The Baloch of Karachi

راجمان رجانک

مئے شهر مئے ناداری: کراچی ءِ بلوچ ءُ برٹش انڈیا ءِ پُرُشتءُپروش

عدیم سهیل اسٹنٹ پروفیسر فرانکلِن اینڈ مارشل کالج امریکه

عمیم لطفی اسسٹنٹ پروفیسر لَمز لاھور

اے نبشتانک ءَ کراچی ءِ جهمنندیں بلوچانی نِزّ ءَ برٹش انڈیا ءِ پْرشتءُپْروش چارگ بیت که بلوچ اے باز رنگیں سیاسی، زمینءُزمانی ءُ ربیدگی نسبداریں شھر ءِ مرکز ءَ نشتگ اَنت۔ بلوچانی نِزّ ءَ برٹش انڈیا ءِ پْرشتءُپْروشی ءِ درگتءَ گچینی وڑے ءَ ما کراچی ءِ بُندپتری ھمساھگ کیاماسری ءُ لیاری ءِ جهمنندانی گْواھیاں زُوریں۔ چه آیانی گپاں اے درا بیت که چون اے پْرشتءُپروش ءَ دگه لهتے پھنات مردمانی سرا مُشتگ ءُ راجمان رنگیں سیاسی زندے ءِ گچینی پھنات ھلاس کُتگ اَنت۔ گوں اے گپاں مارا کُمَک رسیت که اے پْرشتءُپْروش ءَ چوشیں بے جیڑهیں واکیاهے مه کنیں ءُ مه چاریں که راجی اِستانانی زمینءُزمان اِش گیشّینتگ اَنت بلکیں اے پْرشتءُپْروش ءَ لڈّام ءُ گَشَگانی (migrations and transformations) ءِ تالانیں دْرچے به کنیں به چاریں ءُ اِشی ءِ سرا دوبر فکر به کنیں۔

پجّار

ماں 1947 ءَ برٹش انڈیا ءِ پْرشتءُپْروش ءِ جاوراں، کراچی یک جتائیں شهرے اَت گوں کُدرتی بندنے ءَ کسانیں بندرگاهے اَت۔ چه اے زمانگ ءَ سد سال پێش برٹش ءَ اے کسانیں ماھیگّری شهرک (ٹاؤن) چه تالپُوراں پُلّت۔ ھمے شهر پاکستان ءِ اولی کیپٹل جوڑ بوت ءُ دنیا ءِ جُلگهیں شهراں چه یکے۔ ما تچک ءَ اے گْوشت کنیں کراچی ءِ شهر بُوَگ ھما وھد ءَ بندات بوت وھدے برٹش ءَ سندھ ءِ تالپُور اێردست کُتنت ءُ اُودءَ فوجی اَساتے (base) جوڑ کُت[1]۔

تالپُور بلوچ ھاکم اِتنت۔ اِشاں ماں حیدرآباد ءُ شکارپور ءَ مزنیں پلامرزی یے ھست اَت که آیانی تجارتی ءُ بندوبستی بُنجاه اِتنت[2]۔ ھما جاه که اُودءَ برٹش ءَ نوکیں کراچی جوڑ کُتگ اَت، آ دمگ تالپُوراں چه خان کلات ءَ 1795 ءَ پچگپتگ اَت[3]۔ چه اِشی ءَ ھمے زاھر بیت که ھمنچو که کراچی تالپُورانی سیاسی گُمان ءَ پیوستگ اَت، دو ھمنچو اے گوں مکران زِرکنِک (Makran coast) ءِ ماھیگری گُزران ءَ بندوک اَت۔ پمیشکا سندھ ءِ شهرے ءِ جهت ءَ کراچی ءِ کارزِند (career) چه برٹش ءِ آیگ ءَ پد ھم بندات بوت۔

گوں برٹش ءِ دستاں بُوَگ ءَ، کراچی ماں ھِند ءِ زِر ءِ تجارتی ءُ لڈّامیں رھوت ءَ ارزشتداریں بندرگاهے جوڑ بوت۔ (اِدءِ) بلوچ که گیشتر مکرانی تیابدپ ئیگ اِتنت، گْوشنت که آ اے شهر ءِ بنداتی نندوک اَنت۔ آ ھستیں کراچی ءِ مجتی ھمساھگیں دمگانی بلوچی نامانی نیمگا اشاره کنان ءَ وتا اے شهر ءِ بنداتی نندوک گْوشنت، اَنچوکه لیاری، اورنگی ءُ کورنگی۔ اے شهر وھدے جوڑ بوتگ اَت، بلوچ نه تهنا آ وھد ءَ اے شهر ءَ جَھمِنند اِتنت بلکیں بلوچ ھمایان اَنت که شهرئِے پیداک کُتگ اَت۔ البته آ اے گْوشان ءَ چِدءُمستریں اکرارے کننت که کس کراچی ءِ اسلی جهمنندی ءِ کرار ءَ نه کنت بلکیں گُمان بیت که اے شهر یک باز رنگیں نکشداریں پردهے یک بیھے ءِ مردماں نه پُکّارِتگ۔ کراچی که مروچاں مزنیں شُلُکیں شهرے، اے وڑ وڑیں مردمانی ھَشَراں گْوستگ۔

اے نبشتانک ءَ ما دلیل دیئێں که برٹش انڈیا ءِ پْرشتءُپْروش ءِ درگتءَ بلوچانی داتگیں بیانیه ءَ مارا په شهر ءُ پْرشتءُپْروش ءِ جند ءِ بابت ءَ ھم نوکیں ریسءُپرّیسی نگاهے داتگ۔ اول: آیانی بیانیه مارا اجازت دنت که کراچی ءَ اَنچیں شهرے ءَ دوبر گُمان به کنیں که ھِند ءِ زِر ءَ آ دست، اے شهر ءِ وڑ وڑیں جاهاں نشتگیں مردم وتی نسب ءُ تجارت ءِ رِدءَ اے شهر ءَ ھوار اَنت۔ دومی: پارٹیشن اسٹڈی ءَ کراچی ھَندی پجّار ءُ مزنیں ادبداریں برادریانی میان ءِ بےکراری یے ءِ نگاه ءَ چارِتگ بلئے اے شهر ءَ گوں وڑ وڑیں مردمانی سْیادی ءَ پارٹیشن اسٹڈی ءِ اے نگاه پْروشتگ۔ گُڈسرا: آ بیانیه ءَ مارا اجازت داتگ که برٹش انڈیا ءِ پْرُشتءُ پْروش ءَ وھد ءُ جاه ءِ ھساب ءَ به چاریں ءُ شاھگان به کنیں ءُ ھما زمین ءُ چیز که بُنگپ ءِ جوھر اَنت، آ پارٹیشن اسٹڈی ءَ مرکزی بوتگ اَنت، ھما زمین ءُ چیزانی بستار ءَ دوبر به گیشّینیں۔

 پْرشتءُپْروش ءَ دوبر چارگ

مُدتے بیت که کوّاساں برٹش انڈیا ءِ پْرشتءُپْروش بس یک پْرشتءُپروشیں واکیاهے کُتگ ءُ چارِتگ، ءُ اِشی ءِ سرا کار کُتگ۔ البته ھمزمانگیں بُندپترنویساں اے گپ شُناسِتگ که پْرشتءُپْروش ءِ اسَر ءُ آسر 1947 ءِ دھک ءَ پد ھم مَنتگ اَنت[4]۔ ھمے وڑا که بُندپترنویساں پْرشتءُپْروش ءِ زمینی جاه شاھگان کُتگ اِتنت، ما گْوشیں که اِشی ءِ زمانی پهنات ھم الّما شُناسگ به بنت۔ ما جُهد کنیں که پْرشتءُپْروش ءِ بیانیه ءِ بندگ ءِ مرکز ھما اُشماری راستال به بنت که چه ھمایاں بیانیه کشّگ ءُ زُورگ بوتگ۔ ما پُرسیں که پْرشتءُپْروش ءِ شریداریں کارست کئے اِتنت ءُ اے درگتءَ کئے یله دیگ بوتگ[5]؟ پْرشتءُپْروش ءَ چو یک واکیاهے ءَ چونیں اِلّتی سْیادی پیداک کُتگ ءُ اێدگه کُجام کارست ءُ کِسّه اے بیانیه ءِ بُنبهرے ءَ ھوار کنگ ءُ جوڑ کنگ بوتگ[6]؟

گیانندر پانڈے (Gyanendra Pandey) رُمان دنت که ما پْرشتءُپْروش ءَ جتاجتائیں مردم ءُ وڑ وڑیں جاهانی کئوم بُوَگ ءِ بنداتی کاررِدے (process) ھیال کنیں ءُ پْرشتءُپْروش ءَ ما چوشیں پُشدرے ھم ھیال کنیں که آئی ءِ تها کئوم ءِ فکر (idea of nation) چو یک ادبدار ءُ سیاسی ’برادری یے‘ ءَ بندات بوتگ[7]۔ آ نشان کنت که اے کاررِد ءَ په شِدت ءَ مزنیں بانداتے پمیشکا ھست اَت ءُ ماں نوکیں کئوم ءِ گمان بستگیں ادبداریں برادری ءَ آ گوں زور ءُ جبرے ءَ مان کنگ بُوَگا اِتنت که آیاں په شریداری ءَ اجازت نیست اَت[8]۔ پدا ھمے مردم دلواهیں شهری (ideal citizen) ءِ کوردیمیں ترز ءَ گوں ھمگْرنچ کنگی اِتنت، که ترز ءِ جوڑ کنگ ءَ چه ھمے ترز ءَ کشّگ ءُ در کنگ بوتگ اِتنت۔ بلوچ چه ھمے کشّتگیں مردمان اِتنت۔ ما سرپد بئێں که ماں ساؤتھ ایشیائی بُندپترنویسی ءِ مِسل[1] (archive) ءَ بلوچانی تجربه انگته ھوار کنگ نه بوتگ اَنت[9]۔

ڈیوڈ گِلمارٹن (David Gilmartin) ءِ مشاھده اِش اِنت که اے مِسل انگته یک بیانیهے شوھازگا اِنت که یکّێں ساھت ءَ سے نگدی بُندپترنویسی ترزاں دلجم به کنت:[10] اول، اے بیانیه پْرشتءُپْروش ءِ واکیاهانی یکشلا گیشّتگیں رێچے ءِ ساھتی شکستانی بدلءَ واکیانی اَنچیں رێچے ءَ چارگ به بیت که واکیاه وھد وھد ءِ سرا بدل بوتگ اَنت۔ دومی، اے بیانیه سیاسی ھزگارانی مزن سیاست ءُ اێردستیں سیاست ءِ ’مدامی بُوَگ‘ ءِ میان ءِ مانگیشّتگیں جدلیاتی سْیادی ءِ درگتءَ نگاهے به دنت۔ ءُ گُڈسرا، بیانیه ءَ پْرشتءُپْروش ءِ جهگیری ءِ ھما سوکلو ءِ دیم ھم دارگی اِنت که یک قومی ریاستے ءِ آرگ ءِ درد ءَ آؤکیں ساھتانی ھم جهگیری ءَ کنت۔ گِلمارٹن تجویز دنت پْرشتءُپْروش ءِ بیانیه اگاں بازیں پجّارانی جوڑ کنگ ءُ ادبداریں برادری ءِ شوھازگ ءِ میان ءِ پرێشانیانی پیوستگی ءَ پهمگ بُه بوتیں گڑا اے ترز دلجم کنگ بوتگ اِتنت[11]۔ اے وڑیں پهم بیانیه ءَ سیاسی رِدءَ فکرءُکِردانی نایکشلی ءَ دُورسریں یکشلی ءَ بندیت۔ اے سیاسی نایکشلی ءِ جتاجتائیں سیاسی پجّاراں ماں یک ادبداریں برادری یے اَنچوکه قومے ءَ یکجاه کنگ ءِ جُهد ءِ پَد ءَ جهه جتگ۔

چه وڑ وڑیں پجّاراں یک ادبداریں برادری یے ءِ تِرک جَنَگ چونائیا الکاپیں وڑے ءَ نیشنلسٹ بورژوازی ءِ چُرت اَت ءُ اے چه برٹش شهنشاھی زمیناں ڈن شاھگان کنگ نه بوت۔ اے تِرک جتگی آیانی جُهدانی رِدءُبندیں اُشماری راستالاں نیشنلسٹ بورژوازی ءِ مزنیں سیاست ءَ گوں برجاهی ءَ اجازت دیگا اَت که په ھما زمین ءُ مردماں گپ به جنت که آئی ءِ جهگیری ءِ اکرار ءَ کننت[12]۔ وتی شاھگانیں برادری ءِ آھن بند کنگ ءِ واھگ چونائیا نیشنلسٹ ھزگارانی یک مراسایے که آ ھر ھما ھَندی پجّار ءَ چه اے برادری ءَ کشنت که آیانی پجّار ءِ وڑا نه اَنت۔ البته ھما مردم که پربارو ءُ پارستی (direct and indirect) ھاکمی ءِ میان ءِ سیمسراں نشتگ اَنت، آیانی جیڑه ءُ چُرت دِگر اِتنت، ماں کراچی ءَ بلوچانی گْواھی ھمے سیمسران اِنت[13]۔

گلمارٹن ءِ گیشّینتگیں لیکهی ھد په ھستیں پارٹیشن لٹریچر ءِ پهمگ ءَ جْوان اِنت۔ البته اے لٹریچر اَچ ھما شایدیّاں جوڑ بوتگ که چه ساری ءَ مهکمیں زمینی زهرامدی (bias) دارنت۔ پارٹیشن بُندپترنویس وتی تجربی ھیال ءَ بُن ءَ پنجاب، اُترپردیش ءُ بنگال ءِ سرا گْور کنان ءَ جاه دینت۔ اے دمگاں برٹش انڈیا ءِ مُهِمجاه گیشِّتگ اِتنت ءُ سَئێں جاهاں آ پرباروی (directly) ھاکم بوتگ، که چه اِشی ءَ ھمرنگیں سیاسی قومے چو بُنگپ ءَ پیداک بوتگ که ھمیشی ءِ وسیله ءَ پْرشتءُپْروش ءِ بابت ءَ ھمدپیں بیانیه جوڑ بوتگ اَنت۔

ماں برٹش انڈیا ءِ مُهِمجاه ءَ ھاکمی ءِ سرا دو نوکیں تکنیکانی نشان ھست اَت: یکے اِش که راجمانی زند ءَ اے نوبت اتکگ که مردم یکجاه به نندنت ءُ راجمانی جیڑهاں نشان به کننت ءُ دومی ’کالونیل تپاوت ءِ ھاکمی‘ ءِ بنیاد ءَ گچینکنوک (voter) پیداک کنگ بوتگ[14]۔ مهلوک ءِ میان ءَ یک نه بُوَگ ءِ فکر ماں مسیت، مدرسه ءُ جماعتخانه ءِ وڑیں جاھاں شاھگان کُتگ اَت۔ اے ھما جاه اِتنت که اِدءَ ادبداری ءُ سیاسی برادری ءِ درگتءَ بستگیں گُمان دیم په دیم اِتنت ءُ گوں یک دومیگ ءَ ھمسنگ نه اِتنت بلکیں ڈکّ وَرَگا اِتنت۔ ’کالونیل تپاوت ءِ ھاکمی‘ ءَ یک گچینکنوکیں (electoral) یا ووٹر پیداک کنوکیں شکلے ءَ آرگ ءِ متلب ھمیش اَت که په سیاسی کلاساں لازُم بوت که وڑ وڑیں ھَندی پارٹیاں دینی یا لسانی پجّار ءِ فکرانی وسیله ءَ په پێسله کنگءَ زور به دینت۔ اے وڑی ءَ ادبداریں برادری اتک ءُ ھَندی رنگ رنگی ءِ تها ھوار کپتنت[15]۔ بلئے مهمجاه ءِ ھاکمی ءَ کالونیل زمینءُزمان سرجمی ءَ نه گیشّینت اَنت۔ ھمیش په پاکستان ءَ پارستی (indirect) ھاکمی ءِ جاهے جوڑ بوت که اِشی ءِ سرا پارستی ھاکمی به کنت۔ اے پارستی ھاکمی ءِ ھداں ھما وتنیں زمین ھم ھوار بوتنت که آ بلوچانی دستءَ اِتنت ءُ آیاں آ زمین ءِ اے سر ءُ آ سراں سفر کُت۔

ھمودءَ که گچینکنوکیں ربێد (system) نیم جهگیری اَت، آ برٹش انڈیا ءِ مهمجاه اِتنت که ’سیمسر یا فرنٹیئر گْوشگ بوتنت اُودءَ تاکت ءِ جتاجتائیں درجابندی ھست اَت۔ اُودءَ بیدء گچینکنوکیں ربێدے ءَ درکار نه اَت که سیاسی کلاس به بنت که مزن، گیش یکتهریں گچینکنوکیں برداری یے ءِ پیداک کنگ ءِ فائدهانی تپاوتاں برابر به کنت۔ البته پْرشتءُپْروش ءَ پد پاکستانی قومی ریاست ءِ جُهد اَت که کالونیل تپاوت ءِ ھاکمی، فوجی ءُ معاشی جبر ءِ وسیله ءَ دُراهیں زمیناں تچکءَ ماں ریاستی ھاکمی ءَ ھوار گێجگ ءَ ھاکمی ءِ ھُنراں مستر ءُ شاھگانتر به کنت۔ اِدءَ بلوچاں اے پْرشتءُپْروش چو کالونائزیشن ءَ تجربه کُت۔

اے مهمجاهاں چوشیں آبادی ھست اَت که سیاسی زیردستی ءِ ھاکمیں تلب ءِ تها پیم نه بُوَگا اِتنت۔ اے گپ گچینی وڑے ءَ په ھمایاں راست اِنت که عرب زِر ءِ بندنیں شهراں نشتگ اِتنت پرچاکه اے شهر برٹش انڈیا ءِ کالونی ءِ بهر اِتنت۔ آ ماں مزنیں سامراجی وار (imperial network) ءَ ھم بدوک (node) اِتنت که آ وار ماں ھِند ءِ زِر ءَ شاھگان اَت[16]۔ ماں پرباروێں ھاکمی ءِ مهمجاه ءَ سیاسی کلاساں دائم گیش بوؤکیں، یکتهریں ادبداریں کمیونٹی یے ءِ جهگیری ءِ کرارے بستگ اَت۔ مسلم لیگ ءَ چه وتا ادبداریں برادری ءِ جهگیری ماں مسلمان بُوَگ ءِ فکر ءَ یک قومے ءِ بستار ءَ کُتگ۔ قوم بزاں پاکستان ءِ باز مانا داروکیں فکر۔ البته، ماں ھِند ءِ زِر ءِ بَندِناں رنگ رنگی ءُ تپاوت معاشی، راجمانی ءُ سیاسی بنیاد ءَ ھست اَت۔ یک رنگ رنگیں شهرے چه دریا ءَ آؤکاں دست گرگ ءَ آماده اَت ءُ گوں آیانی آیگ ءَ شهر ءَ ھما رنگ رنگیں دنیا وتی گرفت ءَ زُرتگ اِتنت که آؤکیں مردماں گوں وتا آؤرتگ اِتنت۔

اَنچوکه ھما ھزاراں غلاماں به چار که ماں نوزدھمی کْرن ءَ چه عُمان داشتگیں مکرانی تیابدپ ءَ، دیم په کراچی ءَ لِکّتگ اَنت۔ البته غلامی ماں برٹش ءَ (رسمی رِدءَ 1833 ءَ) ھلاس بوتگ اَت۔ بلئے سلطنت آف عُمان که برٹش ءِ باجگزاریں اِستانے اَت، اُودءَ غلامی ھست اَت۔ اے نابرابریں کانونی سیاسی جیوگرافیه ءَ مکران ءِ غلاماں دیم په کسانیں شهراں لِکّگ ءَ اجازت داتگ اَت۔ پمیشکا نابرابریں تاکت ءِ جیوگرافیه ءُ ماں لهتے مُلکاں غلامی ءِ بول (regulation) ءَ کم زَرءَ کار کنوکیں پوریاگِرانی ماں شَهر ءَ آیگ ءِ راه پچ کُتگ اِتنت که اِدءَ ساری ءِ غلاماں آزاتی ءُ پجّار رستگ اَت۔ ماں کراچی ءَ اے افریکی مکرانی آبادی بلوچ شُناسگ بنت۔

پْرشتءُپْروش یک ساھتے که اے ساھت ءَ پاکستان قومی ریاستے جوڑ بوت، اگاں اِشی ءَ پاکستان ءِ جوڑ بُوَگ ءِ نگاه ءَ ابید به چارئے، گڑا اِشی ءِ مانا اِنت تاکت ءِ جتاجتائیں زمینانی ھلاسی۔ اِشی ءَ نه تهنا مردمانی رَؤآ داشتگ اِتنت بلکیں په بلوچ ءِ وڑیں آبادیانی موه بستگ اِتنت که بلوچ گوں وتی جتائیں زند ءِ رھبنداں پدا ھم بلوچ اِتنت[17]۔ اُودءَ بلوچ چه ساری ءَ برٹش ھاکمی ءِ نابرابریں جیوگرافیانی زَدءَ کپتگ اَت۔ تاکت ءِ ھاکمی ءِ زمانگاں، اے پْرشتءُپْروش ءَ چونائیا وسیلهانی (resources) رَسگ ءِ بودناکیں وڑءُپیم سک نزور کُتگ اَت[18]۔

گلمارٹن ءِ په پْرشتءُپْروش بیانیه ءَ داتگیں ترز ءِ تها ما پْرشتءُپْروش ءِ واکیاهاں گچینی وڑے ءَ کراچی ءِ واکیاهاں مان کنان ءَ آئی ءَ پێچ دیئێں ءُ دیما برێں که اے واکیاه، بزاں لڈءُباری ءِ ریچ داں 1947 ءَ برجاه بوتگ اَنت۔ البته مئے پولکاری ءِ بنگپ، رنگ رنگیں بلوچ آبادی اِنت ءُ آ قوم یا آ قوم ءِ رواجاں گوں بندوک بُوَگ نه اِنت که مارا پْرشتءُپْروش ءِ بیانیه ءِ ھال ءَ سر کنت۔ گپ ءِ دیما برگ ءَ ساری مارا لوٹیت که کراچی شهر ءَ نوکیں نگاھے ءَ به چاریں۔ دیم ءِ بهر ءَ شهر زِرکنِکێں مکران ءُ ھند ءِ زِر ءِ معیشت ءِ اندر ءَ چارگ بیت۔

 زِرکنِکیں مکران ءَ گُڈی دوار

داں 1936 ءَ سندھ ءِ گیشتریں بهراں ھوار کراچی (ھم) بمبئی پریزیڈنسی ءِ بهر اَت۔ اِشی ءَ کارگُزاریں میونسیپل ایڈمنسٹریشنے ھست اَت که برابریں معیشت ءُ آبادی ءِ ردوم ءَ آ مهکم کُتگ اَت[19]، اے ردوم ءَ مستریں دست مکرانی بلوچانیگ اَت۔ چه اِشاں بازینے عمان بندءُبستیں مکران ءَ غلام اِتنت[20]، دومی ھما غریبیں ماھیگر اِتنت که آ په شریں آمدنے ءِ گِرَگ ءَ ماں اے شهر ءَ اتکگ اِتنت، دگه لهتے ماں گریٹر بلوچستان ءَ چه سیاسی نااوستواری ءَ تتکگ اِتنت[21]۔ مکرانی بلوچ گوں مَهِشوری، کچھی ءُ اێدگه ’ھَندی‘ بلوچ گروپاں ھوار بوتنت ءُ شهر ءِ ورکنگ کلاس جوڑ بوت،[22] ماں پورٹ ءَ برٹش سٹی پروجکٹ، روڈ بندگ ءُ پہ کلچاتی (mining) ءَ کارءَ اِتنت۔ داں 1940 ءِ دھک ءَ اے په ملٹی نیشنل بینکنگ انٹرسٹاں ءُ جمِّتگیں گجراتی زبان ءِ پارسی ءُ سندھی ھِندو باپاریانی کِرّا ھم کار کنگا اِتنت که ھند ءِ زِر ءِ بندرگاہ ھمیشانی دستءَ اِتنت[23]۔

برٹش انڈیا ءِ پْرشتءُپْروش ءَ شهر ءِ راجمانی ءُ ڈیموگرافک جوڑشت ناگتی بدل کُتنت۔ ھِندو ءُ جین جهمنندانی (لڈگ ءُ) رَوَگءَ پد کراچی چه وتی کساس نیم آبادی ءَ زبهر بوت، بلئے مسلمانیں دران٘دست (migrants) شهر ءَ اتک اَنت، اَنچوکه مهاجر، آیانی آیگ ءَ پد شهر ءِ آبادی گوں اَنچیں پهناتاں گیش بوت که پێش ءَ نه بوتگ۔ مزنیں کساسے ءَ اردو گپ جنوکیں دران٘دستانی آیگ ءَ پد اے شهر ءِ لسانی رنگ ھم یکدَر ءَ بدل بوت که ساری ءَ اِدءِ دمکاں مردماں سندھی ءُ گجراتی زبانانی جَگهێں (cacophony) آواز اِشّ کُتگ اَت[24]۔

اے گپ ڈالچار کنگ نه بیت که پاکستان سرکار ءَ کراچی وفاقی انتظامی جاهے گْوشت ءُ اے نْیام ءَ ماں سندھ ءَ ھَندی سیاسی تبکانی (class) گهگیری مانّیاؤرت۔ اے شهر ھما زمیناں چه اتکگیں دران٘دستانی ھم منزل منتگ اَت که آ زمینانی یکجاهی ءَ پاکستان جوڑ بوت (ٹیبل اول)۔

اولی ٹیبل: چه لڈءُباری ءَ کراچی ءِ آبادی ءِ گیش بُوَگ۔ 1947 تا [25]1959۔

لڈءُباری ءِ شُماریات ڈیموگرافک بدلی ءِ نسبت ءَ دگه ھم بازیں اشاره دینت۔ اَنچوکه راجمانی سْیادیانی ءُ مانَگ (existence) ءِ تلبانی بےکار بُوَگ که چه کْرناں مهکمی ءَ بندوک اِتنت۔ کراچی ءِ بلوچ آبادی اے شایدی ءَ دینت که اے شهر برٹش ءِ چێردستی ءَ چون جوڑ بوتگ، اے کدرتی بندن ءَ چون یک میان استمانی جُهلیں بندرگاهے ءَ ردوم گپتگ ءُ مهکمیں باپاری تبکے استوار بوتگ اَنت[26]۔ اے دیمروی ءَ شهر ءَ چِست بوتگیں سیاسی معیشت ءِ تھا ھم آ شهر ءِ راستیں ورکنگ کلاس جوڑ کُتگ اَت۔ پْرشتءُپْروش ءَ اے بھروسهێں اسٹرکچر ناگێگی ءَ چگل دات، اے شهر ءِ چپءُچاگرد په آیاں بدل کنگ بوتگ اَنت۔ اے تیوگ ءَ جتائێں راجمانی ءُ معاشی پدیانک ءَ بلوچ سک بُن ءَ اَت (ٹیبل دومی)[27]۔

دومی ٹیبل: ماں کراچی ءَ نسلی آبادی ءُ معاشی جاهءُدرجہ [28]1947–90

چونائیا وَ بلوچاں ماں برٹش کراچی ءَ وتا چو مهکمیں ورکنگ کلاسے ءَ مهکم کُتگ اَت، بلئے بُندپتری رِدءَ بلوچ ترءُگرد کنوکیں مزنشهری مردم اِتنت۔ بلوچ سپاهی، مزور ءُ تاجراں چه کْرناں مکران زرکنِک ءَ دیم په فارس گلف ءَ سفر کُتگ[29]۔ دومی نیمگا کالونیل سیاھگاں بلوچ یک زمینی تمندارے گْوشگ ءُ آیانی جهگیری بوتگ بلکیں بلوچ یک اَنچیں ٹولی یے اَت که آئی ءَ وتی ھونی سْیادی ءُ تجارت ھِند ءِ زِر ءَ آ دست برجاه داشتگ اِتنت[30]۔ البته کالونیل تپاوت ءِ ھاکمی ءِ مانا ھمیش اَت که بلوچاں لوٹتگ اَت که نابرابریں سیاسی، معاشی ءُ کانونی پِڑءَ مذاکره به زاننت[31]۔

چونائیا داں بیستمی کْرن ءَ ھند ءِ زِر ءِ دنیا برٹش ءِ اێردستی ءَ اِتنت، ءُ آئی ءِ تاکت ءِ اکرار په دُرستاں یک وڑینے نه اَت[32]۔ اَنچوکه بُرز ءَ گْوشگ بوتگ که برٹش ھاکمی ءِ اێردستی ءَ بلوچ پربارو ءُ پارستی ھاکمی ءِ سیمسران موجود اَت، چه اِشی جتاجتائێں موه ءُ ھدءُبند دیگ بوتگ اِتنت[33]۔ اَنچوکه چه سلطنت عُمان ءَ درآیگ ءُ دیم په کراچی ءَ آیگ په افریکی مکرانی غلاماں یک آزاتی یے اَت؛[34] په یک واھدارێں باپاری یے ءَ گوادر ءِ وڑیں پارستی ھاکمی ءَ درآیگ ءُ کراچی ءَ آیگ ءِ متلب ھمیش اَت ھما چیزانی سودا ءَ جت به کنت که آیانی سرا برٹش ءَ بندش یا گْرانیں بول جتگ[35]۔ چونائیا پْرشتءُپْروش ءِ بُوَگ ءُ پدا گوں قومی ھدانی گیشّێنگ ءَ بلوچ ءِ رَؤآ ءِ بازیں امکان ھست اِتنت که بلوچ ماں اے پربارو ءُ پارستی دمگاں بُه رؤت ءُ بیئت، آ دُراه بند بوتنت۔

اے وڑا ما گْوشت کنیں که بلوچ ءِ تجربه پْرشتءُپْروش ءِ درگتءَ مارا نوکیں نگاهے دنت که پْرشتءُپْروش ءَ آیانی زندمان ءَ اوشتے آؤرتگ۔ جْوانیں وڑے ءَ آیاں مارا اے لائک کُت که پْرشتءُپْروش ءَ یک واکیاهے ءَ لڈءُباری ءُ گَشگ ءِ زمینءُزمانی رێچے ءَ الکاپ ءَ به پهمیں نێکه چوشیں واکیاهے ءَ که آئی ءِ جهگیری ماں نیشنلسٹ ءُ شُمارزانتیں گُماناں آ اوں چه 1947 ءَ پدجَنَگ ءُ گوں قومی ریاست ءَ بندوک کنگ بوتگ[36]۔ چونائیا پْرشتءُپْروش ءِ مزنیں بیانیه کراچی ءُ سندھ ءِ بابت ءَ یا وَ گشیتر لڈءُبار کُتگیں سندھیانی (درگتءَ) ماتِن دارگ اِنت یا وَ گْوستگیں واکیاهاں تپّاسان ءَ اے گپ ءِ گیشّێنگ اِنت که مهاجر اَتک اَنت ءُ ھَندی دمگاں ھاکم بوتنت[37]۔ اے فکر ما چه کراچی ءِ دو کْوھنیں ھمساهگیں (دمگ) لیاری ءُ کیاماسری ءَ زُرتگ که اُودءَ مارا مردماں پْرشتءُپْروش ءِ درگتءَ جتائێں کسهے گْوشتگ۔ اے ھمساهگیں دمگانی جهمنند مزنیں بلوچی ربێدگے دارنت ءُ دگه رنگیں فکرانی جهگیری ءَ کننت که کراچی ءِ بلوچاں پْرشتءُپْروش چون دیستگ[38]۔

لیاری کراچی ءِ ورکنگ کلاس ءِ بُندپتری گِس اِنت ءُ چونائیا لیاری کراچی ءِ مات ءِ نام ءَ نامدار اِنت، اِدءِ مردمانی زند ءُ زندمان گوں بندرگاہ، برٹش انفراسٹرکچر پروجکٹ ءُ شهر ءِ بورژوا بوؤکیں صنعتی سیکٹر ءَ بندوک اَت۔ گچینی پیداواری سْیادیانی درگتءَ لیاری ءِ مردم جْوان اِتنت، ھمے پیداواری سْیادی سداں سالاں ماں کراچی ءَ رُستنت ءُ  آئی ءَ چو شهر ءَ کارزِندے رستگ۔ اے بلوچانی کسه په ’پْرشتءُپْروش‘ ءِ بیانیه ءَ اِش اِنت که پْرشتءُپْروش ءَ آیانی سْیادی سِستگ اَنت پرچاکه ما گوں بازیں ھما مردماں په ورکنگ کلاس ءِ یکجاهی ءَ جُهد ءَ اِتیں، گوں ھمایاں کارءَ اِتیں اناگه اگست 1947 ءَ آ چداں شُتنت۔

البته اگاں لیاری ءِ بلوچانی کسه گچینی شهری پیداواری سْیادی ءِ اوشت آماچی ءِ نیمگا اشاره کننت گڑا کیاماسری ءِ بلوچانی کسه سْیادیانی برجاهی ءَ پێشداریت که سْیادیاں ھِند ءِ زِر ءَ آدست ءَ شهارنت۔ داں پْرشتءُپْروش ءَ، کیاماسری یک میان تبکیں ھمساهگے (middle-class neighbourhood) جوڑ بوتگ اَت۔ مزنیں کساسے ءَ اِدءِ جهمنند فارس گلف ءِ دمگاں گوں سْیادی داران ءَ بےگنج نه اِتنت۔ پْرشتءُپْروش ءِ وھد ءَ وھدے گوں پوسٹ کالونیل انڈیا ءَ رَھوَت گْران بوت گڑا کیاماسری ءِ جهمننداں پێسله کُت که گوں فارس گلف ءَ وتی ھمگْرنچیاں نوک کننت۔ کراچی دائم پِراه پهناتیں ھِند ءِ زِر ءِ شاھگانیں ربیدگ، معاشی ءُ سیاسی وار ءِ بدوک بوتگ۔ کیاماسری ءِ مردمانی بیانیه زاھر کننت که کیاماسری ءِ جهمنندانی شریداری ماں میان اُستمانی مُلک ءَ دوھَمنچُک (redoubled) اِتنت، ھمیشی ءِ برورد ءَ آیانی وتی بسات ماں پْرشتءُپْروش ءَ پَدیں شهرے ءَ شر کُت[39]۔

لیاری ءِ ’ھَندی‘ پرولتاریه

تاکبند صدائے لیاری ءِ شونکار رمضان بلوچ چه پْرشتءُپْروش ءَ کمے ساری ماں یک ورکنگ کلاس کهولے ءَ ودی بوتگ، ماں لیاری ءَ وتی کسانی ءَ یات کنت ءُ آئی ءَ شَوک سما کنت۔ آئی ءِ زندنوشت ’لیاری کی ادھوری کهانی‘ زِیتاں چاپ ءُ شنگ بوتگ، آ گْوشیت که کراچی ءِ ردوم ءُ بام ءَ لیاری ءِ مهلوک ءِ بهرشت چی اَنت[40]۔ لیاری شهر ءِ میانجین ءَ اِنت، شهر ءِ کْوھن ءُ پِرکاناں زبهریں ھمساهگے، چه پْرشتءُپْروش ءَ ساری شهر ءِ پوریاگِر ھمدیگ اِتنت[41]۔ رمضان وتی ورنائی ءِ لیاری ءَ یات کنت که ’لیاری مهر ءُ براتی ءِ بزیں ساھگے اَت‘۔ آئی ءِ کسانی ءَ پشمبے ءِ بیگاه ءَ ھمساھگاں چُکانی سرا نیبگ ھیرات کُتگ۔ آ وھد ءَ ماں لیاری ءَ ملکیت بول نه اِتنت ءُ آبادی ھم ادارُکی اِتنت۔ مهلوک ماں شهر ءَ لاپ ءِ شوھاز ءَ اَتکگ اَت، ھمودءَ که آئی ءَ وتی لوگ بست کُت، ھمودءَ بست ئِے ءُ پدا ھمودءِ برادری ءَ گوں ھورءُتور بوت۔ ’بمبئی ءِ اردو‘ اُود ءِ گپءُگال ءِ زبان اَت، سندھی، بلوچی ءُ گجراتی ھم مشهور اِتنت۔ ماں لیاری ءَ اسکولاں وانگی زبان سندھی یا گجراتی اِتنت۔ مارا باز مردماں گْوشتگ که ماں کراچی ءَ سندھی زبان ءَ گپ جنوکیں ورکنگ کلاس آبادی چونائیا بیھ ءَ بلوچ بوتگ اَنت ءُ بلوچ اَنت۔

مردماں مارا گْوشت که پجار ءِ سیاست ایوب خان ءِ زمانگ ءَ بزاں پاکستان ءِ جوڑ بُوَگ ءِ دھکے ءَ پد الکاپ ءَ دیما اتک۔ آ پْرشتءُپْروش ءَ پێش ءِ لیاری ءَ دیمروی پسند ءُ سامراج بگێریں چِستءُاێرانی جاه ھیال کننت، اِد ءِ ورکنگ کلاس ءِ میان ءَ یکمُشتی ھست اَت، آیاں سما اَت که راجمانی سْیادی نسلی ءُ دینی سیمسراں آدست چون برجاه دارگ بنت۔ اَنچوکه ھمایاں گوما گپ جتگ اَت آ لیاری ءِ ھما لیلولیلاں یات کننت: ’(ما وت) حنفیه مسلک ئیگ اِتیں (بلئے) ما واجہ علی ءِ مردم اِتیں‘؛ ءُ ’ما ھرچی کماێنتگ آ چما پکیریں مردمانی نیمگا سوگات اَنت‘۔ اے دوئێں نگاه ھمے سما ءِ درائی ءَ کننت که مردماں پِرکهی (سُنی، شعیه) ءُ ذاتءُپات ءِ بهرءُبانگی مانّیاؤرتگاں۔

سرکِردهێں پوریاگِری ھَکّانی جهدکار عثمان بلوچ آ وھد ءِ لیاری ءِ ورکنگ کلاس ءِ ’راجمانی ھمگْرنچی‘ ءِ گپ ءَ جنت۔ شهر ءِ برٹش انتظامیه په شهر ءِ اڑ کنگ ءَ سک واھگدار اَت، اے وڑا آئی ءَ اِدءَ ارزان مُز ءَ کار کنوکیں پوریاگِر درکار اَت۔ اولی دنیائی جنگ ءِ زمانگ ءَ کراچی ملٹری ایرفیلڈ ءُ لانچانی اڑ کنگ ءِ بُنجل جوڑ بوتگ اَت۔ نوکیں فیکٹری ءُ انڈسٹری نوکی بُجگی اِتنت که زرداراں ماں اے نوکیں شهر ءَ زر جَنَگ ھم بندات کُتگ اَت، چه اِشی ءَ شهری انفراسٹرکچر جْوان بوت۔ باز پوریاگر ءِ کار اَت بلئے شهر ءِ پوریاگر کم اِتنت، پدا چه ھمساھگیں دمگاں مزنیں لڈءُبارے بوت، چه پْرشتءُپْروش ءَ باز ساری اے شهر ’دران٘دستانی شهر‘ گْوشگ بوتگ، لیاری په نوک دران٘دستاں نامیئێں منزلے اَت۔

عثمان بلوچ ھم ھمے نامیئێں گپ ءَ جکسینیت که اے مزن چِستءُاێریں شهر لیاری ءِ پوریاگِراں رودینتگ، پمیشکا لیاری ’کراچی ءِ مادر‘ گْوشگ بیت۔ چه لیاری ءَ گیشتر مردماں وتی ھمساھگ ءُ سْیادانی وسیله ءَ کار شوھازِتگ، ءُ په زندگی کنگ ءَ آیاں کار رستگ۔ لیاری ءِ مردماں پرکءُپێر یک کِرّ کُتگ ءُ مردمانی میان ءَ دوستی پیداک کُتگ۔ لیاری ءِ گیشتریں مردم لڈءُبار کُتگین اَنت: چه روکپتی بلوچستان ءِ تُمنی جنگاں دراَتکگیں مردم، ماں مکران ءَ وسیلهانی کم بُوَگ ءُ په گُزران ءَ دست ءِ نه اڑّگ ءِ سبب ءَ چه وتی ڈیھ ءَ دران٘دست بُوَگ یا چه عُمان ءِ غلامی ءَ لِکَّگ ءُ کراچی ءَ آیگ۔ چه وتی یک وڑیں اێردستی ءَ آیاں ربێدگی رِدءَ یک دومی ءَ گوں ھمگْرنچی ءِ درس دات، پدا ھمے داں پْرشتءُپْروش ءَ لیاری ءِ یکرِدیں ربێدگے جوڑ بوتگ اَت۔

1860 ءِ دھک ءَ مکران ءِ بلوچانی گُمان ءَ لیاری ءَ مزنیں ارزشتے ھست اَت[42]۔ 1864 ءَ اے شهر گوں مکران ءُ چه مکران ءَ آدست اسٹیمر ءُ ٹیلی گراف ءَ جُڑینت اَنت۔ دھکے ءَ پد، اِشی ءِ ریلوے لائن شاھگان کنگ بوت ءُ برٹش انڈیا ءَ سر کنگ بوت۔ گولڈاسمِتھ لائن[43] ءِ آدست ءِ سیاسی نامهکمی ءُ ماں عُمان ءِ زمیناں غلامی ءِ برجاهی ءَ کراچی په اێرانیاں ءُ افریکی بلوچ نسل ءَ دلکشیں منزلے جوڑ کُتگ اَت۔ چه اے لڈءُباری ءَ کراچی ءِ مهکمیں بلوچ دمگ اَنچوکه لیاری، ملیر، کیاماسری، منگھوپیر ءُ اێدگه نزیکیں میتگاں آبادی گیش بوت۔

البته اے گپ تچک اِنت که برٹش ءَ لیاری چه سیاھونڈے (black hole) ءَ گیش ارزشت نه داتگ که ھر شپ ھمے ورکنگ کلاس اے سیاھونڈ ءِ تها گار بوت که نوک ردومیں مادشَهر (metropolis) ءَ وتی ھِێداں ریچگا اَت۔ منصور احمد بلوچ ءَ 1930 ءِ زمانگ یات کنان ءَ گْوشت:

بازیں وڑے ءَ لیاری ماں کراچی شهر ءَ برٹش کالونیلزم ءِ یک ناگتیں ردومے اَت۔ په آیاں ءُ کراچی ءِ زرداریں کلاس ءَ کراچی پورٹ ٹرسٹ ءُ فیکٹری، کاٹن ایکسچینج ءُ مستری گری ءَ پوریاگِر درکار اَت۔ اے بےنامیں مهلوک ءَ که گام جتگ په پوریاگِری گڑا گام ئِے پُرشتگ اَنت ماں لیاری ءَ۔ اے په نیزگاریں مهلوک ءَ ناگتے اَت که اِدءَ اتک ءُ کسانیں ھنکین ’کُڈک‘ جوڑئِے کُت۔ آیانی بُود ءُ وسیلهداری (resourcefulness) ءَ آ چه آشوبناکی (chaos) ءَ گێگ ءُ شِهم کُتگ اِتنت۔ بلئے گوں اِشی ءَ سُلُوک چو زوالیں زمینے ءَ بُوَگا اَت، چه اِدءَ پوریاگر سُهب ءَ یک اناگاه زاھر بنت ءُ ھر دیگر ءَ چماں اندیم۔ اگاں کسے ءَ اِدءَ چیزے کنگ لوٹّت گڑا یک بینکے ءَ ھم آئی ءَ وام نه دات پرچاکه آئی ءِ گْورا وتی پوریاگری ءَ ابید رھن کنگ ءَ ھچ نیست اَت، اگاں کُڈکے ھست، آ اوں ادارُکی اَت[44]۔

رمضان بلوچ ءِ پِت ءِ جهدانی کسه یک دَروَرے، که چه اِشی ءَ ما بازیں گْواهی یے یکجاه کُت کنیں۔ رمضان ءِ پِت ءَ په روزانداری ءَ بندرگاہ ءَ پوریاگری کُتگ۔ آئی ءَ په وتی گُزران ءَ گیشتر مستری گری ءِ کار شوھاز کُتگ۔ اێدگه روچ ءَ آئی ءَ ماھیگرانی میان ءَ وتی بَهت چکاسِتگ۔ رمضان ماں وتی زندنویس ءَ نبشته کنت که البته آ وھد په آئی ءَ وشیں دؤرے اَت، آئی ءِ مات ءَ آ دؤر شَر شَر ءَ ھوش نه کنت۔ ھِێراں، آئی ءَ واری ءُ ناگێگی ءِ زمانگ ھوش کنت۔ مات آئی ءَ ھما توپان ءِ ترانگاں پْرینیت که توپان ءَ گس ءِ بارگیں دیوال دَور داتگ اِتنت ءُ لاچاری آیاں دوبر وتی دیوال بستنت۔

مَهِشوری ءُ کچھیاں ھم مارا گْوشتگ ءُ اکرار کُتگ که پْرشتءُپْروش ءِ بنداتی سالاں ھچ وڑیں نسلی ءُ دینی پرکءُپێر ءِ نام ءَ سیاست نه بوتگ۔ چه پْرشتءُپْروش ءَ ساری ءِ نامیئێں پوریاگرانی ھَکّانی جهدکار نارائن داس بِسلا (Naran Das Bisla) ءَ آ مردم انگته یات کننت ءُ ساڑا اَنت که پْرشتءُپْروش ءَ پد ماں کراچی ءَ سیاسی رِدءَ ورکرز رائٹس موومنٹ ءَ گُشادکار اِتنت۔ اے فکر ھمے زاھر کنت که دینی ءُ نسلی رِدءَ ادبداریں برادری ءِ گیشّواری ماں کراچی ءِ ورکنگ کلاس ءِ میان ءَ سیاست زَده نه اَت۔ اَنچوکه لیاری ءِ مسلمان، ھِندو ءُ عیسائیانی آپی نل یک اِتنت، اے وڑیں گپ کسی دل ءَ نه اتک که آپ بُوچَڑ بیت۔ رمضان بلوچ نبشته کنت:

مئے لوگ ءِ نزیک ءَ دو نل اِتنت که کمپانے ءَ اِتنت، په جنین آدمان اِتنت، اُودءَ آیاں گُد شُشتگ۔ آپکَشاں چمداں آپ پُر کُتگ، یک آنایے گِپتگ ءُ گس ءَ سر کُتگ اَنت۔ ھَمِداں جَهل ءَ مردینانی نل اَت که جناورانی نل ءِ کش ءَ اَت[45]۔

اے نل په ھر کس ءَ اِتنت۔ رمضان بلوچ اے گپ ءِ سرا زور دنت که لیاری ءِ ورکنگ کلاس ءَ تهنا یک پرکءُپێرے په سما زانتگ آ زالم ءُ زلمان ءِ بوتگ۔

البته چپءُچاگرد ءَ کار سک باز ھست اَت بلئے په کراچی ءِ نیزگاراں گُزران آسان نه اَت۔ لیاری ءِ نیزگار اَنچیں گُشادیں معیشتے ءِ مهتاج اِتنت که گیشتر چه چماں اندیم اَت،  گچینی وڑے ءَ بلوچ جنین آدمانی کار۔ بی بی جان ماں 1930 ءِ دھک ءِ بندات ءَ ودی بوتگ، در پیدائش ءَ ماں لیاری جُمن شاه لین ءَ نشتگ، آ پیرزال اِنت که په لاپ ءِ والینگ ءَ کار کُتگ ئِے[46]۔ آئی ءِ مات ءُ پِت ءَ چه کێچ ءَ مچّانی ٹوبارے ءِ سرا جنگ ءَ پد دیم په لیاری ءَ لڈءُبار کُتگ اَت۔ ماں لیاری ءَ ھَشت دھک ءِ گْوازینگ ءَ بی بی جان ءَ درکار نه بوتگ که اردو بِه زانت، سرجمیں زند ءَ بلوچی کُتگ ئِے۔ آ وتی کسانی ءِ لیاری ءَ یات کنت که لیاری چوشیں جُلگهیں شهرے ءِ توکی ھمساھگے نه بلکیں جنگلے بوتگ۔ آئی ءِ ھوش ءَ لیاری داں تیاب ءَ، که اُودءَ آئی ءَ کسانی لیب ءُ اوژناگ کُتگ، بےآبادیں پَرگِنَگے (swathe) اَت۔

بی بی جان ءِ گْواھی چه مردینانی کُتگیں گپاں گیشتر ارزشت دارنت۔ مئے کار ءَ جینڈر ترپداری ماں لیاری ءَ جنین آدماں گوں گپءُ تْران ءَ سر نه بُوَگ ءِ سبب ءَ شاھگان نه اِنت، ھرچی بی بی جان ءَ گْوشتگ، آئی ءِ گپ مزنیں بیانیهے ءَ جاگه کننت۔ ھمے مردین آدمانی که ما انٹرویو کُتگ آ شهری انفراسٹریکچر ءِ بندگ، پورٹ ءِ چِستءُاێر ءُ صنعتی پوریاگِری ءِ ھساب ءَ وتی شریداری ءَ یات کننت، بلئے بی بی جان جتائێں معیشتے ءِ کِسّهاں کاریت که لیاری ءِ ورکنگ کلاس جنین آدم گچینی وڑے ءَ ھمے کار ءَ اِتنت۔ جنیناں گوں یکجاگهی سرمایه گُزاری ءَ لوگ ءِ زری کُمَک ءَ جُهد کُتگ، آ جهد نه ربێدگ ءَ دَر بوتگ اَنت ءُ نه چه اێدگه کئوماں جتا۔ زر کٹّگ ءِ راه اِش اَت که بلوچاں موسمانی ھساب ءَ وتی ھَلک اێران ءَ سفر جتگ۔ اِشاں ماں اێرانی بلوچستان ءَ وتی کُٹمی سْیادی برجاه داشتگ اِتنت۔ اے سفر ءَ شاھوکاریں جنیناں کار ءِ ارزانیں چیز اَنچوکه ٹوال، چمپل، گُد شُودگی سابُون ءُ گُد گْرنچ کُتگ زُرتگ ءُ کراچی ءَ واتر بُوَگ ءَ پد ھمے چیز ھمساھگانی لوگ ءَ په کسانیں نپے ءَ بها کُتگ اَنت۔

چه اِشاں بازیں جنینے ءَ ماں کراچی ءَ سێرێنانی لوگ ءَ روپگ ءُ چَنڈگ ءِ کار کُتگ۔ بی بی جان یات کنت که بلوچانی سرا آیاں یکین بوتگ ’بکّالاں وتی گْران کیمتی ئێں چیز ءُ لوگ بیدء دنیا ءِ پرواه ءَ بلوچ کاردارانی آسرا ءَ یل داتگ اَنت۔ نوں وَ گُمان ءَ ھم چوش نه بیت‘۔ آ ھما تْرانگاں کپیت که مردماں په شیر ءَ پس داشتگ ءُ په نان پَچگ ءَ آیانی وتی تندور بوتگ اَنت۔ آ زمانگ ءَ بیکری ءِ روٹی ءُ پٹھانانی تندور نه بوتگ۔ لیاری ءَ آبادیں مَهِشور ءُ کچھیاں بلوچ ءِ ھمے ربیتانی گێگانی گپتگ ءُ انگت کنگا اَنت۔

رمضان ءِ کماش ءَ وھدے ھِندو سِێٹھے ءِ گْورا ماں لیمارکیٹ ءَ کار کنگ بندات کُت گڑا کهول ءِ زندمان ’آسودگ‘ بوت۔ آئی ءِ جُهدانی مُز ءَ آئی ءَ موه رست که وتی جوڑ کُتگیں دار ءِ کسانیں کیبن ءَ سبزی بها به کنت۔ آئی ءِ آمدنی ھم شرتر بوت۔ اولی رَند اَت که اے کهول ءِ مردماں وردن ءَ سبزی وارت که چِدءُ پێش آیاں نانءُپیماز ءُ شکر ءِ شیرگ یا ناه وارتگ اَت۔ راست اِنت که پْرشتءُپْروش ءَ پێش ءِ کراچی ءَ آمدنی برابر نه اَت اَنچوکه ’اسپیتیں شهر‘ ءَ نشتگیں ھزگارانی آمدنی۔ لئورنٹ گائێر ھزگارانی شهر ءَ اسپیتیں شهر ءُ لیاری ءِ ورکنگ کلاسیں آبادی ءَ ’سیاهیں شهر‘ گْوشیت[47]۔

عثمان بلوچ یات کنت که چون آئی ءَ وتی پت ءُ اێدگه ھمکارانی جهد په ھَکّ ءَ چارگ ءَ گوں وتی تها سیاسی پهمیدگی پیداک کُتگ۔ آ لیاری ءِ نندوکاں کراچی ءِ ھَندی پرولتاریه گْوشیت۔ آ یات کنت که چون مردماں ماں ٹُول پروڈکشن یارڈ ءُ کاٹن ایکسچینج ءَ په کسانیں دَزمُزے ءَ گْرانیں کار کُتگ۔ سوویٹ آشوب ءَ پد برٹش انتظامیه ءَ ٹریڈ ایکٹ 1926 منظور کُت ءُ پورٹ ءَ کارکنوکیں پوریاگرانی شهری درگتءَ راستگ کنگ ءِ بدلءَ آیانی دیما آیگ ءُ دیمروی اێر جت، سما کنان ءَ آیاں ھیال کُت که پوریاگراں گوں کانون ءَ ھمگْرنچ بُوَگ ءِ سنچ به بیت۔ آیاں اے موه رست که وتی یونیناں مهکم به کننت، اے وڑا اے ایکٹ ماں کراچی ءَ پوریاگرانی یکمُشتیں جُهدانی بنیاد جوڑ بوت۔ ماں شهر ءَ مزنیں کاروباری فائدهانی ھُدابُند برٹش، گجراتی، پارسی ءُ سندھی ھِندو اِتنت ءُ ورکنگ کلاس ءَ بلوچ، کچھی ءُ مَهِشوری اِتنت۔ اے گیشتر لیاری ءَ آباد اِتنت ءُ پوریاگری سیاست ءَ گون اِتنت۔ اے درگتءَ گوما گپ جنوک یات کننت که پوریاگر جهد ءَ گیشتر بلوچ گون اِتنت ءُ اے جنز ءِ رھشون وانندهیں سندھی ھِندو کامریڈ اِتنت۔

چونائیا گوما گپ جنوکاں اے دلیل داتگ که ماں لیاری ءَ ورکنگ کلاس یکمُشت اَت که آ نسلی ءُ دینی بنیاد ءَ بهرءُبانگ نه اِتنت نه نسلی کئوم دوست اِتنت ءُ نه آیاں لڈءُباری ءِ درگتءَ بگێریں مارشت داشتگ، لالا فقیر محمد ھمے زمانگ ءَ ساڑاهان ءَ یات کنت ’حاجی کیمپ ءَ مهاجر وش اَتک کنگ بوتگ اَنت، جهمننداں آیاں وَردن ءُ زمستان ءَ کمبل داتگ‘[48]۔ اھوالکار لطیف بلوچ یات کنت که چون مهاجر اَتکگ ءُ آیاں لیاری وتی لوگ گْوشتگ۔ آ گْوشیت که ’آگره تاج کالونی ءُ بِهار کالونی ھما نام اَنت که اِدءَ لیاری ءَ وتی کْوھنیں لوگ نوکیں مردمانی یاتاں داد داتگ؛ مئے بلوچاں ماں شهر ءَ ھم وتا انگته اَنچو یکجاه کُتگ اَنچوکه ما گیابان ءَ یکجاه بوتگیں۔ مهاجراں مارا گْوشتگ گوں که شهری زند چون بیت‘۔ ھما مردم که کراچی پورٹ ٹرسٹ ءُ کراچی میونسپل کارپوریشن ءَ یونیناں گون اِتنت آ یات کننت که چون وانندهیں مهاجر پوریاگر ’سیاسی تنظیمکاری ءَ بلد اِتنت، آ مئے رھدبر ءُ یونین ءِ رھشون جوڑ بوتنت‘[49]۔

لطیف بلوچ ءَ یکین اِنت که اے مهماندار ءُ ھمدستیں ربێدگ چونائیا ھوٹل کلچر ءِ برورد اَت که ماں لیاری ءَ اے ربێدگ وَ گچینی وڑے ءَ ھست اَت۔ لیاری ءِ ھوٹل چاه ئیگ اِتنت، سرجمیں روچ ءِ کاراں پد مردم ھمداں گوں وتی سنگتاں دُچار کپتنت ءُ نزیک بوتنت۔ اے وڑیں جاهاں آ اے لائک کُت که وڑ وڑیں مردم ءُ لیکهاں گوں مُشکول به بیت، پمیشکا یکّێں وھد ءَ بلوچاں مهاجر وتی شهر ءَ وش اَتک کُتگ اَنت ءُ وتی پێسریگیں ھِندو ھمساھگانی درآیگ ءَ ناوش بوتگ اَنت۔ عثمان بلوچ وتی ھِندو ھم وتنانی چه روبرکتی دِکه ءَ درآیگ ءَ په ارمانی یات کنت ءُ گْوشیت:

ھر کس سرپد اَت که آ ھر ھما چیز ءَ یله دیگ ءُ رَوَگا اَنت که آیاں وتی زندگی ءَ ماں ھمے شهر ءَ بستگ اِتنت۔ اِشانی سرءُساماناں دِکه ءَ سرکنوکیں لیاری ءِ ھرگاڑی والا گیشتر بلوچ اِتنت۔ آیانی پشکپتگیں چیزاں مردم په لالچ نه چارگا اِتنت بلکیں آ مارگا اِتنت گْوشئے آیانی زند ءِ تها دزمانجنی بوتگ۔ لُٹءُپُلّ ءِ یک گپے کس ءَ اِش نه کُت۔ اے که درآیگ ءَ اِتنت، ھما مردم اِتنت که ما گوں ھمیشاں یا ھمیشانی بگێر ءَ جُهد کُتگ، مئے کْوھنیں سْیادی نوں سستگ اِتنت[50]۔

اِستانی پْرشتءُپْروش ءِ بیانیه ءَ اے زمانگ ءَ یک قومے ءِ بزاں پاکستان ءِ پیدائش گْوشنت۔ بلئے اَنچوکه بُرز ءَ بیان کنگ بوتگ که لیاری ءِ جهمنندانی نِزّ ءَ پْرشتءُپْروش ءَ په آیاں چے مانا داشتگ، اے درگتءَ سک ناگێگ اِتنت۔ اَنچوکه پاکستانی اِستان ءَ آزاتیں کلات وتی زمینی ھداں ھوار کُت، ءُ آیانی سرا زور دات که آ بلوچ بُوَگ ءِ مانا ءَ دوبر به چارنت۔ گوما گپ جنوکے ءَ اے نکته نشان کُت که په بلوچ ءِ ھَکّانی گِرَگ ءَ گیشتر سیاسی جُنز ماں کراچی ءَ سِرکِتگ اَنت۔ البته کلات ءِ گوں پاکستان ءَ ھواری فکرمندینے، ماں پوسٹ کالونیل کراچی ءَ وتی کِرد ءِ درگتءَ آ رُدوم گِریں ھَز ءَ چاگرد کُتگ اِتنت۔

کراچی ءِ بازیں بلوچ پْرشتءُپْروش ءَ ماں کراچی ءَ نسلی سیاست ءِ بندات سرپد بنت۔ پْرشتءُپْروش ءَ نوکیں سیاسی اَمرے آؤرت که ’بلوچ‘ ماں یک باز نسلی شهرے ءَ چو یک نسلے ءَ چارگ بوت بلئے یک ھَندی پرولتاریهے ءَ چارگ نه بوت اَنچوکه آیاں وتا اے شهر ءِ ھَندی پرولتاریه ءَ دیستگ۔ البته نامی ئێں راجمانی جُهدکار رحیم بخش آزات ءُ اھوالکار لطیف بلوچ گْوشنت که مارکسی آئیڈیالوجی ءُ بلوچ نیشنلزم ءِ میان ءِ کشک دائم مُجین بوتگ۔ نْدریگیں کمیونسٹ ماں لیاری ءَ کمیونٹی لیڈرے ءَ دیما اَتکگ اَنت آ نامی ئێں بلوچ راجدوست ھم بوتگ اَنت[51]۔ آیاں آشکار کُتگ که آ وھد ءِ بلوچ جُهدکار ’پرولتاریه ءِ نیشنلزم‘ ءَ یات کنگ بوتگ اَنت (بلوچ بزاں پوریاگریں راجدوست)۔

اے بلوچ رھشوناں دران٘دستیں مهاجر ماں تبکی جهد ءَ کامریڈ پهمّتگ اَنت ءُ آیاں زانتگ ھم پوریاگرانی مزنیں کساسے ءَ ھست بُوَگ ءَ پد روزنداری کم بیت ءُ کار ھم نه رسیت۔ مهاجر واننده ءُ کِسبکار (vocational) اِتنت، متلب ھمیش اَت که په لیاری ءِ ’بےھُنریں‘ مزدوراں روزگار کم بوتگ اِتنت۔ کار ءُ روزگار ءِ گیشتر جاه لیاری ءِ نزیک گْورا اِتنت، بلئے نوں په روزگار ءَ مردم چه دگه جاهاں زُورگ بُوَگا اِتنت۔ لیبر یونینسٹ محمد بلوچ کرار کنت که ’پْرشتءُپْروش ھمراهانی آیگ ءِ وڑا اَت۔ تو وش اِتئے که آ تئی ھمکار اِتنت، بلئے پدا ھما ساھت اَتک که نان ءِ گُڈی بهر بهر کنگی اَت ءُ دوئێں نیمگاں لاپ چه شُد ءَ گُرّگا اَت‘[52]۔ 1970 ءِ میان ءَ اے ’شُد‘ ماں بلوچستان ءَ سرکار ءِ مزنیں زورانسری ءَ نه سستگ اَت، چه اِشی ءَ ’پرولیاریه ءِ نیشنلزم‘ ءِ توان گیمُران بوت۔ اے ھمے زمانگ اَت که کراچی اَنچیں سیاستے ءَ مانپتاتگ اَت که ھر ربێدگ ءِ مردماں وتی جند ءِ لوٹانی پهریزگ ءَ لانک بستگ اَت، پدا کس چه وتی تاکت ءِ دستبرداری ءَ رازی نه بوت۔ اے نوکیں چاگرد ءَ بلوچ ھم اێدگه لهتے نسلانی وڑا اَنچیں نسلے ءَ مَنت که شهر ءَ آ سوائی نه اِنت۔

 جهانشَهریں کیاماسری

شهر ءَ گوں شبندیں لیاری اگاں ھَندی پرولتاریه ءِ ھَنکین اَت، گڑا کیاماسری ءِ بلوچ ھما شهر ءِ باسک اِتنت که ھر ملک ءِ مردم اِش مان۔ کیاماسری کساس پنچ سد لوگانی کراچی ءِ کسانیں ھمساھگے که چه کراچی ءِ اێدگه چاگرد بوتگیں نسلی رِدءَ کم آبادیانی وڑا اَت۔ البته ھمساھگیں جهمنند کیاماسری ءَ ماں ھِند ءِ زر ءِ زمینءُزمان ءَ یک ارزشتداریں بَدوکے زاننت۔

مروچیگیں کیاماسری اَنچوکه کراچی ءِ بهرے ھمے وڑا بحرین ءِ ھم بهرے؛ چه اِدءِ جهمننداں ھر کهول ءِ یک باسکے ماں بحرین ءَ کار ءَ اِنت۔ اێدگراں گیشتر مزنھوریں فارس (Persian Gulf) ءِ اێدگه بهراں سْیادی ھست۔ لهتے جهمننداں وتی اولاکاں مزنھوری اِستانانی کئومی بَئیرَک ھم جتگ۔ اِدءَ لوگ که چو بُرز بُرز ءَ بستگ اَنت، اے ’مزن ھور بستگین Gulf growth ‘ گْوشگ بنت پرچاکه اے لوگ چه مزنھور ءَ دیم داتگیں زرّاں بندگ بوتگ اَنت۔ بازیں کهولاں مزنھوری اِستانانی پاسپورٹ ھم ھست۔

اے بهر ھمے زاھر کنت که سیمسری ھاکمی ءُ جهانشَهریں گروپانی دیما آیگ ءُ نسلی رِدءَ آبادی ءِ کَچ ءَ کم بُوَان ءَ وتی ھَند ءِ ھد ءَ فکر کنگ ءَ ابید، پْرشتءُپْروش ءَ کراچی ءِ بلوچانی کئوم بُوَگ گوں اێدگه میان اُستمانی پهنات ءَ دگه نگاهے ءَ چارِتگ ءُ ٹهینتگ[53]۔ کراچی لڈءُبار کُتگیں بلوچانی گُڈی منزل ءَ ابید دیم په مزنھور ءَ رَوَگ ءِ راهسری بُندرے اَت۔ کیاماسری ءِ جهمنندانی یات ءُ تجربهانی رِدءَ، ما گْوشت کنیں که پْرشتءُپْروش ءِ بابت ءَ ھما بدلی که بوتگ اَنت، آ بلوچانی لڈءُباری راهءُدراں چون ساٹِتگ اَنت۔ ما گچینی وڑے ءَ کیاماسری ءِ جهمنند نسیم ءُ آئی ءِ کهول ءِ تجربهاں چاریں[54]۔ نسیم وتی چپءُچاگرد ءُ ھمساھگانی گْورا کماشیں بلوچ راجمانی رھشونے زانگ بیت۔ کیاماسری ءَ آئی ءِ کهول ءَ چه پُشت ءَ شریں نامءُتوارے ھست، آیانی دیم په کراچی ءُ چه کراچی ءَ لڈءُ باری ءِ بندءُبست آئی ءِ کهول ءَ چه پُشتاں کُتگ۔ اے وڑا نسیم ءِ چو کماشے ءِ بسات ءَ یک ذمه داری یے ھمیش اِنت که وتی پتءُپیروکانی بُندپتر ءُ آیانی سفراں بےھال مه کنت۔

نسیم کرار کنت که آئی ءِ کهول ءَ کیاماسری ءَ آیگ ءَ پێش ماں ھِند ءِ زر ءِ دمگ ءَ لڈءُبار کُتگیں کهولانی کُمَک کُتگ۔ آ وتی پتءُپیروکانی دیم په کراچی ءِ لڈءُباری ءِ کِسّهاں بلوچی دراجیں جنگی شێئرے ءِ وڑا کاریت۔ وتی تمن ءِ اندری جنگے ءِ سبب ءَ آئی ءِ بُنپیرُک ءَ ماں نوزدهمی کْرن ءَ چو تالپُورانی لشکری مُزوری ءِ ٹھیکهداراں (contractor) چه روبرکتی مکران ءَ دیم کراچی ءَ لَڈّت[55]، ءُ ماں 1839 ءِ زمانگ ءَ وھدے برٹش ءَ اے شهر ءِ سرا باج بُرتگ اَت، آ زمانگ ءَ نسیم ءِ بُنپیرُکانی بُندر منوڑا ءِ کلات اَت[56]۔ پدا نسیم ءِ پتءُپیرُک چه منوڑه ءَ کشگ ءُ کراچی ءَ یک کِر کْوھنیں بلوچ آبادی کیاماسری ءَ دیم دیگ بوتنت۔

اے دمگ برٹش ءِ لشکری بُندَوار (headquarter) جوڑ بوتگ اَت، ھما دمگ که نوکآباد (settlement) ءِ نزیک ءَ اِتنت آ اِشاں زوت گوں لشکر ءِ پهریزگ ءَ بستگیں بُندر ءَ ھوار کُتنت[57]۔ روڈ په لشکر ءِ رَؤآ ءَ شر کنگ بوتنت، ناگهاں روڈ ءَ بندرگاه ءُ کیاماسری ھور کُتنت۔ آ دؤر ءَ بندر روڈ رفت ءُ آمدی ءِ مزنیں جاهے اَت، انگته چه کیاماسری ءَ تچک ءَ بندرگاه ءَ رؤت۔ اے دیمروی په نسیم ءِ پِتءُپیرُکاں بےھچ نه اَت که آیاں گوں برٹش ءَ یک پێمانے کُت که آ کیاماسری ءَ آیانی ھاکمی ءِ اندر ءَ وت وڈیره بنت ءُ آئی ءَ آباد کننت[58]۔ چونائیا آ پُشت ءَ بلوچستانیگ اِتنت، آیاں په برٹش شهر ءِ بندگ ءَ ارزان نهاد ءَ پوریاگر لوٹارینت۔

بیستمی کْرن ءِ بندات ءَ کراچی ماں اے دمگ ءَ مزنیں صنعتی شهرے ءَ رُست۔ اے شهر ءَ وڑ وڑیں باپاری کلاس زَر جَنَگا اِتنت، په واد ءِ کار ءَ، کوهاں مادَن درکنگ ءَ، سیمنٹ ءِ کارجاه ءُ سرکاری کاراں یکدم پوریاگر درکار اَت۔ وھدے اے ھال شِنگّت که کراچی ءَ چوشیں موه ھست گڑا چه ھِند ءِ زِر ءِ جتا جتائیں دمگاں بیپاری ءُ پوریاگر اے شهر ءَ مانرِتک اَنت۔ نسیم ءِ پتءُپیرُکاں آیاں آسراتی دات۔ لڈءُبار کُتگیں بلوچ گیشتر لیاری ءَ نشتگ اِتنت، کارجاهاں نزیک ءُ ھمِداں کار ءَ اِتنت۔ چو لیاری اے شهر ءِ ورکنگ کلاس ھمساھگ جوڑ بوت، کیاماسری ءُ آئی ءِ چپءُچاگرد کم کم ءَ ھَند (locality) جوڑ بوتنت که اُودءَ گیشتر مردم سێرءُ آباد اِتنت۔ آبادیں گجراتی پارسی ءُ سندھی ھِندو باپار ھم ھمِداں نِشتنت، که کالونیل افسرانی وڑیں زندمانے گْوازینگا اِتنت۔ آیاں کیاماسری ءِ نزیکیں جاگهاں شادابیں باگیچه ءُ شابیتیں ماڑی بست۔

ھمے زمانگ ءَ کیاماسری ءِ بلوچ آبادی ھم وَدّگا اَت۔ نسیم ءِ بُنپِیرُک ءِ ’مهمان‘ ءُ باھوٹ زورگار ءِ شوھاز ءَ ماں کراچی ءَ اتک اَنت، آ داں ھما وھد ءَ جاگه دیگ بوتنت دان٘که آیاں شهر ءِ بیپاری ءُ صنعتی بنجاهانی نزیک ءَ لوگ نه رست۔ پدا بازینے ءَ کیاماسری یله نه دات بلکیں ھمِداں مجتی جھمنند بوتنت ءُ لوگ اِش بست۔ گوما گپ جنوکیں بازیں مردمانی ءُ نسیم ءِ گپ یک اَنت که کیاماسری چونائیا یک میان اُستمانی بُودِنے (abode) اَت، نسیم ءِ بُنپِیرُک ءِ ناندِهی ءِ برکت ءَ کیاماسری لوگے جوڑ بوتگ اَت۔ کیاماسری نه وێرانیں جاگهے اَت ءُ نه چه شهر ءَ سِستگ اَت۔ اے شهر ءِ اندر ءَ په بلوچاں نوکآدبے جوڑ بوتگ اَت که اے شهر ءِ مردم مُجتی پورٹ ءَ رَؤآ کنوک اِتنت یا صنعتی ایریایاں رَؤآ کنوکیں آبادیں سندھی تاجر اِتنت، پارسی باپاری ءُ کالونیل افسر اِتنت۔ پدا، نسیم ءِ بُنپِیرُک کیاماسری ءِ بلوچ ءُ تالانیں شهر ءِ اێدگه مردمانی میان ءِ سْیادی ءِ وسیله اَت۔ کیاماسری یک اَنچیں گچینی جاهے جوڑ بوتگ اَت که اُودءَ جتاجتائیں تبک ءِ مردم ھست اَت؛ آئی ءِ بُنپِیرُک ءِ ڈُبّا اَت که ھمیشی ءَ برجاه به داریت۔ اے کار په آیاں پمیشکا مشکل نه اَت که نسیم ءِ کهول ءَ نه تهنا مردم په کراچی ءِ آیگ ءُ پوریاگری ءَ ٹهینگی اِتنت بلکیں آیاں اے آسراتی ھم دات که پوریاگر مزنھوریں فارس ءَ دیم داتنت که اُودءَ اے کهول ءِ چونائیا شریں سْیادی ھست اِتنت۔ پْرشتءُپْروش ءَ پد اے کار گیشتر بوت، چوکه ھِند ءِ زِر ءِ بندریانی کسمت ءُ کارگُزاری بدل بوتنت۔

پْرشتءُپْروش ءَ پد دمانه، نسیم ءِ کهول ءَ دیست که آئی ءِ ھمساھگیں آبادیں ھِندو لَڈَگا اَنت۔ نسیم ءِ بُنپیرُک ءِ سد رگ ءَ یک رگے ءَ نه جتگ اَت که گوں مسلمانانی آیگ ءَ ھِندو، جین، پارسی بورژوا اے دمگ ءَ یله کننت ءُ انڈیا ءَ رونت۔ اول وَ اِش که دران٘دست باز اِتنت ءُ ھر یکے دلمانگ اَت۔ دومی اِش که آیانی ساری ءِ بورژوازی ھمساھگ که ماں سَپائیں کالونیل بنگلهاں نشتگ اِتنت، ءُ اے نوک آؤکیں دران٘دست چه بنیادی وسیلهاں زبهر اِتنت۔ ھما پِراه دمکیں ھَند که آباد اِتنت نوں اِدءَ دران٘دستانی ادارُکی بُنَگ اِتنت ءُ تنکیں سڑکاں ھمساھگ گیشێنتگ اِتنت۔ گُڈسرا، مهاجر گوں بلوچاں په یکّێں روزگار ءُ وسیلهاں دیم په دیم بوت، که گْوستگیں دھکاں لڈِتگیں ھِندؤاں پێش کُتگ اِتنت۔

اے کارتێپاں (factor) ابید، نسیم گْوشیت، بندات ءَ بلوچ په نوک اتکگیناں ماں شهر ءَ جاگه دیگ ءَ پُراُمیت اِتنت۔ ھُورک ءُ پِراهیں بوم نوں چاهءِ دُکان، دمکی چیز والا، دُکان ءُ ریسٹورِنٹانی جنبش ءَ سر ما چک اَت، بلئے کیاماسری ءِ جهمنند چه اِشاں دل تپرکه نه اِتنت۔ نسیم ءِ دُراهیں نزیکیں سنگت مهاجر اِتنت۔ چه اِشاں یک سنگتے ءَ په رواج وتی ’آروس ءِ ھار بستگ اَت‘۔  ھرچند، مهاجر آبادی په کیاماسری ءِ ردوم ءَ آ دُراهیں جاگهاں گِران اَت که اُودءَ لڈءُبار کتگیں بلوچاں آباد بُوَگی اَت۔ نسیم گْوشیت گوں وھد ءِ گْوزگ ءَ، ھما فُٹبالی پَٹ که اُودءَ چُکاں لێب کُتگ، اے شهر ءِ نوکیں ورکنگ کلاس ءَ وتی کالونی کُتگ اِتنت۔

چونائیا پْرشتءُپْروش ءَ پد، ماں پاکستان ءَ شهر ءِ معاشی دیمروی ھم لڈءُبار کتگیناں وتی نیمگءَ ژپگا اَت[59]۔ مردماں جلب بستگ اَت دیم په کراچی ءُ شهر ءِ چندیں زورگار ءَ یک دومی ءَ گوں دیم په دیم اِتنت، بندات ءِ چیزے ماهاں اے وڑ گیشتر بوت۔ ھمے پُشدر اَت نسیم ءِ کماش ءَ شهر ءِ دستءَ رَؤکیں وسیلهانی بدلءَ اے پێسله کُتگ اَت که گوں وتی بلوچاں مزنیں کساسے ءَ راهءُرھوت به داریت، کیاماسری ءِ بلوچاں پدا دریاوردی ءِ نیمگا نَذر پِرداشتگ اِتنت۔ اَنچوکه پجاروکاں ماں مزنھور ءُ اێران ءَ تیل ءِ کار ءِ ھال سر کُت که نسیم ءِ کماش ءَ دیم په مزنھور ءِ لڈءُباری کِشکاں دوبر مانترگ ءِ درگتءَ مراسابندی بنگیج کُت۔

چه نسیم ءِ کهول ءَ، اولی مردم آئی ءِ مستریں گُهار اَت که چِداں شُت۔ نسیم گْوشیت، بلوچ جنینانی سانگ گیشتر آیانی مات ءِ کهول ءَ بیت، اے وڑا آئی ءِ گُهار ءِ سانگ گوں مئے تِری زَتک ءَ بوت که آ چه زمانگاں بحرین ءَ آباد اِتنت۔ ماں بیستمی کْرن ءِ بنداتی دھک ءَ وھدے نسیم ءِ کهول ءِ مردماں دیم په کراچی جلب بستگ اَت، آئی ءِ مات ءِ کهول ءِ مردم دیم په بحرین ءَ رَوَگا اِتنت۔ وھدے نسیم ءِ گُهار ءِ سانگبندی بوت، زامات ماں بحرین پولیس ءَ کارءَ اَت ءُ شریں زَرے گِرَگا اَت۔ دێر نه بوت نسیم ءِ برات ھم ھمودءَ شُت ءُ ماں بحرین ءَ پانپاهی سپاهی یے (security force) بوت۔ گوں پْرشتءُپْروش ءَ په شهر ءِ بلوچاں وسیله ءُ موه دستءَ درآیان اِتنت، ماں بحرین ءَ لشکری مُزور ءِ تلب ءَ ھمودءَ موه پیداک کُت[60]۔ نسیم ءِ پِیرُک ءِ وڑیں سرکِردهیں بلوچ ’آسراتی دیوکاں‘ په بحرین ءَ کار ءَ مکران ءِ بندنی دمگاں مردم زُورگ بندات کُتگ اَت۔ نسیم ءِ براتے که ماں کراچی ءَ ودیگ بوتگ ءُ رُستگ اَت، په بحرین ءَ رَوَگ ءَ آئی ءَ ماں مکران ءَ وتی پِتءُپِیرُکی کلَگ ءَ واتر کُت، که آ ساری ءَ اُودءَ نه بوتگ۔ آ دمانه اُودءَ چو بحرینی استان ءِ پلامرزے ءَ کارءَ لگِّت۔ نسیم وتی برات ءُ گُهارانی گْورا بوت، آئی ءِ گوں بحرین ءَ راهءُرھوتے برجاه اَت که په کیاماسری ءِ بلوچاں په بحرینی لشکر ءَ رَوَگ ءَ کار ءُ ویزا ٹهینگا اَت۔ وشیں گپ اِش اِنت که بحرین به بیت یا کراچی، کیاماسری ءِ مردماں وتی مردمانی دوستی ھست اَت آ چه کراچی ءَ مردماں بحرین ءَ بَرَگا اِتنت ءُ چه اُودءَ کراچی ءَ زر دیم دیگا اِتنت۔ آیاں وتی لوگ ءُ ھمساھگی ءَ ھما مردم جاگه داتنت که بُن ءَ کیاماسری ءِ نه اِتنت۔ نسیم ءِ کار ھمیش اَت که وتی مردمانی ویزا ءَ به جنت، په آیاں کار ءُ وام به چاریت ءُ آیاں ترءُتاب ءَ دیم به دنت۔ باز ھساب ءَ آ بحرین ءَ نشتگ اَت بلئے پدا ھم کیاماسری ءِ وڈیره اَت۔

 آسرال

کراچی ءِ سرا بنداتی نبشتانکاں کراچی یک کمپانیں شهرے گْوشگ بوتگ که اے شهر ءِ دو دیوال اِتنت، ھما در که زِر ءِ نیمگا اَت آ سورآپ در (کھارادر) ءُ ھما در که لیاری کئور ءِ نیمگا آت وشآپ در (میٹھادر) گْوشگ بوتگ۔ وھد گْوزگ ءَ پد اے دَرانی نشان وَ گار بوتنت، داں 1947 ءَ اے شهر چه گْوشتگیں کمپان ءِ ھداں گْوستگ ءُ دُور سر بوتگ اَت۔ شُبینی مانایے ءَ ما گْوشت کنیں که پْرشتءُ پْروش ءِ وھد ءَ شهر ءِ جهمنندانی معاشی ءُ راجمانی زند ھما وڑا که ھست اَت اے دوئیں دراں اے زند وتی گرفت ءَ کُتگ اَت۔

سورآپ در ءَ ھِند ءِ زِر ءَ آبادیں ھونی سْیادی ءُ بیپاری کاردام ءِ ھمگْرنچی زاھر کُتگ اَنت۔ اِشی ءَ بندرگاہے ءِ جهگیری کُتگ که کراچی ءِ مردمانی لاپ ءِ مستریں وسیله اَت ءُ اے ھمروچی پوریاگر ءُ ماھیگّرانی ھالتانی بدل بُوَگ ءِ یک مسالے اَت۔ راجمانی رِدءَ، اِشی ءَ ھما کئوم بُوَگ بیم آماچ کُتگ اِتنت که یک وھدے ءَ مزنیں ھدے ءَ ماں مزنشَهریں ربێدگاں شریداری ءَ شهری بُوَگ ءَ گوں بندوک اِتنت۔ سیاسی رِدءَ، اِشی ءَ برٹش ھاکمی ءِ اێردستی ءَ پرباروی ھاکمی ءِ نشان گیشّێنتگ اِتنت۔ سورآپ ءِ آدست ءَ سامراجی ھاکمی ءِ نابرابری ءِ سنگینیں تُرس ءِ جاور ءُ امکان ھست اَت۔

البته وشآپ ءَ گیشِّتگیں کئومے ءِ جهگیری کُتگ اَت۔ اَنچوکه لڈءُبار کُتگینانی رُمب که اے شهر ءَ گْوستگیں دھکاں جاگه داتگ اِتنت، ھما که لیاری کئور ءِ دپ ءَ نندوک اِتنت، آیاں پْرشتءُپْروش زدیں دران٘دست وش اَتک کُتنت۔ اے کئور ءِ دپ ءَ نشتگیناں شریں وڑے ءَ کِشتءُکِشاری کُتگ، اِدءَ دِھکان اوں ھست اَت ءُ پوریاگر ھم۔ اے شهر ءِ ردوم ھمیشانی ھِیدریچی ءِ برورد اِنت۔ گُڈسرا، وشآپ ءَ یک نسبے (ethos) ءِ جهگیری کُتگ اے ھما اَنت که ’اِدءَ اَنت ءُ ھمِدءِ بوتگ اَنت‘[61]۔

پْرشتءُپْروش ءَ اے شُبین ءِ کارامدی ھلاس کُتنت۔ یک نیمگے، سورآپ که اُستمانی ءُ میان اُستمانی زمین ءُ آپ ءِ جاهے ءَ گوں تْرندی ءَ رھبندی بوتگ اَت، [ءُ اے وڑا سورآپ] دُراهیں موهاں زاھر کنگا اَت۔ دومی نیمگا، وشآپ ءَ ماں شهر ءَ په زند ءِ گێگ کنگ ءَ وڑ وڑیں راه گیشّێنتگ ءُ راجمانی رِدءَ ھواریں ربێدگانی نسب ءُ تبکی یکمُشتی ءِ جهگیری کُتگ اَت۔ پْرشتءُپْروش ءِ بُوَگ ءَ گوں شهر دائمی پجّاری سیاست ءِ دام ءَ کپت۔

اے نبشتانک ھمے زاھر کنت که اے شهر ءِ کْوھنتریں جهمنند بلوچ که دوئێں دَرانی میان ءَ نندوک اَت، آ یک قومے ءِ پیداک بُوَگ ءِ بےتواریں شاھد نه اِتنت، قوم ءِ اولی کپیٹل ءِ ردوم ءَ آیانی کِرد بُنجاهی (کِرد) اِنت۔ پیداوار ءِ سْیادیانی درگتءَ آ ھمنچو ارزشت دارنت که آیاں اے شهر ھما وڑا پیداک کُتگ اَنچوکه پْرشتءُپْروش ءَ گوں ھمایاں که یله داتگ ءُ شُتگ اَنت۔ آ اے بوم ءِ بےکدریں بهر[62] نه اَنت، وھدێکه مهاجر پْرشتءُپْروش ءَ پد اِدءَ اتکگ اِتنت۔

پْرشتءُپْروش ءِ لهتے وھد ءَ پد، لیاری کئور انڈسٹریانی گنداں بند کُت، دان٘که اے ھُشک بوت، بلئے شهر چه اِشی ءَ باز ساری بدل بوتگ اَت۔ لیاری ءِ تهنا نیم آبادی بلوچانیگ اِنت، ءُ گیشتر مردم کیاماسری ءَ آئی ءِ بُندپتری نام ءَ نه زاننت۔ نوکیں بندرگاہ دنیا ءِ در ءِ نام ءَ زانگ بیت۔ داں 1960 ءِ دھک ءَ شهر ءِ دستی ھُنرکار (blue-collar worker) دُراه بلوچ اِتنت ءُ اێدگه مزدورانی جهد ءِ رھشون اِتنت۔ گچینی وڑے ءَ پْرشتءُپْروش ءَ پد، کراچی ءِ بلوچانی سرا زور پِر دیگ بوت که گوں بلوچستان ءَ سْیادی دارگ ءِ سبب ءَ وتا بلوچ بُه گْوشنت۔ پجّار ءِ اے سرزمینی فکر ءَ زور جَت که آیانی دست ءِ مهار چه ھمے شهر ءَ بُه بوجیت که اے شهر آیانی بُنپِیرُکاں جوڑ کُتگ اَت۔

«»«»«»

رجانکار: امین ضامن بلوچ

ھُورتوان: ڈاکٹر عاصم زھیر ءُ چندن ساچ

شِنگکار: دودمان شنگکار کیچ

شنگ: راجمان ۱۰۔ جولائی ۲۰۲۴۔

Suhail, Adeem, and Ameem Lutfi. "Our city, your crisis: the Baloch of Karachi and the partition of British India." South Asia: Journal of South Asian Studies 39, no. 4 (2016): 891-907.

---

[1]۔ مِسل ءِ مانا نچین کُتگیں بازیں کاگد یا دپتر اِنت (بلوچی لبزبلد 2017)، بلئے اِدءَ اے لَبز چو گالبندے ءَ archive ءِ مانا ءَ زُرتگ۔ archive بزاں پهریزتگیں دپتر یا record۔ ما اِدءِ مِسل اے مانا ءَ زُرتگ ’په رِد اێر کُتگیں دپتر که پهریز بوتگ اَنت‘۔

---

[1] Matthew Cook. Annexation and the Unhappy Valley: The Historical Anthropology of Sindh’s Colonization. (Leiden: Brill Publications, 2015).

[2] M.A.M. Talpur, ‘The Vanishing Glory of Hyderabad’, in Web Journal on Cultural Patrimony, Vol. 1 (2007), pp. 47–65  [http://www.webjournal.unior.it/Dati/19/72/Web%20Journal%203,%20Hyderabad.pdf, accessed 16 Aug. 2016]; and Claude Markovits, The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama (Cambridge: Cambridge University Press, 2008).

[3] Edward H. Aitken and J.W. Smyth, Gazetteer of the Province of Sind (Karachi: Mercantile Steam Press, 1907), p. xxxviii.

[4] See Vazira Fazila-Yacoobali Zamindar, The Long Partition and the Making of Modern South Asia. Refugees, Boundaries, Histories (New York: Columbia University Press, 2007)

[5] See Mushirul Hasan (ed.), Inventing Boundaries: Gender, Politics and the Partition of British India (New Delhi: Oxford University Press, 2002); and Ayesha Jalal, The Pity of Partition: Manto’s Life, Times, and Work across the India–Pakistan Divide(Princeton, NJ: Princeton University Press, 2013)

[6] See an excellent treatment of the same in Urvashi Butalia, The Other Side of Silence (Durham, NC: Duke University Press, 2000).

[7] Gyanendra Pandey, Remembering Partition: Violence, Nationalism and History in India(Cambridge: Cambridge University Press, 2001)

[8] Cf. Faisal Devji, Muslim Zion: Pakistan as Political Idea (London: Hurst & Co., 2013); Ayesha Jalal, The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan (Cambridge: Cambridge University Press, 1985); and Yasmin Khan, The Great Partition: The Making of India and Pakistan (New Haven, CT: Yale University Press, 2007).

[9] See Gyanendra Pandey (ed.), Unarchived Histories: The‘Mad’ and the‘Trifling’ in the Colonial and Postcolonial World (New York: Routledge, 2014).

[10] David Gilmartin,‘Partition, Pakistan, and South Asian History: In Search of a Narrative’,inJournal of Asian Studies, Vol. 57, no. 4 (1998), pp. 1068–95

[11] Ibid., p. 1071.

[12] See also Joya Chatterji, The Spoils of Partition: Bengal and India 1947–1967(Cambridge: Cambridge University Press, 2007)

[13] The difference between direct and indirect rule is in the forms of imperial governmentality rather than the degree of British intervention. Zones of indirect rule constituted much of what became Pakistan and so produced a distinctive political subjectivity.

[14] Gilmartin, ‘Partition, Pakistan, and South Asian History’, p. 1074.

[15] See Shahid Amin,‘Gandhi as Mahatma: Gorakhpur District, Eastern UP, 1921–22’, in Ranajit Guha and Gayatri Chakravorty Spivak (eds),Selected Subaltern Studies(New York: Oxford University Press, 1988), pp. 288–348; and Shahid Amin, Event, Memory, Metaphor: Chauri Chaura 1922–1992 (Delhi: Oxford University Press, 1996).

[16] See Sugata Bose, A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2006); and G.A. Das,India and the Indian Ocean World. Trade and Politics (Delhi: Oxford University Press, 2004).

[17] Also see Nita Verma Prasad, ‘Indian or Arabian? The Construction of Territorially Based Identities in the Raj 1866–88’, in Cultural and Social History, Vol. 9, no. 2 (2012), pp. 187–205.

[18] See Thomas R. Metcalf, Imperial Connections: India in the Indian Ocean Arena, 1860–1920 (Berkeley: University of California Press, 2007).

[19] See Azmat Ali Budhani, Haris Gazdar, Sobia Ahmad Kaker and Hussain Bux Mallah, ‘The Open City: Social Networks and Violence in Karachi’, LSE Working Paper No. 70, London, Mar. 2010.

[20] See S.S. Jayasuriya and R. Pankhurst,The African Diaspora in the Indian Ocean(Trenton, NJ: Africa World Press, 2003); and Edward A. Alpers, ‘The African Diaspora in the Northwestern Indian Ocean: Reconsideration of an Old Problem, New Directions for Research’,inComparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, Vol. 17, no. 2 (1997), pp. 62–81.

[21] Martin Axmann, Back to the Future: The Khanate of Kalat and the Genesis of Baloch Nationalism 1915–1955 (Karachi: Oxford University Press, 2008).

[22] Also see Arif Hasan, Understanding Karachi: Planning and Reform for the Future (Karachi: City Press, 1999).

[23] See Edward Simpson,Muslim Society and the Western Indian Ocean: The Seafarers of Kachchh(London: Routledge, 2009)

[24] Sarah Ansari, Life after Partition: Migration, Community and Strife in Sindh, 1947–1962(Karachi: Oxford University Press, 2005).

[25] Source: Soofia Mumtaz, ‘The Dynamics of Changing Ethnic Boundaries: A Case Study of Karachi’, in The Pakistan Development Review, Vol. 29, no. 3/4 (1990), pp. 223–48. We understand that the data for 1949 and 1951-52 have errors, and do not total correctly. However the errors are not significant enough to amend the force of our argument and therefore we have retained the figures (despite mathematical errors) as we find them in the original publication.

[26] The mercantile class was dominated by communities of Sindhi Hindus, Gujarati Memons and Parsis, among others.

[27] See Markus Daechsel, The Politics of Self-Expression. The Urdu Middle Class Milieu in Mid-Twentieth Century India and Pakistan (New York: Routledge, 2006); and Sarah Ansari, ‘Partition, Migration, and Refugees: Responses to the Arrival of Muhajirs in Sind during 1947–48’,inSouth Asia: Journal of South Asian Studies, Special Issue, Vol. 18 (1995), pp. 95–108

[28] Source: Soofia Mumtaz,‘The Dynamics of Changing Ethnic Boundaries: A Case Study of Karachi’, in The Pakistan Development Review, Vol. 29, no. 3/4 (1990), pp. 223–48

[29] See Beatrice Nicolini,‘The Baluch Role in the Persian Gulf during the Nineteenth and Twentieth Centuries’, in Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, Vol. 27, no. 2 (1997), pp. 384–96.

[30] Reliable historiography on the Baloch is sparse. However, see Beatrice Nicolini, Makran, Oman and Zanzibar (Leiden: Koninklije Brill, 2004); Nina Swidler, Remotely Colonial: History and Politics in Balochistan (Oxford: Oxford University Press, 2014); and Inayatullah Baloch,The Problem of Greater Baluchistan: A Study of Baluch Nationalism(Stuttgart: Steiner Verlag Wiesbaden, 1987).

[31] Partha Chatterjee, The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1993).

[32] H.V. Bowen, E. Mancke and J.G. Reid (eds), Britain’s Oceanic Empire. Atlantic and Indian Ocean Worlds c. 1550–1850 (Cambridge: Cambridge University Press, 2012).

[33] Sameetah Agha and Elizabeth Kolsky, Fringes of Empire: Peoples, Places, and Spaces in Colonial India (New Delhi: Oxford University Press, 2013). Also see James Onley, The Arabian Frontier of the British Raj: Merchants, Rulers and the British in the Nineteenth Century Gulf (Oxford: Oxford University Press, 2007).

[34] E.A. Alpers, ‘Flight to Freedom: Escape from Slavery among Bonded Africans in the Indian Ocean World, c. 1750–1962’, in Slavery and Abolition, Vol. 24, no. 2 (2008), pp. 51–68.

[35] Emrys Chew,Arming the Periphery: The Arms Trade in the Indian Ocean During the Age of Global Empire(London: Palgrave Macmillan, 2012)

[36] Critiques of the statist imaginaries for Partition abound. See Kamran Asdar Ali, ‘Progressives and Perverts: Partition Stories and Pakistan’s Future’, in Social Text, Vol. 29, no. 3 (2011), pp. 1–29.

[37] Tahir Naqvi, ‘Migration, Sacrifice and the Crisis of Muslim Nationalism’,in Journal of Refugee Studies, Vol. 25, no. 3 (2012), pp. 474–90.

[38] The Baloch in Karachi were aware that Partition meant re-colonisation for Balochistan. The state of Kalat comprised most of what is now the Pakistani province of Balochistan. It declared independence from British tutelage on 11 August 1947 in order to establish a parliamentary republic. However, against the sentiment and efforts of the Baloch people, the state of Pakistan soon annexed the state. Baloch nationalism, like all nationalisms, posits an ontology traced back into antiquity, but imagining the Baloch people as a‘nation’ was only triggered by Pakistan’s annexation. That this imagination drew upon ethnic, linguistic and geographical continuities did not imply that it meant the same thing for everyone.

[39] The sharp distinction we make between Lyari and Qiyamahsari is more analytical than empirical. Not everyone in Qiyamahsari sustained a connection to the Persian Gulf; similarly, not everyone in Lyari is bound to the city and many participate in transnational networks. We emphasise the distinction to underscore our argument about the distinctive ways of being Baloch in Karachi

[40] Ramzan Baloch, Lyari’sUnfinished Story (Karachi: ARM Child & Youth Welfare, 2015).

[41] See Adeem Suhail, ‘The Clothes have No Emperor! Reflections on the Crisis of Violence in Lyari Town, Pakistan’, Centre for Muslim and Non-Muslim Understanding Working Paper, University of South Australia, Adelaide, 2015; and Laurent Gayer, Karachi. Ordered Disorder and the Struggle for the City(Karachi: Oxford University Press, 2014)

[42] See Hamid Nazir, Wadi-e Lyari (Karachi: Akasi, 1992).

[43] The Goldsmith Line was the border demarcated by the British Empire in 1871, which divided Greater Balochistan into two parts. The eastern portion is situated in present-day Iran and the western portion forms Balochistan Province in present-day Pakistan. Thus, the Goldsmith Line today demarcates the Iran–Pakistan border.

[44] Interview with former Lyari resident and activist, Mansour Ahmad Baloch, Dec. 2015

[45] Ramzan Baloch. Lyari’sUnfinished Story, p. 13

[46] Interview with Bibi Jan, North Karachi, Summer 2014. Bibi Jan is a pseudonym

[47] Laurent Gayer, ‘Guns, Slums and “Yellow Devils”: A Genealogy of Urban Conflicts in Karachi, Pakistan’, in Modern Asian Studies, Vol. 41, no. 3 (May 2007), p. 517.

[48] Interview with Lala Faqir Mohammad, Lyari, Nov. 2015. Lyari’s Muhajir residents acknowledge Baloch hospitality, but focus more on how they ‘tamed the wilderness’ of Lyari. We have not made a comparative valuation of the relative veracity of these narratives, but privilege the Baloch accounts because the Archive on Partition already has the Muhajir narrative.

[49] See Latif Baloch, My Reminiscences (Karachi: Self-published, 2014).

[50] Interview with Usman Baloch, Karachi, Jan. 2016

[51] Lal Bakhsh Rind, Akbar Barakzai, Yusuf Nasqandi and Yar Muhammad Yar are still revered names as both communists and community leaders

[52] Interview with Mohamad Baloch, Lyari, Nov. 2015.

[53] Theoretical insights are from Engseng Ho, ‘Before Parochialization: Diasporic Arabs Cast in Creole Waters’, in Huub de Jonge and Nico Kaptein (eds), Transcending Borders: Arabs, Politics, Trade, and Islam in Southeast Asia (Leiden: KITLV Press, 2002), pp. 185–201.

[54] Names of this family have been changed at the request of the principal subject

[55] The most comprehensive collection of epics in the Balochi language that have been translated into English remains Longworth Dames, Popular Poetry of the Baloches (London: Royal Asiatic Society, 1905).

[56] The Baloch guards at Manora Fort are mentioned in the memoirs of Seth Naomal Hotchand. See Naomal Hotchand (Alumal T. Bhojwani, trans.; H.E.M. James, ed.), Memoirs of Seth Naomul Hotchand. C.S.I. of Karachi, 1804–1878: A Forgotten Chapter of Indian History (Exeter: William Pollard & Co. Ltd, 1915).

[57] Much of the city of Karachi’s early design and planning were based on the needs of the British military. See Muhammad Ali Nasir,‘Reading Malir Cantonment in Karachi, Pakistan: Some Notes on Residential Barracks and Spatial Dynamics’,inContemporary South Asia, Vol. 22, no. 4 (2014), pp. 362–76

[58] Herewaderais used not in the traditional Sindhi sense of the word, i.e. an official functionary of the British Empire who collected taxes and managed populations, but more along the lines of a community leader of a communally-owned gothor settlement/village. The landscape over which the British sought to expand Karachi was covered with scores of these tiny settlements.

[59] V. Belokrenitsky,‘Rural-Urban Migration and the Urban Poor in Pakistan’,inJournal of South Asian and Middle Eastern Studies, Vol. 8, no. 1 (1984), pp. 35–46.

[60] See Dirk H.A. Kolff, Naukar, Rajput and Sepoy: The Ethnohistory of the Military Labour Market in Hindustan, 1450–1850 (Cambridge: Cambridge University Press, 1990)

[61] See Engseng Ho,The Graves of Tarim: Genealogy and Mobility across the Indian Ocean(Berkeley: University of California Press, 2006)

[62] Cf. Pandey (ed.), Unarchived Histories.

«»«»«»