راجمان رجانک

شِدّت ءِ ترز ءُ آسر ءَ کراچی

ڈاکٹر نعیم احمد انٹرنیشنل ریلیشنز ڈیپارٹمنٹ، کراچی یونیورسٹی

اے نبشتانک ءَ ماں کراچی ءَ شِدّت ءِ ترز ءُ آئی ءِ راجمانی معیشت، سیاسی ءُ ایمنی[1] (security) ءِ آسر گوں نگدی نگاهے ءَ اے دلیل ءِ رِدءَ تپّاسگ بنت که بازیں شِدّتے سیاسی پلامرزی ءِ ساھگ ءَ رُستگ ءُ اِشانی تاکت ءَ سرجمیں شھر سوکی کُتگ۔ ھستیں دؤر ءِ کراچی ءَ نسلی سیاست، پِرکهی ناچاکی، دھشتگردی ءُ جُرمزَدیں شِدّت ھست اَنت۔ اے چاریں یک وَ نه اَنت بلئے یک دومی ءَ گوں ھمگْرنچ اَنت۔ چه اے شِدّتاں نه تھنا شھر ءِ ھالت ھراب اَنت بلکیں اِشاں په مُجتی شِدّتے ءَ سرکشّتگ۔ اے نبشتانک ءِ دگه یک دلیلے اِش اِنت ھم، چه کراچی ءِ شدت ءَ دو دگه نزیکیں جیڑه ھم مَچّتگ: یکے اِش که وڑ وڑیں دؤراں دران٘دستانی (migrants) ماں شھر ءَ بےچار ءُ پاس ءَ آیگ (یا آرگ)، دومی: چه اِشی ءَ په وت ءُ دیم شِنگّتگیں آبادی جوڑ بُوَگ۔ اے نبشتانک یکے وَ په کراچی ءَ شدتانی دارگ ءُ توجیل ءَ کسان ءُ مزن مُدتی سوج دیان ءَ ھاکمی ءِ جیڑه ءِ سرا الکاپ ءَ دلگوشی دنت ءُ ھما ھمبستگی ءِ جتا کنگ ءَ کُمَک کنت که سیاست، جُرمزَدی (criminality) ءُ سِلاهبندی ءِ میان ءَ ھست اَنت ءُ دومی پاکستان ءَ لوٹیت که وتی ایمن درگتیں بیانیه ءَ بدل به کنت که آ وتی رودرتکی ءُ روبرکتی ھمساھگاں یک وڑا چاریت۔

پجّار

11 جون 2015 ءِ سندھ اپیکس کمیٹی ءِ نیادے ءَ ڈائریکٹر جنرل آف رینجرز میجر بلال اکبر زاھر کنت که کراچی ءَ شدت، سیاست ءُ جُرمزَدی ءِ میان ءَ بستگیں سْیادی یے ھست۔ پریس ریلیز ءِ رِدءَ بلال اکبر ءَ گْوشت که سیاسی رھشون، سرکاری نوکر ءُ جُزمزدیں ٹولیانی سرکِردهانی میان ءَ یک ھمبستگی یے ھست که ماں کراچی ءَ گیشّتگیں دھشتگردی، جُرم ءِ ردوم ءُ پناه دیگ ءَ اے ھوار اَنت۔ ماں کراچی ءَ سیاسی ءُ مذھبی پارٹیاں سلاهبندیں گینگ ھست۔ اے گینگ سالے 230 بلین بےکانونی زر گِرنت ءُ ھمیشاں په سلاه زُوری ءَ ھرچ کننت۔ میجر ءَ په جیڑهانی گیشینگ ءَ اے توجیل ھم داتگ که رینجرز ءِ آپرپشن ٹیررزم ءِ پْروش، نشانگی کوش (target killing) ءُ جُرمانی بگی٘ر ءَ برجاه اِنت۔ ماں مزَنشَھر (metropolis) ءُ ملک ءَ په ایمنی ءَ لازم اِنت که دھشت ھلاس کنگ به بیت[2]۔
2013 ءِ ستمبر ءِ ماه ءَ پاکستان ءِ لاءانفورسمنٹ ایجنسیاں ایمنی ءِ درگتءَ یک آمادهی٘ں آپریشنے ماں کراچی ءَ په جُرم ءُ دھشتگردیں چِستءُای٘رانی ھلاس کنگ ءَ لانچتگ اَت۔ اِدءَ مارا ھیال ءِ سرا چارگی اِنت که کراچی ناکُٹّوکیں شدتے ءِ ارجان اِنت که اِشی ءِ سبب سیاسی ءُ مذھبی پارٹیاں ھوار بازیں جُرمزَدیں گروپانی میان ءِ سلاهبندیں جنگ اِنت۔ اے جنگ ءُ شدت ءِ سبب ءَ ھزاراں بےگناه مرگ ءِ وڈالیگ بوتگ ءُ بازینے ءِ جاه ءُ جاگیر برباد بوتگ اَنت۔
یک وھدے اَت که کراچی رُژنائی ءِ شھر اَت نوں کورآسی ساھگان اِنت۔ اِدءَ مردمانی بیچارگی روچ په روچ گیش بوان اَنت۔ ماں کراچی ءَ شدت یک رنگے ءَ نه اِنت بلکیں نسلی سیاست، پِرکهی، دھشتگردین ءُ جُرمزَد بُوَگ ءَ گوں بازیں شکلے داریت۔ تچکیں وڑے ءَ اے گْوشگ گْران اِنت که کجام جنگ ءُ شدت چونائیا کجام اِنت۔ اِشانی جُور (category) نه گیشّتگ اَنت، دائم یک جنگے اَنچیں شدتے پیداک کنت که دگه جُور ءُ رنگے ءَ رؤت۔ اَنچوکه 2010 ءِ اگست ءِ ماه ءَ متحده قومی موومنٹ ءِ ایم پی اے رضا حیدر ءِ کوش، پِرکهی رنگ ءَ دُور سر کشان ءَ نسلی سیاسی شدتے ءَ رُست ءُ عوامی نیشنل پارٹی ءُ ایم کیو ایم مڑتنت۔ اے شدت ءَ 35 بےگناهیں مردم جَنَگ بوت[3]۔

ماں کراچی ءَ جنگ چونائیا نوکیں چستءُایرے نه اِنت۔ مردم گوں مزنیں پُشدرے ءَ به چاریت گڑا دو ھمبندیں کاررِداں (processes) تپّاسان ءَ اِشی ءِ ترز ءَ پھمّت کنت۔ یکے: جتاجتائیں زمانگاں بوتگیں بےچار ءُ پاسیں دران٘دستی۔ دومی: ھمیشی ءِ آسر ءَ په وت ءُ دیم شِنگّتگیں آبادی جوڑ بُوَگ۔ کراچی ءَ شدت تچک ءَ ھمے دویں کاررِداں گوں ھمبند اِنت۔ اے برجاهیں مھلوکی دران٘دستی گچینی وڑے ءَ پوریاتگرانی دیم په کراچی ءَ آھگ ءِ سبب ءَ کراچی ءِ آبادی تُرومبتگ۔ اِشی ءِ آسر ءَ شھر ءَ دو مزنیں جیڑه پاد اَتکگ۔ یکے: اَچ سندھ ءِ سیاست ءَ مھاجرانی بیگانه بُوَگ ءِ تُرس ءِ گیشی ءُ ای٘دگه نسلی برادریانی دیم په دیمی ءَ چه سیاسی ءُ معاشی بستاراں زبھری ءِ تُرس۔ پدا ایم کیو ایم ءَ شدتیں مھاجر نیشنلزم ءِ نامءَ وتی کار کشّتگ اَنت۔ دومی: کم کیمتیں ھاؤسنگ اسکیم ءُ شھر ءِ کشءُکر ءَ کُڈّکیں میتگانی (slums) گیش بُوَگ۔ چه اِشی ءَ شھر ءِ نزوریں گْواجنانی سرا ناوشیں بار کپتگ اِتنت۔

کراچی یک ایمنیں شھرے اَت که چون یک تُرس آماچ تریں شھرے بوت[4]، اے گپ چو زانگ بیت که اے شھر ءِ جنگ ءِ ترز، آیانی راجمانی معیشت، ایمنی ءُ سیاسی چستءُای٘رانی آسر ءَ چونائیا پاکستان ءُ گچینی وڑے ءَ کراچی ءِ سرا چے نشان یله داتگ۔ اے نبشتانک ءِ دلیل ھمیش اِنت که بازیں شدت ماں کراچی ءَ سیاسی چی٘ردستی ءَ رُستگ اَنت۔ پدا شھر گوں سیاسی مردمانی دست ءَ بُوَگ ءَ بی٘شکاریں چِستءُای٘راں کپتگ۔ اے نبشتانک شدتانی دارگ ءُ توجیل ءَ کسان ءُ مزن مُدتی سوج دیان ءَ ھاکمی ءِ جیڑه ءِ سرا الکاپ ءَ دلگوشی دنت ءُ ھما ھمبستگی ءِ جتا کنگ ءَ کُمَک کنت که سیاست، جُرمزدی ءُ سِلاهبندی ءِ میان ءَ ھست اِنت ءُ دومی پاکستان ءَ لوٹیت که وتی ایمن درگتیں بیانیه ءَ بدل به کنت که وتی رودرتکی ءُ روبرکتی ھمساھگاں یک وڑا چاریت۔

کراچی ءِ سرا چمشانکے

آبادی ءِ درگتءَ کراچی پاکستان ءِ جُلگه تریں شھر ءُ مستریں بی٘پاری، صنعتی ءُ شھری بُنجاه اِنت۔ کساس دو کروڑ ءَ گیش مردم اے شھر ءَ اَنت۔ گیشتر لڈءُبار کُتگین اَنت، وڑ وڑیں ربی٘دگ، زبان ءُ دینی پجّار ءِ واھُند اَنت۔ اے شھر ءِ بھر په مُلک ءِ مُلکی کُل آمدنیں پیداوار (gross domestic product) ءَ چِلّ ءُ دو درسد اِنت۔ پاکستانی معیشت ھفتاد درسد ٹیکس ءُ ششت ءُ دو درسد سیل ٹیکس آمدنی چه کراچی شھر ءَ کٹیت[5]۔ په سندھ ءَ نَوَد ءُ شش درسد ڈارکٹ ٹیکس ءُ آمدنی چه کراچی ءَ مُچ کنگ بیت[6]۔

کراچی بندنی شھرے۔ اِشی ءِ بندن ماں ھِند ءِ زِر ءَ جاه ءِ ھساب ءَ سودمندی داریت۔ کراچی پاکستان ءِ مستریں باتی٘ل (shipping) ءُ دریاسفری (maritime) ءِ بُنجاه اِنت۔ په بےزِریں افغانستان ءَ افغان ٹرانزٹ ٹریڈ ای٘گریمنٹ (ATTA) ءِ رِدءَ کراچی دری تجارت ءَ ھم مزنیں کردے پیلو کنت۔ اے شھر ءِ زمینی سودمندی نائن الی٘وَن ءَ پد چِد ءُ گیشتر بوت که ماں افغانستان ءَ نی٘ٹو (NATO) ءِ چیزانی سر کنگ ءَ بنیادی در جوڑ بوت۔ سامان اگاں چِدءَ مه گْوزنت ته افغانستان ءَ سر نه بنت۔

کراچی پاکستان ءِ ھما شھر اِنت که اِدءِ مردم یک نسلے ءِ ءُ یک دینے ءِ منوک نه اَنت، بلکیں نسلی ءُ دینی رِدءَ چه یک دومی ءَ جتا اَنت۔ نسلی رِدءَ مھاجر (اردو زبان ءَ گپ جنوک اگست 1947 ءَ چه انڈیا ءَ لڈّتگ ءُ اِدءَ اتکگ اَنت) آبادی ءِ ھساب ءَ 41 درسد اَنت۔ پٹھان (کساس 17 درسد)، پنجابی (کساس 11 درسد)، سندھی (کساس 6 درسد)، بلوچ (کساس 5 درسد)، سرائیکی (کساس 3 درسد) ءُ چه ھزاره ءُ گلگت ءَ اتکگیں مردم (2 درسد) اَنت[7]۔ دینی آبادی ءِ ھساب ءَ آ اوں 1998 ءِ مردم شُماری ءِ رِدءَ کراچی ءَ 96.45 درسد مسلمان (سُنی 65 درسد ءُ شیعه 30 اَنت)۔ 2.42 درسد عیسائی، 0.86 درسد ھِندو، 0.17 درسد ءَ احمدی، سِکھ، پارسی، بَھَائی ءُ بدھسٹ ھوار اَنت[8]۔

سیاسی جھتءَ کراچی پُررُنکّیں شھرے۔ پاکستان ءِ ھر رواج گپتگیں سیاسی پارٹی ءَ اِدءَ پلامرز ھست۔ بلئے مستریں سیاسی پارٹی ایم کیو ایم اِنت۔ ای٘دگه سیاسی پارٹی که آ ھم الکاپیں جھگیری یے دارنت، آ پاکستان پیپلز پارٹی، عوامی نیشنل پارٹی ءُ پاکستان تحریک انصاف اَنت۔ دینی سیاسی پارٹی که شھر ءِ سیاست ءَ الکاپیں جاهے دارنت آ جماعت اسلامی ءُ جمعیت علماء اسلام (که یک سُنی بریلوی پارٹی یے) اَنت۔

اے لبرل ءُ دینی سیاسی پارٹیاں ابید، کراچی ءَ سِلاهبندیں پِرکهی گروپ ھم ھست اَنت۔ چه اِشاں سُنی دیوبندی اَنچوکه اھل سنت والجماعة (که ساری ءَ اِشی ءِ نام سپائے صحابه پاکستان بوتگ) ءُ چه ھمیشی ءَ لشکر جھنگوی دراَتکگ۔ سُنی بریلوی گروپ سُنی تحریک۔ شیعه سِلاهبندیں گروپ سپائے محمد۔ نائن الیون ءَ پد القاعده ءُ طالبان ءَ ھم اِدءَ جاه کُتگ ءُ چونائیا گوں وتی جھادی ھمراهاں راه ءُ رھوت دارنت۔ گچینی وڑے ءَ، پاکستانی طالبان ءَ وتی گروپے ٹھینتگ که تحریک طالبان پاکستان ءِ نام ءَ زانگ بیت۔ پاکستانی فوج ءِ تمنی (tribal) دمگاں ایمنی آپریشن ءَ پد تحریک طالبان پاکستان ماں کراچی ءَ دیما اتک۔

جُرمزَدیں گی٘نگ (gang) ءِ ھساب ءَ بِه چاریں گڑا دو بدنامی٘ں گروپ که آیاں شھر ءِ زنداب ماں کْوھنیں تجارتی دمگاں پونز ءَ رسینتگ اَت، اَنچوکه لیاری، کھارادر ءُ شیرشاه ءَ پی پی پی ءِ داشتگیں پیپلز امن کمیٹی ءُ ایم کیو ایم ءِ داشتگین کچھی رابطه کمیٹی۔

ماں کراچی ءَ شِدت ءِ ترز

اے دِراجکش ءُ سلاهبندیں جنگ ماں کراچی ءَ نوکیں چیزے نه اِنت۔ چه 50 ءِ دھک ءَ اے شھر ءَ نسلی ءُ پِرکهی جنگاں سرکشّتگ۔ اَنچوکه احمدیانی بگی٘ر ءَ ماں 50 ءُ 70 ءِ دھک ءَ پسات، 70 ءُ 80 ءِ دھک ءَ سندھی ءُ مھاجرانی جنگ، 60 ءُ 80 ءِ دھک ءَ مھاجر ءُ پٹھانانی جنگ، 80 ءِ دھک ءَ مھاجر ءُ پنجابیانی جنگ ءُ 90 ءِ دھک ءَ پِرکهی ناچاکی۔ البته مروچگیں کراچی ءِ شدت نه تھنا ساری ءِ بوتگیں شدتانی یکشلی اِنت اَنچوکه ایم کیو ایم ءِ گوں ای٘دگه کئوماں دیم په دیمی ءُ شعیھانی گوں سُنیاں بلکیں نوں وَ القاعده ءِ دھشتگردی ھوار کپتگ که مُلک ءِ سلاهبندیں جھادی گروپاں ھمے رودینگا اِنت، اَنچوکه تحریک طالبان پاکستان چونائیا ماں افغانستان ءَ امریکی رھشونی ءَ سلاهبندیں لشکرکشّی ءُ پاکستان ءِ بگی٘ر اِنت که پاکستان ءَ نائن الیون ءَ پد چه طالبان ھاکمی ءَ وتی دیم ترینتگ۔

مروچیگیں کراچی ءِ شدت ءِ ترز ءِ زانگ ءِ چار پھنات اَنت که گوں یک دومی ءَ نه تھنا ھمگْرنچ اَنت بلکیں گوں یک دومی ءَ ھوار ھم کپنت۔ چه اِشاں نه تھنا ھالت گیشتر مانگیشّتگ اَنت بلکیں دائمی شِدتے ءِ نیمگا راه گِران اَنت۔ اے پھنات اِش اَنت: نسلی سیاست، پِرکهی ناچاکی، دھشتگردی ءُ جُرمزَدیں شِدّت۔

نسلی سیاسی جنگ:

ماں کراچی ءَ نسلی سیاست ءِ سلاهبندیں جنگ ایم کیو ایم ءِ رھشونی ءَ اردو گپ جنوکیں مھاجر ءُ ای٘دگه کئومانی میان ءَ وابستگ اِنت۔ اَنچوکه گوں پٹھاناں (60، 80 ءُ 2000 ءِ دھک ءَ)، پنجابیاں (80 ءِ دھک ءَ)، سندھیاں (70 ءُ 80 ءِ دھک ءَ) ایم کیو ایم ءِ اندر ءَ اَنچوکه ایم کیو ایم (اے)[9] ءِ گوں مھاجر قومی موومنٹ، ایم کیو ایم (ایچ)[10] ءَ 90 ءِ دھک ءَ بِگر داں روچءمروچی جنگ ھست۔

اولی نسلی پسات ماں ایوب ءِ زمانگ ءَ 1960 ءِ دْھک ءَ مھاجر ءُ پٹھانانی میان ءَ بوتگ اَت۔ ایوب ءِ پالیسیاں مھاجرانی میان ءَ اے نگاه ودی کُتگ اَت که آ ماں بیوروکریسی، ایجوکیشن ءُ انڈسٹری ءَ نِزور بُوَان اَنت، ھمے مھاجر پنجاپی ءُ فوج ءَ پد ماں پاکستان ءِ تاکتی دالان (power corridor) ءَ شریدار اِتنت۔ دو مزنیں سبباں مھاجرانی تاکت پْروشتگ۔ یکے: کپیٹل کراچی ءِ بدلءَ اسلام آباد کنگ بوت۔ ایوب ءِ پٹھاناناں تجارت، انڈسٹری ءُ ٹرانسپورٹ ءِ کاراں پُشت دیگ۔ 60 ءِ دھک ءَ پولیس ءُ سیکیورٹی فورساں ھم پٹھان زُورگ ءُ مھاجر یک کِر کنگ بوتنت۔ ایوب ءَ پی٘ش ٹرانسپورٹ ءُ ٹیکسی بلوچ، مھاجر ءُ سندھیانی دست ءَ اِتنت[11]۔

ایوب ءِ زمانگ ءَ، مھاجرانی چه سیاسی ءُ راجمانی معیشت ءَ بیگانگی ءَ، آ لاچار کُتگ اِتنت که 64 ءِ صدارتی الیکشن ءَ ایوب ءِ دیم ءَ اوشتاتگیں محمد علی جناح ءِ کستریں گُھار فاطمه جناح ءِ پلامرزی ءَ به کننت۔ فاطمه جناح سوبین نه بوت، الزام جَنَگ بوت که گچینکاری شریں وڑے ءَ نه بوتگ اَنت بلکیں گچینکاری ءِ آسر ھراب کنگ بوتگ اَنت۔ اے وڑا ایوب سرکار ءُ مھاجرانی میان ءَ بےباوری گیش بُوَان بوت که آئی ءِ ساری ءِ پالیسیاں مھاجر ءُ پٹھانانی میان ءَ مزنیں جنجالے پیداک کُتگ اَت۔ اِشی ءِ آسر ءَ اے دوئی٘ں نسلانی میان ءَ بازیں شدتے ءَ سر چست کُت۔ چه اِشی ءَ اے ھم زانگ بوت که دیمترا مھاجر ءُ پٹھانانی سْیادی شر نه بیت۔

80 ءِ دھک ءَ پدا کراچی ءَ مھاجر ءُ پٹھانانی میان ءَ جنگءُپسات بوت۔ نسلی تْرندی مھاجر ءُ پٹھانانی میان ءَ گیشتر بوت، وھدے 85 ءَ کالج ءِ مھاجر نودربریں جنکے کسانیں روڈ کزایے ءَ جَنَگ بوت۔ چه اِشی ءَ اے دوئی٘ں برادریانی میان ءَ نسلی شدتے مچِّت۔ ناظم آباد، لیاقت آباد، سُھراب گوٹھ ءُ اورنگی گیش آڈَھور بوتگیں دمگ اِتنت۔ 86 ءِ دسمبر ءَ اِشانی میان ءَ آسیئی٘ں نسلی پساتے ماں علی گڑھ ءَ بوت۔ اے جدل ھما وھد ءَ مچِّت وھدے فوج ءَ پٹھانانی دمگ سُھراب گوٹھ ءَ ھیروئن اڈ کنگ ءِ جاهے ءَ چھاپه جت۔ چھاپه ءَ پد پٹھان ءُ افغانی ٹَھگاں نزیکیں مھاجر دمگانی سرا اُرُش کُت که ھمیشاں فوج سھی کُتگ اَنت که اِدءَ بےکانونی چِستءُای٘ر بُوَگا اِنت۔ اے کُشتءُکوش ءَ سدانی کساس ءَ مھاجر جنگ بوتنت ءُ آیانی لوگ ءُ تجارت برباد کنگ بوتنت۔ البته پٹھان دمگاں ھچ نه بوت۔ پدا مھاجراں نزیکیں پٹھان دمگانی سرا اُرُش کُت۔ پدا په ایمنی ءِ برجاه دارگ ءَ آرمی توار کنگ بوت[12]۔

90 ءِ دھک ءُ مشرف ءِ ھاکمی ءِ زمانگ (1999 تا 2007) ءَ مزنیں مھاجر پٹھان جنگ نه بوتگ بلئے پی پی پی ءِ زمانگ (2008 تا 2013) ءَ اِشانی میان ءَ جنگ ءَ پدا زھر شانتگ اَت۔ پی پی پی، ایم کیو ایم ءُ اے این پی ءِ میان ءِ مشکلیں سیاسی ھمگْرنچی ءَ ھزاراں بےگناهیں مردم مُرتگ اَنت۔

مھاجر پٹھان نسلی شدت ءَ آدست، مھاجرانی گوں پنجابی ءُ سندھیاں ھم 80 ءِ دھک ءِ گُڈسرا جنگ بوتگ۔ مھاجر ءُ پنجابی پسات ءَ سر دُور نه کشّت ءُ اِشانی میان ءِ تپرکھی دمانا ھلاس کنگ بوتنت۔ بلئے کراچی ءُ ماں سندھ ءِ ای٘دگه شھری دمگاں، مھاجر ءُ سندھیانی جنگ ءَ دُور سر کشّتگ اَت ءُ اردو گپ جنوکیں ھما مردم که آیاں چه کراچی ءَ لڈءُبار کُتگ اَت ءُ سندھ ءِ شھری دمگاں نشتگ اِتنت، اے جنگ ءِ شانوک ھمایانی سرا رتک اَنت۔

بُندپتری رِدءَ به چارئے، زانگ بیت که مھاجر ءُ سندھی جنگ نوکیں چیزے نه اِنت۔ اولی سندھی مھاجر جنگ 1947 ءَ بوتگ اَت وھدے کراچی چه سندھ ءَ جتا ءُ یک فیڈرل کپیٹل ایریایے جوڑ کنگ بوتگ اَت۔ سندھی سیاستدان ءُ کوّاس اے ایکٹ ءِ بدآمُرز اِتنت که بازیں ماڑی ءُ اداره که ساری ءَ سندھ ءِ بھر اِتنت نوں فیڈرل گورنمنٹ ءَ بُرتگ اِتنت[13]۔ 50 ءُ 60 ءِ دھک ءَ باجءُپرواه ءِ اے وڑیں بازیں جنگ ءَ پد اوں سر ماں سلاهبندیں جنگ ءَ نه کشّتگ اَت۔ بلئے نسلی پسات اے دوئی٘ں برادریانی میان ءَ 70 ءِ زمانگ ءَ پاکستان ءِ پی٘سریگیں سروزیر ذوالفقار علی بھٹو ءِ پالیسیانی برورد ءَ مچّت۔

بھٹو سرکار ءَ سندھی لینگوئج بل پاس کنان ءَ اے پی٘سله کُت که سندھ ءِ سرکاری زبان سندھی اِنت۔ ءُ کوٹه سسٹم، سرکاری کار ءُ وانگی ادارهاں داخله زُورگ ءِ درگتءَ سرا دیگ بوت۔ چه اِشی ءَ ھر دو برادریانی میان ءَ دلرنجی ودّت۔ پدا بھٹو ءِ نیشنلائزیشن ءِ پالیسی ءَ مھاجرانی تھا اے دل تپرکھی ھم ودینت که آ چه وتی راجمانی ءُ معاشی بستار ءَ زبھر بنت۔ اے ھمے زمانگ اَت که کراچی یونیورسٹی ءِ لھتے نودربراں 1978 ءَ آل پاکستان مھاجر اسٹوڈنٹ آرگنائزیشن جوڑ کُت ءُ پدا 84 ءَ مھاجر قومی موومنٹ په مھاجرانی ھکّانی پھریزگ ءِ نیّت ءَ جوڑ کنگ بوت۔ 1980 ءِ گُڈسرا ایم کیو ایم چونائیا ماں پاکستانی ءُ گچینی وڑے ءَ سندھ ءِ سیاست ءَ جُوھویں سیاسی پارٹی یے بوت که ھمے زمانگ ءِ نیشنل، سُوبھائی ءُ ھَندی گچینکاریاں آ سوبین بوت۔

ایم کیو ایم ءَ جُھد کُت که مھاجراں پاکستان ءِ پنچمی کئوم ءِ ھساب ءَ پی٘ش به کنت۔ مھاجر برادری ءِ مزنیں بھرے ءَ اے تْرندیں ایجنڈه ءِ پلامرزی کُت۔ ایم کیو ایم ءَ مھاجرانی دلرنجی شر کار گِپت ءُ په مھلوک ءِ پاد کنگ ءَ یک مھمے لانچِت۔ ایم کیو ایم اے نگاه ءَ چارگ بوت که آ کراچی ءَ وتی دست ءَ کنگ ءِ درگتءَ ماں دمکاں په وتا ٹولی جوڑ کنگا اِنت۔

جتائی٘ں نسل ءِ مردمانی میان ءَ پساتاں آدیم، کراچی ءَ یکّی٘ں نسل ءِ مردمانی میان ءَ کُشتءُکوشیں جنگ ھم دیستگ۔ 90 ءِ دھک ءَ چه ایم کیو ایم ءَ یک بھرے سِست [که] ایم کیو ایم حقیقی ءِ نام ءَ زانگ بیت، اِشی ءِ رھشون آفاق احمد اِنت۔ ھر دوئی٘ں بھرانی میان ءَ کُشتءُکوشی جنگے مچِّت۔ دوئی٘ں بھرانی سدانی کساس ءَ سیاسی باسک ءُ رھشون جنگ بوتنت ءُ بازیں دمگے ءَ جاور ھم ناگی٘گ بوتنت، اَنچوکه لانڈی، کورنگی، ملیر، شاه فیصل کالونی ءُ لیاقت آباد۔ ایم کیو ایم حقیقی سیاسی رِدءَ ھم نِزورتر بوت ءُ آئی ءِ باسک ھم کمتر اِتنت، بلئے آ ایم کیو ایم الطاف ءِ دیما ایرجیگ بُوَگ ءَ انکاری اِنت۔ حقیقی ءِ ھُجّت مھاجر پجّار ءِ سرا اِنت که ایم کیو ایم الطاف ءَ پارٹی ءِ نام مھاجر قومی موومنٹ ءِ جاگه ءَ متحده قومی موومنٹ کنگ ءَ گوں آ دْروهتگ اَنت۔ یک دومی ءِ یکشلا نشان کنگ ءُ جنگ ءَ حقیقی ءِ بازیں باسک سُنی تحریک ءَ شُتنت۔ پدا جنگ ایم کیو ایم الطاف ءُ سُنی تحریک ءِ میان ءَ بوت[14] چه گْوستگیں دھک ءَ بِگِر داں روچءمروچی۔

ایم کیو ایم ءُ سُنی تحریک ءِ دیم په دیمی ءَ دِگه جنگے پاد کُت که اے جنگ ءَ ما تچک ءَ نسلی یا پِرکهی جنگ گْوشان ءَ گیشّینت نه کنیں۔ ایم کیو ایم ءُ سُنی تحریک په سیاسی جاگه گِری ءَ گوں یک دومی ءَ دیم په دیم اِتنت ءُ سُنی تحریک ءِ مستریں پلامرز ھم مھاجر اِتنت۔ ماں شهر ءِ دمگاں، اَنچوکه برنس روڈ، بولٹن مارکیٹ، کھارادر، شاه فیصل کالونی، کورنگی ءُ لانڈھی ءَ اے دیم په دیم اِتنت۔ ھمے وڑا ایم کیو ایم گوں شیعه آرگنائزیشن مجلس وحدت المسلمین ءَ کُٹائی اَت که اگست 2009 ءَ جوڑ بوتگ اَت۔ 2013 ءِ گچینکاری ءَ مجلس ءَ بھر زُرتگ اَت۔ ایم کیو ایم ءَ تُرس اَت که مجلس ماں کراچی ءَ ایم کیو ایم ءِ شیعه ترپداراں وتی نیمگا مه بارت۔

پِرکهی جنگ

راست اِنت که پِرکهی جنگ ءِ ھژدیا ءَ پاکستان ءِ ایمنی پتاتگ اَت ءُ ھمے وڑا کراچی ءِ ھم۔ اے شھر که نسلی شدتاں کپتگ اَت، پِرکهی جنگاں اے گیشتر تُرس آماچ کُتگ اَت۔ زاھر اِنت که پِرکهی شدت جرنل ضیا ءِ مُلک ءَ اسلامی کنگ ءِ ھما پالیسیانی میراس اِنت که په سوویٹ یونین ءِ بگی٘ری ءَ افغان جنگ ءِ رِدءَ ٹھینگ بوتگ اَنت۔ اے پالسیاں سُنی دیوبندی پُرواکی پیداک کُتگ ءُ مزنیں کساسے ءَ دیوبندی مدرسه جوڑ بوتنت که اے مدرسھاں نه تھنا په جنگ ءَ مردم داتگ بلکیں جنگ ءِ برجاه دارگ ءِ لیکه ھم ھمیشاں برجاه داشت اَنت۔ مُلک ءِ تھا ھمیشاں شیعھانی بگی٘ر ءَ بیانیهے ھم سازِتگ اَت۔ آسر ھمیش بوت که ماں کراچی ءَ پد ماں پدءَ پِرکهی جنگ بوت۔ مزنیں بےرھمی اِش اَت که دسمبر 2009 ءَ ماں ایم اے جناح روڈ ءَ بمب تراکے ءَ 42 مردم بی٘ران بوت[15]۔ پدا مارچ 2013 ءَ شیعه آبادیں ھَند عباس ٹاؤن ءِ سرا اُرُش ءَ 45 مردم بی٘ران بوت[16]۔ انوگ ءَ ماں صفوره گوٹھ ءَ اسماعیلی شعیه نشانگ بوتگ اِتنت، چه اِشاں 43 مسافر بی٘ران بوت[17]۔

کراچی ءَ پِرکهی جنگ تھنا شیعه سُنیانی میان ءَ نه بوتگ بلکیں سُنی ھم وت ماں وتا مِڑی٘تگ اَنت، اَنچوکه بریلوی ءُ دیوبندی۔ بریلوی گروپ ءِ پُشت سُنی تحریک اِنت ءُ دیوبندی گروپ ءِ پُشت اهل سنت و الجماعت ءُ لشکرِ جھنگوی اَنت۔ 90 ءِ دھک ءَ مھاجر ورناهاں سُنی تحریک اے سبب ءَ جوڑ کُتگ اَت که مسیت چه دیوبندیاں پچگِرَگ ءُ وتی دست ءَ کنگ به بنت۔ اِدءَ اے گپ اَلّما چارگ به بیت که بریلوی اِینچو شیعھانی سرا زھر نه اَنت اِینچوکه په دیوبندی ءُ اهل حدیثاں بدواه اَنت[18]۔

دَھشتگردزدیں جنگ

کراچی ءِ جنگ ءِ گیشّینگ ءَ میان اُستمانی رِدءَ ھم کار بوتگ۔ شھر ءِ ایمنی ءِ جنجالاں تچک ءَ امریکه ءِ دھشتگردی ءِ بگی٘ر ءَ بستگیں مراسا ھم سُرینتگ که نائن الیون ءَ پد پاکستان ھما اِستانان اَت که اے دمگ ءَ دھشتگردی ءِ جنگ ءَ پی٘شگام اَت۔ ماں افغانستان ءَ امریکه ءِ فوجی لشکرکشّی ءُ طالبان سرکار ءِ پُرُشگ ءِ آسر ءَ طالبان ءُ القاعده ءِ جنگولاں ماں پاکستان ءَ سراپ کُت۔ بازینے ءَ دیم په کراچی ءَ دات۔ ھَندی سلاهبندیں پِرکهی ءُ جھادی گروپاں مدرسھانی کُمَک ءَ وتی ھمگْرنچی پدجت ءُ دوبر وتی ٹولی سازِتنت۔

بندات ءَ په القاعده ءَ کراچی چی٘ر بُوَگ ءِ جاهے اَت۔ پدا آئی ءَ پاکستانی شھری، فوجی رھشون روبرکتی سَفارتی دپترانی سرا اُرُش کنان ءَ وتی تاکت پی٘ش داشت۔ اَنچوکه فوج ءِ سرکماش ءُ مُلک ءِ سرمستر جنرل پرویز مشرف ءِ سرا 2002 ءُ 2003 ءَ اُرُش بوت۔ ھمے وڑا 10 جون 2004 ءَ کراچی ءِ کورپس کمانڈر لیفٹیننٹ جنرل احسان سلیم حیات ءِ گلَگ (convoy) ءِ سرا دُزوکانی اُرُش بوت۔ ءُ مئی 2011 ءَ ماں مھران نی٘وَل بی٘س ءُ جون 2014 ءَ جناح انٹرنیشنل ایر پورٹ ءِ سرا اُرُش کنگ بوت۔ روبرکتی سفارت جاه ءُ مردم که آیانی سرا اُرُش بوتگ اَت، اِش اِتنت: 2002 ءُ 2003 ءَ یو ایس کنسولیٹ ءُ 2002 ءَ فرانسیسی تکنیکی ھُنرکارانی (technicians) سرا اُرُش بوتگ اَت۔ القاعده ءِ ترز کارگاڑی بمب تْراک ءُ وتکُشیں بمب تراکی اَت۔ اے ھمے ترز اَت که ھَندی سلاهبندیں پِرکهی ءُ جھادی گروپ کنگا اِتنت۔

اِشاں ابید، وھدے نومبر 2008 ءَ القاعده لشکر طیبه ءِ دھشتگرداں ممبئی ءَ اُرُش کُت۔ اے اُرُش ءَ کراچی میان اُستمانی رِدءَ بدنام بوت۔ انٹیلیجنس آفس ءِ رِدءَ که آ روالپنڈی انٹی ٹیررسٹ کورٹ ءَ ھال دنت 10 نومبر 2012 ءَ، ھما دھشتگرداں که ممبئی ءَ اُرُش کُتگ اَت، آ چه القاعده لشکر طیبه ءِ بُنجاهاں تیار بوتگ اِتنت۔ آیاں دریاوردی ءِ ھیلکاری ماں کراچی ءَ کُتگ اَت[19]۔ وال اسٹریٹ جرنل ءَ رپورٹ کُتگ که القاعده لشکر طیبه ءِ مستریں کماندار طفر شاه ءَ جُستءُ پُرس ءِ میان ءَ مَنّتگ که اُرُش کنوک چه کراچی ءَ دیم په ممبئی ءَ لانچ ءِ سرا شُتگ اَنت[20]۔

تحریک طالبان پاکستان ءِ دیما آیگ ءَ پد کراچی ءِ جنگ ءَ دگه نوکیں شکلے رستگ۔ پٹھانانی دمگ که ساری ءَ عوامی نیشنل پارٹی ءَ گون اِتنت نوں تحریک طالبان پاکستان ءُ آئی ءِ سلاهبندیں ٹولیانی دست ءَ اِتنت۔ اے تاکت تحریک طالبان پاکستان ءَ چه عوامی نیشنل پارٹی ءِ دستاں ھما وھد ءَ پچ گپت وھدے 2009 ءَ ماں تمنی دمگاں فوجی آپریشن ءُ امریکی ڈرون اُرُشانی آسر ءَ اُودءِ بےدریں مردم (displaced persons) ماں کراچی ءَ اتک اَنت۔ ھمیشانی ھواری ءَ سدانی ھساب ءَ القاعده ءُ تحریک طالبان پاکستان ءِ سلاهبند اوں کراچی ءَ رستنت۔ گوں اِشانی سر بُوَگ ءَ کراچی ءِ پُریں بُندپتر ءَ نوکیں درے گیش بوت۔ اِشی ءَ دیمترا نه تھنا ایمنی ءِ رھبند برباد کُت که آسر ءَ شھر ءَ نوکیں شدتے مَچّت بلکیں ھما دمگ که طالبان ءِ دست ءَ اِتنت، اُود ءَ آمید ءِ وتی شرعی نظامے آؤرت[21]۔

رپورٹ ءِ رِدءَ تحریک طالبان پاکستان ءِ چِلّ ٹولی ءَ گیش ماں کراچی ءَ کارءَ اِنت[22]۔ اے ٹولی ءِ مردم سیکولر ءُ لبرل پارٹی ءِ رھشون، لاءانفورسمنٹ ایجنسی، فوجی ءُ شھری مڈی ءِ نشان کنگ ءُ جَنَگ ءَ ھوار اَنت۔ تحریک طالبان پاکستان ءَ ماں کراچی ءَ گچینکاری مئی 2013 ءِ وھد ءَ وتی تاکت اے وڑا پی٘ش داشت که وھدے آئی ءَ لبرل ءُ سیکولر سیاسی پارٹی گچینکاری ءِ دارگ ءُ مھتل کنگ ءَ بیھار داتنت۔ 3 مئی 2013 ءَ طالبان ءَ عوامی نیشنل پارٹی ءِ صادق زمان خٹک جت۔ ھمے وڑا 4 مئی 2013 ءَ آیاں ماں عزیزآباد ءَ ایم کیو ایم ءِ گچینکاری آفس ءِ سرا اُرُش کُت۔ 3 مردم بی٘ران ءُ 40 ءَ گیش ٹپی بوت[23]۔ طالبان ءِ تُرسینگ ءُ بیھار ءِ پَد ءَ اے این پی، ایم کیو ایم ءُ پی پی پی ءِ وڑیں لبرل سیاسی پارٹیاں وتی گچینکاری مھم شریں وڑے ءَ کُت نه کُت۔

اے ھم رپورٹ بوتگ که اسلامک اسٹیٹ ءَ ھم وتی راه په کراچی ءَ کشّتگ اَنت۔ شھر ءِ دمگ سُھراب گوٹھ، گلشن معمار ءُ منگھوپیر ءَ دیوالانی سرا اسلامک اسٹیٹ نبشته کنگ بوت[24]۔ سندھ پولیس ءِ کاؤنٹر ٹیررزم ڈیپارٹمنٹ ءِ افسر عمر خطاب ءِ رِدءَ ھما سلاهبند که صفوره گوٹھ ءِ واکیاه ءَ گون بوتگ اَنت، آ چه آئی ایس ءَ سکی٘ن زُرتگین بوتگ اَنت، آیاں لوٹِتگ که گوں آئی ایس ءَ ھمگْرنچ به بنت[25]۔

جُرمزدیں شدت

ماں کراچی ءَ جُرم ءُ شدت چه وسیلھانی (resources) جوپینگ ءَ پیداک بوتگ اَنت، ءُ اے گوں بازیں سبباں بیان بوت کننت۔ راست اِنت که سیاست، جُرم ءُ شدت الکاپ ءَ وابستگ اَنت۔ سیاسی ءُ دینی پارٹیاں سلاهبندیں ٹولیانی پلامرزی کُتگ ءُ آ مُھکم کُتگ اَنت۔ اِشی ءِ یک مسالے، ماں لیاری ءَ گینگ وار اِنت۔ لیاری یک جنگے ءِ گواه اِنت که پی پی پی ءِ پلامرزیں امن کمیٹی عُزیر بلوچ ءِ سروکی ءَ ءُ ایم کیو ایم ءِ پلامرزیں کچھی رابطه کمیٹی ءِ میان ءَ مَچّتگ اَت۔ اے جُرمزَدیں گینگ ماں وتی دمگاں نشانگی کوش، بھته، آوارجنیں تاوان ءُ دمکزِنی جُرماں (street crime) ھوار اِتنت۔ کراچی ءَ سیاسی پارٹیانی گْرانیں کاروباری ھَنداں زمین بَرَگ ءَ ھم دست مان۔ گچینی وڑے ءَ ماں نارتھ ناظم آباد، گلشن اقبال ءُ لھتے نزیکیں ھَنداں که اُودءَ ھم آیانی فائده ھست اَنت، اَنچوکه نارتھرن بائی پاس، گڈاپ، بلدیه، اورنگی ءُ بلوچستان ءِ سیمسر ءِ نزیکیں دمگ[26]۔

کراچی ءِ درگتءَ سوموٹو نوٹس ءِ ھکم 5 اکتوبر 2011 ءَ چیف جسٹس آف پاکستان افتخار محمد چوھدری ءَ انٹلیجنس رپورٹ ءَ کئول (quote) کنان ءَ گْوشتگ که جرمزدیں کار گوں سیاسی پلامرزی ءَ بُوَگا اَنت ءُ ھمے جرمزدی سیاسی پارٹیانی بھرے جوڑ بوتگ[27]۔ کورٹ ءَ اے ھم گْوشت که سُنی تحریک ءَ ھوار بندش جتگیں ٹولی بھته گری ءَ ھوار اَنت۔ ھمے الزام سیاسی پارٹیانی سرا ھم ھست اَنچوکه پی پی پی، جماعت اسلامی، اے این پی ءُ ایم کیو ایم[28]۔ ڈکلِن واش (Declan Walsh) یک مزن اگدهی٘ں پولیس افسرے ءِ گپاں اے وڑا جنت که ماں کراچی ءَ ’شدت اَنچو په دیم نه اِنت، واگ سیاستدانانی دستاں اَنت، آ لوٹنت شدت مچیت ءُ تْرھیت[29]۔

پاکستانی طالبان ءِ اَنچوکه منگھوپیر ءُ ای٘دگه پٹھان دمگاں دیما آیگ ءَ پد اِشاں ھم جُرمزَدیں کاراں بھر زُرتگ۔ اے بینکاں جَنَگ، آوارجنی ءُ بھته گری ءَ گون کپتگ اَنت۔ اے ھم گْوشگ بیت که کراچی ءِ مستریں بھته گر طالبان اِنت که روچے یک تا دو بلین پاکستانی زر گریت[30]۔ گوں ھمے جرمزدیں کاراں طالبان په تمنی دمگاں جنگ ءَ فنڈ یکجاه کنت۔

کراچی ءِ جنگ: مزنیں پُشدرے ءَ

نسلی سیاست، پِرکهی ناچاکی، دھشتگردی ءُ جُرمزَدیں شِدّت یک دؤر ءُ باریگے ءَ رُستگ اَنت۔ چه ھما سبباں که ماں شهر ءَ شدت ودّتگ ءُ گیش بوتگ آ کاررِد چه یک دومی ءَ نه سِسِتگ اَنت۔ یکے: بےچار ءُ پاسیں دران٘دستی اِنت که چه اِشی ءَ آبادی گیش بوتگ۔ دومی نابرابریں شهری مراسا چه اِشی ءَ آبادی په وت ءُ دیم شِنگّتگ۔

بےچارءُپاسیں دران٘دستی ءُ بےمراسایں آبادی

ماں کراچی ءَ جنگ ءِ شدت ءِ کِسّه گوں جتاجتائیں باریگاں بوتگیں بےچار ءُپاسیں دران٘دستیاں داں 1947 ءَ بیان بوت کنت۔ اے سرکار ءِ رَندیئی٘ں پالیسی اِتنت که اِشاں چیز اَنچو چار اِتنت که دران٘دستی ءِ جیڑه پاد اَتک۔ اے راست اِنت که کراچی ءِ آبادی ءِ گیشی ءِ سبب مزنیں کساسے ءَ بوتگیں تهی ءُ دری دران٘دستی اَنت۔ اے ھم راست اِنت که چه ھمے بےمراسایں دران٘دستی ءِ سبب ءَ آبادی په وت ءُ دیم شِنگِّتگ۔

اولی باری

کراچی ءَ ھَندی مردمانی ھسابداری ءِ درگتءَ بدلی یے ھما وھد ءَ دیست، وھدے اگست 1947 ءَ کسان ھشکناتیں (subcontinent) انڈیا پُرُشت ءُ کساس شش ملین دران٘دست چه انڈیا ءَ ماں پاکستان ءَ اَتک۔ آ وھدی کراچی ءِ آبادی کساس 450,000 اَت۔ چه اِشاں 61 درسد سندھی، 6.3 درسد ارود یا ھِندی زبان ءَ گپ جنوکیں مردم، دینی بهر ءُ بانگی ءِ رِدءَ 51 درسد ھِندو ءُ 42 درسد مسلمان اِتنت[31]۔ 1947 تا 1951 ءَ دران٘دستی ءِ اے ری٘چ ءَ شهر ءِ نسلی، ربیدگی ءُ دینی رنگ بدل کُت۔ داں 1951 ءَ مستریں کساس اردو ءَ گپ جنوکیں مردمانیگ اَت که 50 درسد آبادی ھمیشانیگ اَت۔ سندھی اتک ءُ 8.6 درسد ءَ رست اَنت۔ ھمے وڑا ھِندو آبادیں شهر مسلمان آبادیں شهرے جوڑ بوت۔ مسلمانانی کساس 96 درسد ءُ ھِندوانی 2 درسد بوت[32]۔ اے نوکیں زبان ءُ ربیدگ ءَ شهر ءِ رنگ تیوگ ءَ مٹینتگ اَت۔ دیمتری سالاں ماں کراچی ءَ بازیں نسلی ءُ سیاسی جیڑهے پاد اَتک۔

اردو گپ جنوکیں دران٘دستاں ماں شهر ءِ بُنجاه صدربازار ءَ داشت که فیڈرل سیکریٹریٹس، آمیدگس، ایجوکیشن اداره، سفارتخانه، تماشاجاه صدر ءِ نزیک گْورا اِتنت۔ سرکار دران٘دستیں مردم ءُ دپتری ملازمانی لوگءُجاه ءِ جیڑه ءِ درگتءَ شریں لوگ ءُ آسراتی دیگ ءَ مشُکول اَت۔ سرکار ءَ آبادی ءِ ٹهینگ ءِ ھاترا بازیں مراسا بندات کُتگ اَت۔ چه اِشاں یکے 1952 ءِ ایم آر وی[33] پلان اَت۔ اشی ءِ کار گْوریچانی رودراتک ءَ فیڈرل یا رھبندسازیں ماڑی (legislative building) ءُ په دران٘دستاں لیاری دالان ءَ فلاٹ بندگ اَت[34]۔ وھدے 1953 ءَ ماں شهر ءَ نودربرانی میان ءَ که پسات چست بوتنت، یکشلا سیاسی نامهکمی یے مَنت، چه اِشی ءَ مُلک ءِ تها یک په یک ءَ سرکار پُرُشان بوتنت ءُ اے مراسا ءِ رِدءَ ھچ جوڑ نه بوت۔ چه اِشی ءَ پالیسی جوڑ کنوکاں شهر ءِ ای٘دگه دمگاں فیڈرل کپیٹل ایریا ءُ په دران٘دستاں کالونی جوڑ کنگ ءِ درگت ءَ دوبر جیڑّت۔ پدا اے مراسا ءِ رِدءَ ھم ھچ کار نه بوت۔ اکتوبر 1958 ءَ فوجی آمر ایوب خان ءَ مارشلاء جت۔ ایوب ءِ پالیسیاں شهر ءِ سرا دُورسریں نشان پشت گی٘تک۔

دومی باری

گوں ایوب خان ءِ ھاکم بُوَگ ءَ سیاسی ءُ نسلی پهنات تیزی ءَ بدل بوتنت۔ چونائیا پاکستان ءَ بلئے گچینی وڑے ءَ ماں کراچی ءَ انڈسٹریلائزیشن مزنیں وڑے ءَ بوت۔ مُلک ءِ ای٘دگه شهرانی مردم لاچار اِتنت که ھزارانی کساس ءَ دیم په کراچی لڈءُبار به کننت ءُ په وتا روزگار بُه شوھازنت۔ اے باری ءَ مردم چه پنجاب ءُ سرحد (خیبرپختونخوا) ءَ اتک اَنت۔ عارف حسن ءِ رِدءَ اے باری ءَ 1951 تا 1972 ءَ کراچی ءِ آبادی 217 درسد گیش بوت[35]۔

چه اے شاھگانیں شهر ءَ دران٘دستی ءِ مزنیں ریچ ءَ لوگ ءِ جیڑه پاد اَتکگ اَت۔ په آیانی لوگ دیگ ءَ 1958 ءَ سرکار ءَ دو ابی٘لی (سیٹلائٹ ٹاؤن) لانڈھی کورنگی ءُ نیوکراچی ماں ’گریٹر کراچی ریسٹلمنٹ پلان‘ ءِ رِدءَ جوڑ کُت اَنت۔ صعنتکاراں سکی٘ن دیگ بوت که اِدءَ زر به جننت۔ پدا اے امکان ھم چارگ بوتنت که نزیک ءُ گْورا نشتگیں دران٘دستاں سرءروزگار به کننت۔ ھمے مراسا ءِ رِدءَ ماں مزنشهر ءَ گوں ھواریں ھَنداں په وتءُدیم آبادی جوڑ کنگ مکن اَت۔ آسر اِش بوت که اے شِنگِّتگیں آبادی ءَ ھما روڈ گپت اَنت که ابی٘لی ءَ گوں شهر ءِ بنجاه ءَ ھوار کننت۔ اے دیمروی ءَ باز مفادپرستیں ٹولی جوڑ کُتنت که آؤکیں سالاں اے لینڈمافیا بوتنت۔

سی٘می باری

سی٘می باری ءَ 1980 ءِ دھک ءَ افغانی دران٘دست (migrant)، افغان جنگ ءِ زمانگ ءَ، اے شهر ءَ کاینت۔ گوں اے دری دران٘دستانی آیگ ءَ نه تهنا کراچی یک ھَندی آبادی یے ءِ ھسابداری زورے ءِ دیمپان بوت بلکیں شهر نشه ءُ سِلاه ءِ بازار بوت۔ فرحت حق ءِ رِدءَ چوشیں ھچ وڑے سوج ءِ گواه نیست

…. که نشه ءِ کاروبار گیشتر افغان دران٘دستنیگ اَت، بلکیں اے کاروبار 1980 ءِ دھک ءَ باز شنگّت۔ چی٘رءُاندریں معیشتے شاھگان بوت۔ ھمے معیشت ءِ پُشت ءَ ٹرانسپورٹ ءُ زمینانی سرا زر جنگ ءَ گوں ھرامیں زر ھلار کنگ بوتنت[36]۔

گیشتر افغان دران٘دست شهر ءِ پٹھان دمگاں نِشتنت اَنچوکه قائدآباد، لانڈھی، اخترکالونی، سُهراب گوٹھ، بنارس کالونی، میٹروول، سُرجانی ٹاؤن ءُ اورنگی ٹاؤن ءَ۔ چه اِشی ءَ پشتون آبادی ماں کراچی ءَ ودّت۔ رَند ءَ آبادی ءِ اے وڑی ءَ گیشی ءَ بیمناکیں زورے ءَ راجمانی آسراتی ءَ ھوار سڑک، پُھل ءُ ای٘دگه چیزانی بندگ ھُرجَنَگ بوت۔ عارف حسن ءِ رِدءَ

زمینانی آباد کنگ ءِ نوکیں بلئے بےکانونیں ترز دیما اَتک اَنت۔ نوکیں بےرھبندیں بینکنگ سسٹمے ٹهیِ٘ت ءُ دیما اَتک۔ ٹرانسپورٹ مافیا ءَ شهر ءِ روڈ وتی دست ءَ کُتنت۔ کْوهنیں شِنگّتگیں آبادی اُرُش ءِ زَد ءَ اَتک اَنت[37]۔

چونائیا چنچو افغانی ماں کراچی ءَ اتکگ، اے بی٘رگءَ وَ زانگ نه بیت۔ پدا ھم یک کساسے ءِ رِدءَ ھشتاد ھزار ءَ گیش افغانی ماں کراچی ءَ نشتگ[38]۔ چه افغانی دران٘دستانی بےچارءُپاسیں ریچ ءَ ایم کیو ایم پری٘شان کُتگ ءُ آ ھمے دران٘دستاں کراچی ءِ نامهکمی ءِ سبب سرپد بیت۔ آئی ءِ لوٹ ھمیش اِنت که دُراهیں افغانی دران٘دست ماں شهر ءِ سیمسراں بستگیں کیمپاں دیم دیگ به بنت[39]۔

چارمی باری

دران٘دستانی چارمی باری ءَ چه کے پی کے ءُ تمنی دمگاں بےلوگءُ جاهیں پٹھان دیم ءَ په کراچی ءَ دینت۔ نائن الیون ءَ پد پاکستانی فوجی آپریشن ءُ امریکی ڈرون اُرُشانی آسر ءَ آ وتی لوگ ءُ جاهاں یله کننت ءُ کراچی ءَ کاینت۔ ماں کراچی ءَ پٹھان آبادیاں چه ھما تُرس که (ایم کیو ایم ءَ) ھست اَت، اِشانی آیگ ءَ پد اے تُرس ودّت۔ شهر ءِ سیاست ءَ آئی ءِ سیاسی ھاکمی بیهار ءِ زَد ءَ آؤرت۔ آئی ءَ پٹھانانی اے دران٘دستی ءِ ریچ طالبانائزیشن ءَ گوں بستن کُت۔ 29 ستمبر 2008 ءَ یک دپبوجی شامے ءَ ماں لندن ءَ نشتگیں ایم کیو ایم ءِ وتدراَتگیں دران٘ڈیهی٘ں رھشون الطاف حسین گْوشیت که طالبانائزیشن ءِ ریچ ماں کراچی ءَ چِدءُگیشتر گُشادتر بوتگ۔ طالبانائزیشن ماں شهر ءِ دو مزنیں دمگ سلطان آباد ءُ پختون آباد ءَ سر بوتگ، اے دمگاں سی ڈی ءِ دُکان بند کنگ بوتگ اَنت ءُ کیبل آپریٹراں ھم بیهار دیگ بوتگ[40]۔

اے زمانگ ءَ پٹھان دران٘دستاں ابید، سندھی دران٘دست ھم شهر ءَ سر بُوَان اِتنت۔ آ 2010 ءُ 2011 ءِ سیلاب ءَ پد دیم په کراچی ءَ لڈءُبار کنگا اِتنت۔ آیاں گیشتر سندھی میتگان نیشنل هائی وے ءِ نزیک ءَ جاه کُت۔ اِشانی آیگ ءَ گوں پی پی پی ءَ وتی گچینکاری ھَلکه (constituency) ءِ مهکم کنگ ءَ فائده رست۔ چه اِشی ءَ مزنیں سیاسی شانکے ماں ایم کیو ایم ءُ پی پی پی ءِ میان ءَ اَتک۔ چه اِشی ءَ دوئی٘ں مشکلیں شریک لوکل باڈی سسٹم ءِ سرا مِڑّتنت۔ ایم کیو ایم ھما سسٹم ءَ لوٹگا اَت که مشرف ءِ زمانگ ءَ ھست اَت ءُ آئی ءِ رِدءَ کراچی ءِ ھژده ٹاؤن اِتنت۔ پی پی پی مشرف ءَ پی٘ش ءِ سسٹم ءِ لوٹوک اَت که آئی ءِ رِدءَ کراچی پنچ ٹاؤن ءَ بهر اَت۔ انوں کراچی ءِ شش ڈسٹرکٹ اَنت: ساؤتھ، ایسٹ، وسٹ، سینٹر، ملیر ءُ کورنگی۔

حارث غذدر ءِ سرشون ءَ نامیئی٘ں اکانومسٹ اکبر زیدی ءِ پی٘شگْوشی ھمیش اِنت که داں 2025 ءَ ایم کیو ایم کراچی ءِ آبادی ءِ 60 درسد بیت[41]۔ اے پُشدر ءَ ایم کیو ایم جتائیں سُوبهے لوٹگا اِنت۔ 3 جنوری 2014 ءَ ماں حیدرآباد ءَ ٹیلیفونی گْوشتانکے ءَ الطاف حسین ءَ په مهاجراں نوکیں سُوبهے ءِ لوٹ کُت۔ آ گْوشیت، ’اگاں شُمارا اردو گپ جنوک دوست نه بنت، گڑا په آیاں نوکیں سُوبهے جوڑ به کن اِت‘[42]۔ الطاف حسین ءِ اے لوٹ ءِ پَد ءَ سیاسی پارٹیاں اَنچوکه پی پی پی، اے این پی، پی ٹی آئی ءُ جماعت اسلامی ءَ تْرندیں پدکردے دات ءُ نه تهنا الطاف حسین ءِ لوٹ ایر جت بلکیں سندھ سُوبه ءِ بهرءُبانگی ءِ ھم تْرندی ءَ بگی٘ری کُت[43]۔ سندھی نیشنلسٹ پارٹی اَنچوکه سندھ ترقی پسند پارٹی، جیئے سندھ قومی محاذ، سندھ نیشنل موومنٹ، سندھ نیشنل پارٹی، سندھ یونائیٹڈ پارٹی، جیئے سندھ محاذ ءَ ایم کیو ایم ءِ لوٹ ءِ بگی٘ر ءَ زھرشانی کُت ءُ روانک کشگ ءِ جار جت[44]۔ اے درگتءَ گْوشگ بوت که اگاں ایم کیو ایم ءَ جتائی٘ں مهاجر سُوبهے ءِ لوٹ یله نه دات، اَنچوکه اپریل 2015 ءَ الطاف حسین ءَ یک رندے پدا رابطه کمیٹی ءَ گْوشتانک دیان ءَ جتائی٘ں مهاجر سُوبه ءِ لوٹ کُت[45]، گڑا سندھی ءُ مهاجرانی میان ءِ دُوری نه تهنا گیشتر بیت بلکیں بگندئے چوش به بیت ھر دوئی٘ں برادری سلاهبندیں جنگ ءَ ای٘ر به کپنت۔

شِهمی ءِ جاور

اے پهریزّتگیں جنگ مزنیں راجمان زَدیں معاشی، سیاسی ءُ ایمنی ءِ درگتءَ آسر نه تهنا په کراچی بلکیں پاکستان ءُ دنیا ءَ دارنت۔ چونائیا به چارئے، گندگ بیت که شهر ءِ مردمانی میان ءَ نارکّگ ءِ تُرس الکاپ ءَ ھست اَت۔ اَنچوکه لئورنٹ گائی٘ر (Laurent Gayer) ءَ گْوشتگ نارکّگ ءِ بنیاد اِش اَت که تُرس تهنا اے نه اَت که آ نارکِّتگ اَنت، بلکیں آ زانگا اَنت که آیانی سْیاد ءُ دوزواه ھم نارکِّتگ اَنت، آیانی کاروبار بلکیں آیانی باندات ھم نارکِّتگ [46]۔

آسر ھمیش بوت که اے جنگاں گیشتر کراچی ءِ معیشت تاوانبار کُت۔ شهر ءِ کاروباری ءُ تاجر چه مدامی ھڑتال، سیاسی ناچاکی ءُ بھته گری ءَ بی٘زاری اِتنت۔ کُجا ھم سیاسی ءُ پِرکهی بنیادے ءَ کسے جَنَگ بوت، گڑا کراچی ءَ سلاهبند مانرتک اَنت۔ ھر دمک آیانی دستءَ اِتنت۔ آیاں زور کُت که مردم وتی دُکان ءُ مارکیٹ ءَ بند به کننت ءُ در بیا اَنت۔ کراچی معاشی مرکز اِنت۔ اگاں کراچی بند به بیت، گڑا تیوگیں ملک ءِ معیشت اوشت ءِ آماچ بیت۔ رَند ءَ ھَندی صعنتکار، گچینی وڑے ءَ ٹیکسٹائیل بزنسمین ءُ تاجراں وتی انوِسٹمنٹ ای٘دگه شهر یا درملکان بُرتنت۔ چه اِشی ءَ شهر ءِ پیداواری پهنات باز تاوانبار بوت۔

سیاسی رِدءَ به چارئے، ماں اے سالاں، کراچی ءَ دیستگ که نسلی ٹولی وتی برادری ءَ ووٹ دات ءُ سیاست نسلی جوڑ بوت۔ اَنچوکه مهاجراں ایم کیو ایم ءَ، سندھی ءُ بلوچاں پی پی پی ءَ، پٹھاناں اے این پی ءَ ووٹ دات۔ گْوستگیں گچینکاری (مئی 2013) ءَ اے مَی٘ل پُرُشت۔ کراچی ءِ سیاسی آزمان ءَ پی ٹی آئی چو نوکیں پارٹی یے ءَ دیما اَتک۔ اِشی ءَ گیشتر ووٹ مهاجر ءُ پٹھان دمگاں گِپت۔ بلئے ماں شهر ءَ سیاسی پِڑ ءَ نسلی بهرءُبانگی کم نه ترّتگ، اِشانی ھمسنگی ءَ انگت مُدتے درکار اِنت۔

کراچی ءِ جنگ ءِ دگه یک سیاسی آسرے دیوبندی سیاسی پارٹی اهل سنت والجماعت ءِ ماں لانڈھی ءَ سیاسی رِدءَ چست بُوَگ اَت۔ گْوستگیں گچینکاری ءَ آئی ءَ پی ایس 128 ءِ سُوبهی نشست ءَ ایم کیو ایم پْروش داتگ اَت۔ اے ھلکه ءَ لانڈھی، قائدآباد ءُ ملیر ءِ گریبیں پٹھانانی الکاپیں آبادی یے ھست۔ اے دمگ ءَ جماعت په پوریاتگِرانی رکینگ ءَ کار ءَ اِنت ءُ په فیکٹریانی انتظامیه ءِ سرا زور دیگ ءَ آئی ءَ پوریاتگِرانی کمیٹی ھم جوڑ کُتگ۔ اے وڑا یک انتهاپسندیں دیوبندی پارٹی یے ءِ زور ءِ بازی ءِ متلبے ھمیش اَت که چه اِشی ءَ القاعده ءُ طالبان الکاپ ءَ فائده گِرنت که چه مشکلیں تمنی ھَنداں لِکّی٘تگ ءُ ھمے دمگاں نشتگ اَنت۔

ایمنی ءِ رِدءَ به چارئے که ایمنی ءِ زوالیں ھالتاں اِستان ءِ تاکت نِزور کُتگ بلکیں کراچی اَنچیں شهرے کُتگ که اِدءَ شدت ھر گْورا زاھر اِنت۔ البته رینجرز ءِ آپریشناں په ایمنی ءِ برجاه دارگ ءَ لهتے شریں گامگیج زُورگ بوتگ که نشانگی کوش ءُ بھته گری کم ترّتگ اَنت[47]۔ بلئے پدا ھم ھالت چه دلجمی ءِ سمیسراں دُور اَنت۔ سندھ پولیس ءِ رپورٹ ءِ رِدءَ 2015 ءِ اولی ششیں ماهاں 900 مردماں گیش جَنَگ ءُ کُشگ بوتگ[48]۔

کراچی ءِ نامهکمیں ایمنی ءِ ھالتاں په میان اُستمانی ایمنی ءَ ھم سنگینیں نشان ءُ آسر ھست، گچینی وڑے ءَ پاکستان ءُ امریکه ءِ سْیادیانی درگتءَ۔ پرچاکه شهر سلاهبند ءُ دھشتگردانی بُنجاه جوڑ بوتگ۔ گچینی وڑے ءَ القاعده ءُ طالبان سلاهبندانی ماں اے شهر ءَ آیگ ءَ پد۔ ماں کراچی ءَ ٹی ٹی پی امریکه ءِ ڈرون ءِ نشانگ ءَ نه اَنت که تمنی ھَنداں نشانگ ءَ اِتنت، دومی ماں شهر ءَ آیاں پدا وتا یکمُشت کُتگ۔ چه اِشی ءَ اے ھیال ھم کی٘ت که پاکستان په دھشتگردی ءِ ھلاسی ءَ انگته پی٘سلهے ءَ سر نه اِنت۔ اے ھیال ءَ پاکستان ءُ امریکه ءِ سْیادی زوال ءُ پُرُشان بنت۔

آسرال

بُرز ءِ گپانی چار ءُ تپّاس ءَ پد سما بیت که کراچی ءِ گندکیں جنگ ءُ آسری شدت دیما چو زیتاں ھلاس نه بنت۔ شهر ءِ لی٘سناکی ءَ یک نیمگے شدت پیداک کُتگ ءُ دومی نیمگا اے اُمیت ھم پیداک کُتگ که دیمترا کراچی ءَ یک بےشدتیں شهرے به کنت۔

پدا ھم اے ساھتاں مستریں تُرس طالبان ءُ القاعده ءِ زور ءُ پُرواکی ءِ گیشی ئیگ اِنت۔ اے ھالتاں ھما پهنات که مردم اِش ڈاه داتگ اَنت، آ طالبان ءُ القاعده ءِ میان ءِ سْیادی ءُ آیانی پُرواکی اَنت۔ ھمے وڑیں ھالتے ماں تمنی ھَنداں بوتگ، که انوں اُودءَ فوجی آپریشن بُوَگا اِنت۔ چه اِشی ءَ گُمان بیت که القاعده ءُ طالبان ءِ چستءُای٘راں ای٘دگه پُشت ءَ یله داتگ اَنت ءُ آیانی جاه گپتگ که دھشتگردی یا جرمزَدیں کاراں گون بوتگ اَنت۔

پمیشکا ماں شهر ءَ جنگانی کرارداد ءُ ایمنی ءِ برجاه دارگ ءَ کسان ءُ دُورسریں مراسا لوٹنت۔ نزیک ءُ کسانیں پالیسی ءَ ھاکمی ءِ جیڑه ءِ سرا ھیال گْور کنگی اِنت که ھمیشی ءِ تها شهر ءِ رھبندانی رِدءَ ایمنیں ھالتانی برجاه دارگ اِنت۔ په اے کار ءَ پولیس ڈیپارٹمنٹ بےسیاسی کنگ لوٹیت۔ پدا الّمی اِنت که شریں شهری لوٹ مهلوک ءَ سر کنگ به بنت۔ گیشتر په ھمایاں که کُڈُک بستگیں میتگاں نشتگ اَنت۔ اے میتگاں سیاسی پلامرزی ءَ جرمزدیں ٹولی رُدّنت ءُ مزن بنت۔ ھمیشانی زور ءَ سیاسی پارٹی وتی تاکت ءَ مهلوک ءِ سرا دارنت که مهلوک آیانی ای٘ردست به بنت۔ اے کسان ءُ نزیکیں پالیسی ءِ زُورگ ءَ گوں جرمزدی، سیاست ءُ شدت ءِ میان ءِ ھمبستگی پُرُشیت۔

دُورسریں پالیسی ءِ رِدءَ، کراچی ءِ جنگ ءِ توجیل گوں اِستان ءِ دری پالیسیاں ھمگرنچ اِنت۔ په اِشی ءَ لوٹیت که ایمنی ءِ درگتءَ ملک ءِ بیانیه بدل به بیت۔ اے بیانیه بنیاد ءَ ملک ءِ فوج، انٹی٘لیجنس سروس ءُ نیشنل سیکیورٹی ءِ گوں انڈیا ءُ افغانسان ءِ مفاداتی پالیسیاں بندوک اِنت۔ کراچی ءِ جنگ ءِ گیشّینگ ءُ ماناداریں توجیلے ءِ بےسوبی دیما القاعده ءُ طالبان ءَ اے موه ءَ دنت که ماں کراچی ءَ وتی چستءُای٘راں گیش به کننت۔ اے وڑی ءَ مزنیں سیاسی پارٹیانی جاه گرنچگ ءُ ھر ھما جهد نزور بیت که په شهر ءِ ایمنی ءِ برجاه دارگ ءَ بیت۔

رجانکار: امین ضامن بلوچ

ھُورتوان: عاصم زھیر ءُ چندن ساچ

شِنگکار: دودمان شنگکار کیچ

شنگ: راجمان ۱۰۔ جولائی ۲۰۲۴۔

Naeem Ahmed. "Understanding Karachi: Patterns of Conflict and their Implications." Pakistan Perspectives 22, no. 2 (2017): 99-116

[1]۔ ایمنی اِدءَ ’سیکیورٹی‘ مانا ءَ زُورگ بوتگ۔ سیکیورٹی ءِ کارمردیں پجارے اِش اِنت که: چه تُرس ءُ بیهار ءَ آزاتیں جاور‘۔ ایمنی اِدءَ لبز ایمن ءِ پُشدر ءَ چه بلوچی لبزبلد (2017) ءَ ’بےتُرس‘ (p. 81) ءِ مانا ءَ زُورگ بوتگ۔

[2] The Express Tribune (Karachi), 12 June 2015

[3] Dawn (Karachi), 3 August 2010

[4] The News International (Karachi: 8 September 2013).

[5] The Nation (Karachi), 9 April 2012

[6] S. Akbar Zaidi. Karachi as a Province. Dawn, (11 January 2014).

[7] Nadeem F. Paracha. Karachi: The Past is another City. Dawn, (25 August 2011). Available at: http://www.dawn.com/news/654449/karachi-the-past-isanother-city. Accessed on 30 April 2015.

[8] Mohammad Nafees. Karachi: The State of Crime. (Islamabad: Research and Security Studies. March 2012), p. 4.

[9] This is referred as the MQM Altaf group.

[10] Led by Afaq Ahmed, MQM (H) is a splinter group of the MQM-A.

[11] Arif Hasan. Understanding Karachi. (Karachi: City Press. 1999), p. 27.

[12] Charles H. Kennedy. The Politics of Ethnicity in Sindh. Asian Survey, 31:10 (October 1991), p. 948.

[13] Arif Hasan, op.cit., p. 24.

[14] Ali K. Chishti. Karachi ‘s targeted killings. Daily Times (Karachi: 17 June 2010).

[15] The News International, 30 December 2009.

[16] Dawn, 3 March 2013

[17] Ibid., 14 May 2015

[18] International Crisis Group Report on Pakistan: Karachi ‘s Madrasas and Violent Extremism ‘, Asia Report No.130 (29 March 2007), p. 11.

[19] Malik Asad. Mumbai case suspects trained at LeT camps. Dawn. (11 November 2012).

[20] Dawn, 1 January 2009.

[21] How the Taliban Gripped Karachi ‘, BBC, 21 March 2013. Available at: http://www.bbc.com/news/world-asia-21343397. Accessed on 20 July 2015

[22] The Nation, 3 July 2014.

[23] The Express Tribune, 4 May 2014. Available at: http://tribune.com.pk/story/544444/explosion-heard-in-karachi-expressnews-3/. Accessed on 15 December 2014.

[24] The Nation, 16 October 2014.

[25] Dawn, 2 July 2015.

[26] Shaista Aazar. In response to Declan Walsh ‘s article on Karachi ‘s deadly divide. Available at: http://criticalppp.com/archives/28250. Accessed on 20 December 2014.

[27] The Express Tribune, 6 October 2011.

[28] Ibid.

[29] Shaista Aazar, op.cit.

[30] The Nation, 3 July 2014.

[31] Arif Hasan, op.cit., p.24.

[32] Ibid.

[33] MRV was a Swedish firm.

[34] Arif Hasan, op.cit., p.25.

[35] Arif Hasan. Community Initiatives: Four Case Studies from Karachi. (Karachi: City Press. 1998), p. 12.

[36] Ibid., pp. 994-95.

[37] Arif Hasan. Karachi ‘s Godfathers. The Herald (Karachi: December 1986), p. 77.

[38] Quoted in Huma Yusuf, Conflict Dynamics in Karachi, p.15.

[39] Farhat Haq. Rise of the MQM in Pakistan: Politics of Ethnic Mobilization. Asian Survey, 35:11 (November 1995), p. 994.

[40] The News International, 30 September 2008.

[41] S. Akbar Zaidi. Karachi as a province. Published in Dawn, (11 January 2014). Available at www.dawn.com/news/107978.

[42] The News International, 4 January 2014.

[43] Daily Times, 19 January 2014.

[44] Ibid.

[45] The Express Tribune, 28 April 2015.

[46] Laurent Gayer. Frontline Karachi. Available at: http://newsweekpakistan.com/frontline-karachi/. Accessed on 16 December 2014.

[47] According to a claim of the Director General Sindh Rangers, the crime in Karachi has halved as a result of the operation against the criminals in the city. The Express Tribune, 27 April 2015.

[48] Dawn, 22 July 2015

Amin Zaamin Baloch

In Karachi: Patterns of Conflict and Implications