راجمان
نبشتانک
ماں کراچی ءَ بلوچی لبزانک ءِ سکێن ءُ
سفر: پُشدر ءُ بُندپتر
عاصم زھیر ءُ امین ضامن بلوچ
کراچی ءِ بُندپتری پُشدر، بلوچانی راجمانی ھمبستگی ءُ
زانشتی چِستءُاێر ءِ رِدءَ اے نبشتانک پدجنت که بلوچی نبشته یا رجانک ءِ سکێن
بندات ءَ دینی اَت۔ اے سکێن پدا سیاسی بلئے زبان اردو بوت۔ اے سیاست ءِ بُنگپ بلوچ
ءِ لگتمالێں سیاسی زندمان اَت۔ گوں ھمے سکێن ءَ، ماں تاکاں برے برے بلوچی ءَ ھم شێئر
شنگ بوتگ۔ چونائیا اے شھر ءِ بُندپتر 1729 ءَ دیم اێنگو چارگ بیت ءُ لیاری کئور ءِ نام
گِرَگ بیت۔ 1839 ءَ انگریز وھدے شھر ءِ ھاکم بوتنت ءُ آیاں
اے شھر یورپی ترزءَ بست، بلئے آیاں اے کئور ءِ دپ ءِ وشآپیں دمگ کراچی ءَ ھوار
نه کُتنت ءُ آ دمگ شھر ءِ ھمساھگ گْوشگ بوتنت۔ انگریزانی ھاکمی ءِ زمانگ ءَ اے
ھمساھِگیں دمگ بلوچانی مستریں آپسر جوڑ بوت۔ 1920 ءَ پد وھدے
سیاسی ءُ راجمانی چستءُاێر په رھشونی بنا بوتنت۔ گڑا بلوچاں ھالتاک شنگ کُرت۔ چه
اے ھالتاکانی چاپ ءُ شنگکاری ءَ بلوچ راج ءِ تھا نوکیں جنزے پاد اَتک۔ ھمیشانی سکێن
اَت که بلوچ مھلوک ءَ وتی زبان ءُ لبزانک ءِ نیمگا دلگوش گْور کُت۔ اے نبشتانک ماں
کراچی ءَ بلوچانی تاک ءُ ماھتاکانی چاپءُشنگکاری ءِ کسانیں بُندپتری سرشونے پێش
کنت۔
کراچی: بُندپتر ءُ بلوچ
کراچی پاکستان
ءِ باپاری (commercial) مرکز
زانگ بیت[1]۔ باپاری رِدءَ ارزشتمندیں
ھَندے بُوَگ ءِ درگتءَ اِشی ءِ بُندپتر چه تجارت تلبیں لڈءُبارے ءَ شُناسگ بیت۔ اے
لڈ ءُباری ماں ھژدھمی کْرن ءِ دومی دھک ءَ چه کرک بندن ءَ دیم په کراچی ءَ بوتگ۔ ’ماں ھَب کئور ءِ ھور، کرک بندن، ءَ بندرگاهے ھست اَت، 1728 ءَ اے ھور[2] بُن ءَ ریکاں گپتگ اَت ءُ اے
چه بندنی کٹّءُکارءَ شُتگ اَت[3]۔ پمیشکا اے بندن ءِ نامی ئێں ھِندو تاجر بوجُھومل گوں سداں دریاورد ءُ تاجرانی
ھمراهی[4] ءَ چه کرک بندر ءَ 18 مِیل دُور ماں رودراتک ءَ کراچی
ءَ 1729 ءَ اَتک ءُ ھمے
جاه ءِ نزیک ءُ گْورءَ نِشتَنت‘[5]۔ یکے وَ کراچی ءِ پدی
زِر تلگ نه اَت؛ بزاں په تجارتی چِستءُاێراں گنج اَت، دومی: اِشاں ھَمِداں ھنکێن
ھم کنگی اَت[6]۔ اِشاں
کراچی ءِ پدی زِر ءِ بُرزگے ءَ په وتا جاهے آباد کُت ءُ اَلنگ[1] بست[7]۔ اے آبادی ءِ دو در اِتنت،
ھما در که زِر ءِ نیمگا اَت آ سورآپ در (کھارادر) ءُ ھما در که لیاری کئور ءِ
نیمگا آت وشآپ در (میٹھادر) گْوشگ بوت[8]۔
سید سکندر مھدی ءِ رِدءَ ’کراچی اَنچیں شھرے که دَری مردماں
اتکگ ءُ آباد کُتگ[9]۔
بلئے اگاں ما اے شھر ءَ مردمانی آبادی ءِ کساس ءَ به چاریں، گڑا زانگ بیت چه
بوجھومل ءِ ھمراهانی آیگ ءَ پێش ھم اے شھر ءَ مردم جَھنِند اِتنت۔ اَنچوکه 1838 ءَ اے شھر ءَ12 داں 14 ھزار مردم جَھمنِند
اِتنت[10]۔ 1856
داں 1872 ءَ کساس 57 ھزار[11]، 1881 ءَ 73 ھزار [12]560 که چه اِشاں 63 ھزار 332 کْوھنیں میتگاں جَھنِند اِتنت[13]۔ کْوھنیں میتگ بزاں انوگیں
کراچی ءِ کلفٹن، منگھوپیر، شیرشاه ءُ منوڑه۔ اے جاهاں کْوھنیں اِبادتجاه، درگاه ءُ
زیارت ھست اِتنت، اَنچوکه کلفٹن ءَ ’مھادیو ءِ مندر ءِ بابتءَ گْوشنت که ماں رامائن
ءَ ھم اے مندر ءِ نام ھوار اِنت[14]۔ عبدالله شاه ءِ درگاه که
کلفٹن ءَ اِنت آ دھمی کْرن ءِ صوفی یے بوتگ، منگھوپیر ءَ یوسف شاه ءِ درگاه که
دوّازدھمی کْرن ئیگ اِنت[15]، شیرشاه ءَ مورڑو ءِ ادیره که
شاه عبدالطیف بهٹائی ءَ مورڑو سُر گھاتو[2] ءِ بامرد لیکِّتگ[16]۔ اگاں ما آبادی ءِ گیشی ءِ
مانرێچگ ءَ به چاریں گڑا ما زانت کنیں که آبادی ءِ گیشی چه انگریزانی کراچی ءِ
وتی دست ءَ کنگ ءَ پێش گُشاد نه بوتگ ءُ سما بیت کراچی ءِ نیمگا لڈءُباری ھم مزنیں
کساسے ءَ نه بوتگ۔
سال 1839 ءَ انگریزاں
کراچی ءِ سرا کبزه کُت[17] ءُ 1843 ءَ سرجمیں سندھ ءَ ھاکم بوتنت[18]۔ آیاں کراچی یورپ ءِ ترز ءَ
جوڑ کت[19]۔ 1846 میونسپل کمیٹی جوڑ کُت[20]۔ 1855 ءَ ریلوے سروس بندات کُت[21]۔ سندھ کِشتءُکِشاری سرزمینے اَت، سندھ ءِ گَله ءُ
کرپاساں ماں انگلینڈ ءَ سر کنگ ءَ کراچی بندرگاه شرتر کنگ بوت[22]۔ بندرگاه ءِ کارانی درگتءَ
گِدام بست[23]۔
1858 ءَ شھر ءِ تھا
رَوَگ ءُ آیگ ءِ آسراتی ءَ ٹراموے (Tramway) ھم بندات کُت[24]۔ 1860ءَ کراچی چمبر آف
کامرس ٹھینت[25]۔
بلئے کْوھنیں آبادی یورپی ترز ءِ شھر ءَ ھوار نه کُتنت[26]۔ نوکێں شھر ءَ آسراتی ھست
اَت۔ اُودءَ ’سرکاری ماڑی ءُ زانشتی اداره بندگ بوت۔ په اُودءِ راجمانانی رکینگ ءَ
راجمانی گل سازیں ادارهے ٹھینگ بوت‘[27]۔ ھمے آسراتیانی آسرا آبادی
گُشادی ءَ گیش بُوَان بوت۔ 1838 ءَ پد 1856 ءَ آبادی پمیشکا وَدِّت که اِدءَ
’انگریزاں وتی مردم آؤرتگ ءُ آباد کُتگ اِتنت‘[28]۔ بلئے ڈُکِّتگیں دمگ لیاری نوں
کراچی نه اَت بلکیں کراچی ءِ ھمساھِگ اَت، ءُ چه اے آسراتیاں زبھر اَت۔
نوں ما گُمان کُت کنیں که 1838 ءَ ساری اے شھر ءَ جَھمنِندیں مردم کساس 10 ھزار اِتنت ءُ آیانی تھا 1729 ءَ دران٘دستیں (migrant) تاجراں ھوار
دِگه ھم کئوم ءُ کُٹم نِشتگ اِتنت۔ کراچی ءِ پدی زِر ءِ بُرزگ ءَ نشتگیں اے تاجراں
ابید اِێدگه مردم شھر ءِ ھما دمگاں جَھنِند اِتنت که آیانی نام بُرزءَ گِرگ بوتگ۔
چوکه اے دمگ ءَ، چه ھِندو تاجرانی آیگ ءَ پێش ءُ رَند،
کراچی ءِ ھاکم خان کلات اَت۔ اولسرا ’خان کلات ءَ 1697تا 1757 ءِ زمانگ ءَ اے تیابدپیں زمین ءَ
ھاکمی کُتگ‘[29]۔
1697 ءَ خان کلات
میر محراب خان (اول) گوں کلھوڑواں جنگ ءَ جَنَگ بوت گڑا مغل ھاکم اورنگزیب ءَ
کراچی بندن چه کلھوڑواں پچ گِپت ءُ ھون ءِ بدل ءَ خان کلات ءِ برازتک سمندرخان ءَ
دات‘[30]۔ محراب خان ءَ وَسِیَت کُتگ
اَت که چه من پد ھاکمی منی بْرات میر کمبر ءِ بچ میر سمندرخان ءَ دیگ به بیت[31]۔ 1757 ءَ غلام شاه کلھوڑو کراچی ءِ ھاکم بوت ءُ آئی ءَ کراچی سندھ ءِ
بھر کُت[32]۔ 1774 خان کلات میر نصیر خان ءِ زامات میر زَرک ھم گوں کلھوڑواں جنگ ءَ
جَنَگ بوت۔ زَرک ءِ ھون ءِ اَوَز ءَ کلھوڑواں کراچی خان کلات ءَ دات۔ کراچی 1774 داں 1795 ءَ یکرَندے پدا خان کلات ءِ دستءَ
اَت (ءُ بلوچستان ءِ بھر اَت)۔ 1795 ءَ سندھ ءِ
ھاکم میر فتح علی خان تالپور ءَ کراچی ءِ سرا وتی ھاکمی مھکم کُت ءُ کراچی دائمی
سندھ ءِ بھر بوت[33]۔
ڈاکٹر ھوتچند مولچند گُربخشانی ءِ رِدءَ ’چه اے واکیاهاں پێش
ماں کراچی ءَ دودائی بلوچانی ھلکے بوتگ که آیاں وتا کلاچی گْوشتگ‘[34]۔ ’دودائی تُمَن (کُلاچی یا
کُلانچی) ءَ پانزدھمی کْرن ءِ میان ءَ چه مکران ءَ دیم په ڈیره جات ءَ لڈءُبار
کُتگ‘[35]۔ بگندئے آ کراچی ءَ جَلِّتگ
اَنت ءُ چمداں لھتے دیم په ڈیره جات ءَ شُتگ اَنت ءُ لھتے ھَمِداں جھمنند بوتگ
اَنت۔ چونائیا کلاچی یا کلانچی ءِ مانا ھم یکّے نه اِنت، یکّ مانایے ھمیش اِنت که
اے مکران ءَ کلانچ یا کلاچ ءِ مردم اَنت ۔۔۔ دومی: گندھار ءَ سْیادی داروکیں
شَھرکے ءِ نام ھم کلانچ یا کلاچ بوتگ ءُ (سێمی) ھمے وڑا کراچی ءِ نام ھم[36]۔
ھژدھمی کْرن ءِ سێمی دھک (بزاں 1730) ءَ چه مکران
ءَ لڈِّتگیں مردم دیم په کراچی ءَ اَتک ءُ آ دؤر ءِ ھاکم[37] ءِ رزا ءَ لیاری کئور ءِ
گوریچانی نیمگا نشتنت۔ پدا رَند ءِ ھاکماں ھم آ چِداں پاد نه کُتنت[38]۔ ’ایکٹ 1843 ءِ رِدءَ برٹش ءَ سرجمیں انڈیا ءَ غلامی ءِ ھلاسی ءِ جار جتگ اَت‘[39]۔ ’مکران ءَ اے جار لالا
ھتورام ءَ پِرّینتگ اَت…. مکران ءِ ھاکم
ءِ گْورا سے سد مردین ءُ جنیادم غلام اِتنت‘[40]۔ اے جار ءِ پَدءَ بازینے ءَ
دیم په کراچی ءَ وتی سفر ءِ توشگ بست اَنت ءُ اُودءَ ماں لیاری کوارٹر ءَ آباد
بوتنت[41]۔ ھمے زمانگ ءَ (بزاں 1850 ءَ پد) روکپتی بلوچستان ءِ بلوچاں
دیم په کراچی ءَ لڈءُبار کُت[42] ءُ (آ ھم) ماں لیاری کوارٹر
ءَ جَھنِند بوتنت[43]۔
تاں 1875 ءَ کھڈه،
بغدادی، گل محمدی لین، چاکیواڑه، کمبارواڑه، کلاکوٹ ءُ غریب آباد جوڑ بوتگ اِتنت[44]۔ ھمے زمانگ ءَ ’کراچی 13 اسکوائر کلومیٹر اَت‘[45]۔ 1895 ءَ کلاکوٹ، ریکسر، شاه بیگ لین جوڑ بوتنت[46]۔
بلوچ وھدے اِدءَ جَھمنِند بوتنت گڑا ’آیاں په وتی راجمانی واک ءِ رکینگ ءَ
انجمن سازی کُت‘[47]۔
ھمے ریکارڈ که مارا دست کپتگ اَنت، چه اِشاں یکے رجسٹرار آف جوائنٹ اِسٹچ کمپنیز
بمبئی ءِ نیمگا په انجمن اصلاح القوم ءَ داتگیں سرٹیفکٹ اِنت که 1860 ءِ ایکٹ ءِ رِدءَ 1934 ءَ دیگ بوتگ۔ دِگه یک کاگدے ءِ
سرشون ءَ، اے انجمن 1927 ءَ جوڑ بوتگ۔
البته آئی ءِ آئین که مارا دست کپتگ، آئی ءِ سرا 1962 جتا نبشته اِنت۔ اَنجمن ءِ آئین ءَ نبشته اِنت که ’لیاری کوارٹر
ءَ جَھمنِندیں مردم انجمن ءِ باسک بوت کننت۔ انجمن پمیشکا جوڑ کنگ بوتگ که باسکانی
میان ءَ یک دومی ءِ ھمکوپگ بُوَگ ءِ فکر مھکم به بیت، راجمانی رھبند اسلامی به
بنت، په راجمانی کار ءُ درکاراں جُھد کنگ به بیت، میتگ ءَ زانشتی آسراتی سر کنگ
به بنت، چه وتی باسکانی چندهاں وتی کاراں گشاد به کنیں۔ اے درگتءَ دُراهیں سیاسی
ھمگْرنچی یک کِر کنگ به بنت۔ په انجمن ءِ اگده داراں گچینکاری به بیت ءُ سوائی ئێں
پێسله مَنّگ به بیت‘[3]
(بزاں 100 ءِ تھا 51 مردم چیزے ءِ سرا تپاک به کننت،
آ تپاکی پێسله ءِ ھساب ءَ مَنّگ بیت)[4]۔
یوسف نسکندی انجمن سازی ءِ درگتءَ ھم ھمے زمانگ ءَ نشان کنت
که ’نوزدھمی کْرن ءِ سێمی بھر ءِ گُڈسر ءُ چارمی دھک ءِ بندات ءَ انجمن جوڑ بوتنت۔
ماں کلاکوٹ ءَ انجمن ترقی قوم بلوچ، ماں ریکسر ءَ انجمن اصلاح القوم ءُ ماں گارڈن
کوارٹر ءَ انجمن فیض البلوچاں[48]۔ ھمے وڑا انجمن زینت البلوچ
ءُ لیاری ویلفیئر ءَ میتگ ءِ زانشتی کارانی سرا دلگوشی داتگ اَت[49]۔
مدرسه مظھر العلوم ءِ بنیاد چه ٹھٹھه ءَ لَڈِّتگیں مولوی عبدالکریم میمن ءِ بچ
مولوی عبدالله ءَ 1884 ءَ اێر کُت۔ مولوی عبدالله ءِ بێرانی
(25 فروری 1914) ءَ پد آئی ءِ بچ محمد صادق ءَ
مدرسه وتی دست ءَ زُرت۔ آئی ءَ چه دارالعلوم دیوبند ءَ ونتگ اَت۔ اے مدرسه جمعیت
علما ھِند ءِ فکر ءُ لیکه ءِ پلامرز اَت[50] ۔ 1930 ءِ زمانگ ءَ گچینی وڑے ءَ روکپتی بلوچستان ءِ بلوچ (که لیاری
کوارٹر ءَ ھم نشتگ اِتنت) گوں اے مدرسه ءِ دیوبندی فکرءَ ھمگْرنچ اِتنت[51]۔ بازیں روکپتی مُلایاں چه ھمے
مدرسه ءَ ونتگ اَت۔ محمد صادق ءَ اولی لام (World
War I-1914-18) ءِ زمانگ ءَ ’ریشمی رُومال تحریک‘ برٹش ءِ
بگێر ءَ ٹھینتگ اَت۔ روکپتی بلوچستان سرباز ءِ ملا عبدالله سربازی ءَ محمد صادق ءِ
گْورا ونتگ اَت ءُ 1930 ءَ ماں سرباز
ءَ دیوبندی مکتبے پچ کُتگ اَت[52]۔ مولوی عبدالصمد سربازی (1902-75) ءَ ھم اے مدرسه ءَ وانێنتگ[53]۔
مدرسھی وانگ ءِ دْرچ ءَ 1910 ءَ مدرسه احرار الاسلام جوڑ بوت۔ اِشی ءِ اولی پیشوک مولانا مفتی
محمد عثمان بلوچ اَت۔ مولانا عثمان ءَ پد اے مدرسه ءِ ڈُبّه مولانا محمد عمر ءَ
وتی کوپگاں زُرت، چه آئی ءَ رَند مولوی محمدعلی بلوچ ءَ[54]۔ اے مدرسه ءِ مولءُمُراد
زانشت ءِ دیمروی دیگ اَت[55] ۔ 1927 ءَ اے مدرسه ءَ ’میزان الصرف‘ نامێں کتابے بلوچی زبان ءَ رجانک ءُ
چاپ کُت ءُ پدا 1928 ءَ مولوی
عبدالصمد سربازی ءَ ’ترتیب الصلواۃ‘ بلوچی زبان ءَ رِدءُبند داتگ ءُ غلام محمد
نوردین ءِ کُمَک ءَ چاپ ءُ شنگ کُت[56]۔
1920 ءِ زمانگ ءَ ماں بلوچستان ءَ سیاسی گلانی
مُراد ھمیش اَت که لسانی ءُ نسلی بنیاد ءَ په بلوچستان ءِ آزاتی ءُ [بلوچانی]
یکمُشتی ءَ جُھد کنگ به بیت۔ اے رِدءَ آیاں چه برٹش سرکار ءَ لوٹ کُت که بلوچستان
ءِ مُلبت دوبر جوڑ کنگ به بیت۔ اے درگتءَ انڈیا نیشنل کانگریس ءُ کمیونسٹ پارٹی
آف انڈیا ءَ ھم بلوچانی پلامرزی کُتگ اَت[57]۔
ھمے سال ءَ بلوچ ورناهاں عبدالعزیز کُرد ءِ سروکی ءَ ’انجمن
نوجوانان بلوچ‘ ءِ نام ءَ سیاسی ءُ جمھوری جنزے ءِ بنیاد ایر کُت[58] که بُندپتری سفر ءَ اے گَل
’ینگ بلوچ‘[59]
ءِ نام ءَ ھم زانگ بیت۔ اے جنز ءَ کراچی ءِ بلوچ ھم گوں وت کُتنت۔ ھمیشی ءِ ساھِگ ءَ غلام
محمد نوردین ءَ 1925 ءَ بلوچ لیگ[60] ءِ نام ءَ انجمنے جوڑ کُت۔ 1930 ءَ ماں کلاکوٹ ءَ بلوچ لیگ ءِ
جلسھے ءَ لھتے مگسی مجلس ءَ اَتک ءُ آیاں مجلس ءِ مردم سھی کُتنت که کلات ءِ
سروزیر شمس شاه ءَ یوسف مگسی دزگیر کُتگ۔ بلوچ لیگ ءَ کاگدے بلوچستان ءِ گورنر جنرل ءِ دێمکار (agent to governor general) ءَ نبشته کُت که ’مگسی ءَ یله به دیئِے اگاں نا ما چِلّ ھزار
بلوچ چه اِدءَ په جنگ ءَ لانک بندیں‘۔ یوسف مگسی وھدے آزات بوت، آ کراچی ءَ اَتک[61]۔
بلوچ لیگ ءِ کُمَکاری ءَ ماں کراچی ءَ ھالتاک ’نظام‘ شنگ بوت[62] ءُ پدا چه کراچی ءَ 18 جولائی 1932 ءَ ھفتگی
ھالتاک ’البلوچ‘ چێرءُاندری[63] مولوی محمد عثمان ءِ
سرشونکاری ءُ مولوی عبدالصمد سربازی ءِ شونکاری[64] ءَ شنگ بوت که اِشی ءِ سرکماش
غلام محمد نوردین اَت[65]۔ ’البلوچ ءَ آزاتیں بلوچستان
ءِ مُلبتے شِنگ کُتگ اَت، اے مُلبت ءَ اێرانی بلوچستان، کلات، بلوچ بادشاھت، برٹش
بلوچستان، پنجاب ءُ سندھ ءِ لھتے بھر ھوار اِتنت‘[66]۔ ھمے دْرچ ءَ آل انڈیا بلوچ
کانفرنس (1932) ماں جیکب
آباد ءَ بوت۔ اے کانفرنس ءِ مولءُمُراد بلوچانی یکمُشت کنگ اَت[67]۔ البلوچ اے کانفرنس ءِ یکشلیں
جھگیر اَت[68]،
بلئے پدا ھم اے جیڑگ بوت که ’په مجتی سیاسی جُھدے ءَ ھالتاکے کشگ لوٹیت‘[69] بزاں راجی چاپارے (پریس)
درکار اَت ءُ اے لوٹ پیلو کنگی اَت[70]۔ پێسله ءِ رِدءَ مئی 1933 ءَ عنقا ءُ عبدالعزیز کرد لاھور
ءَ شُتنت، اُودءَ آیاں په کار ءَ موه نه دیست ءُ دیم په دهلی ءَ شُتنت، اُودءَ
سازگاریں نوبت نیست اَت ته آ دیم په کراچی ءَ رپتنت[71]۔ پدا اے پێسله بوت که ماں
کراچی ءَ عنقا گوں البلوچ ءَ ھمگْرنچ به بیت[72]۔ ھمے سال ءَ عبدالصمد خان
اچکزئی ءُ عبدالعزیز کُرد گِرَگ ءُ بندیگ کنگ بوتگ اِتنت ءُ عنقا ءَ اِشانی جُھد
ءِ بارو ءَ نبشته کُت که ھمے نبشته ءَ پد ھالتاک پریس ایکٹ ءِ زَدءَ اتک[73] ءُ ھمے سال ءِ گُڈسرا[74] اے ھالتاک ءَ گْرانیں سرکاری
اُگده زُوری (ضمانت) ءِ ڈک نه گپتنت ءُ بند بوت[75]. ’البلوچ ءَ برے برے بلوچی شێئر ھم چاپ بوتگ‘[76]۔ البلوچ ءِ بندش ءَ پد ’ینگ
بلوچستان‘ ءِ نام ءَ ھالتاکے 1933 ءَ چه کراچی ءَ
شنگ کنگ بوت۔ اِشی ءِ شونکار محمد عیسیءدلمراد
بلوچ ءُ کمک شونکار محمد حسین عنقا اَت۔ ’نسیم تلوی گچینی ندکارے ءِ بستار ءَ گوں
ینگ بلوچستان ءَ ھمگْرنچ اَت‘[77]۔ ینگ بلوچستان ھفتگے دو رند
ءَ چاپ ءُ چه ماراشٹر روڈ کراچی ءَ شنگ بوت۔ اے ھالتاک اردو زبان ءَ اَت ءُ برے
برے فارسی لچه ئِے ھم شنگ کُتگ اَت۔
1 مارچ 1934 ءَ پدا ھفتگی تاکے ’بلوچستان جدید‘ ءِ نام ءَ نسیم تلوی ءِ
شونکاری ءُ محمد حسین عنقا ءِ کمک شونکاری ءَ چه بارنس اسٹریٹ ءَ شنگ کنگ بوت[78]۔ اے تاک ءَ سردار ڈوبارتگ اِتنت،
گچینی وڑے ءَ خاران ءِ نواب حبیب الله، مکران ءِ نواب بائیان، ءُ نواب محراب خان
بگٹی[79]۔
’اے تاک ءَ ھم برے برے بلوچی لچه چاپ بوتگ اَنت۔ یوسف مگسی
ءِ نبشتانک ’تکمیل انسانیت‘ ماں چار بھر ءَ ھمے تاک ءَ 1، 8، 16 ءُ 24 مئی 1934 ءَ چاپ بوتگ‘[80]۔ جولائی 1934 ءَ ’بلوچستان جدید‘ ءِ شانزدھمی
تاک ءِ شِنگ بُوَگ ءَ پد برٹش سرکار انڈین پریس ایمرجنسی پاؤر ایکٹ ءِ رِدءَ شونکار
ءَ ھکم دنت که داں 30 جولائی 1934 ءَ ساری ھزار کلدار په اُگده
زُوری ءَ جم به کن که تاک ءِ دو نبشتانک سیکشن 4 ءُ اِشی ءِ سب سیکشن 1 ءِ زَدءَ اتکگ
اَنت[81]۔
بندش ءَ ساری یک نیمگے جدید بلوچستان سردار ءُ نوابانی بگێر
اَت۔ دومی نیمگا ’خلیفه اسماعیل ءَ ھالتاکے ’اتحاد بلوچستان‘ ءِ نام ءَ سردار ءُ
سرکار ءِ پلامرزی ءَ کَشِّت ءُ آپ لاپ بوت که آ اِشی ءِ چارءُگزار ءَ کنگا اِتنت۔
اے ھالتاک پولیس ءِ وسیلگءَ بھرءُبانگ کنگ بوتگ[82]۔ وھدے عنقا ءَ چارِّت که اے
وڑا نوابانی ڈوبارگ ءَ بلوچستان ءِ جنز ءَ تاوان رَسگا اِنت، گڑا بلوچستان جدید ءَ
نوابانی ڈوبارگ یله دات، آسر اِش بوت که خلیفه اسماعیل ءِ چارءُگزار بند بوت[83]۔
جولائی 1934 ءَ شیخ
عبدالعزیز ءِ شونکاری ءَ ھالتاک ’نقیبءکراچی‘ شنگ بوت، اے تاک سرجم ءَ اردو زبان
ءَ اَت[84]۔ ھمے سال ءُ ماه ءَ ھالتاک
’ترجمان بلوچ‘ محمد عثمان بلوچ ءِ نگرانی ءُ مولوی محمد حسین بلوچ ءِ شونکاری ءَ
چه کراچی ءَ شنگ بوت۔ اے تاک ھم یوسف مگسی ءِ فکر ءُ لیکه ءِ جھگیر بوتگ[85]۔
ھمے سال ءِ 12 دسمبر ءَ غلام
محمد دریاخان ءِ سرشونکاری ءَ 12 دسمبر 1934 ءَ ھالتاک ’نجات‘ چه مھارشٹر روڈ
کراچی ءَ چاپ ءُ شنگ بوت۔ اِشی ءِ شونکار نسیم تلوی ءُ کمک شونکار محمد حسین عنقا
اَت۔ اولسرا اے سے روچ ءِ سرا دراَتکگ ءُ پدا ھفتگ ءِ سرا۔ ’نجات‘ ءِ اولی تاک ءِ
شونگال ماں ’بلوچستان ءَ گھبودی ءُ اِستان ءِ جیڑه‘ ءِ سرا اَت‘[86] ۔ ھمے سال ءَ بلوچ لچھکار
قاسم ھوت ءِ سروکی ءَ ’همارا دور‘ ءِ نام ءَ ھم تاکے چه کراچی ءَ دراَتکگ اَت[87]۔
سال 1938 ءَ علی محمد
مکرانی ءِ شونکاری ءَ ’قومی آواز‘ ءِ نام ءَ ھالتاکے چه کراچی ءَ شنگ بوتگ۔ علی
محمد فکری رِدءَ کانگریسی یے اَت ءُ زندانی ھم بوتگ اَت۔ آ گیشتر گاندھی ءِ جنز
ءِ منّوک بوتگ[88]۔
پدا 1947 ءَ عبدالله ایف
ءِ شونکاری ءَ ’بلوچ یونین‘ ءِ نام ءَ ھفت روچی تاکے چه کراچی ءَ شنگ کنگ بوت۔ اے
تاک ءَ محمد رضا شاه ءِ نابکاریں ھاکمی ءِ بگێر ءَ توار بُرز کُت۔ سالے ءَ پد
شونکار ءَ ’بلوچ یونین‘ ءِ نام سر کُت ءُ ’بلوچ آواز‘ کُت۔ اے تاک ءَ رودرتکی ءُ
روکپتی ھر دو نیمگ ءِ بلوچانی جھگیری کُت[89] یک نیمگے 1953 ءَ سرکار ءَ اے تاک ءِ کوٹه بند
کُت که تاک ھم بند بوت[90] ءُ دومی نیمگا راج ءِ
نادلگوشی ھم ھست اَت[91]۔
1935 ءَ یوسف مگسی
ءِ بێرانی ءَ پد بلوچ چاپار مالی کُمَکار ءُ گھگیری سرے ءَ زبھر بوتنت[92]۔ چه مگسی ءِ بێرانی ءَ پد
محمد حسین عنقا ءَ وتی لچھے بلوچی زبان ءَ شنگ کُرت ءُ گوں اێدگه ندکاراں دزبندی
کُت که آ بلوچی ءَ نبشته به کننت‘[93]۔ 1940 ءَ عنقا ءُ نظامانی ءَ ’بلوچ لٹریری اکیڈمی‘ جوڑ کُرت ءُ بلوچی زبان ءِ دیمروی ءِ سرا دلگوش گْور کُت۔ اکیڈمی ءِ
مولءُمُراد دودمانی زانت ءِ دیمروی دیگ اَت[94] ۔
1948 ءَ ’کلمة الحق‘ءِ نام ءَ ھفتگی تاکے چه کراچی ءَ چاپ ءُ شنگ بوت۔ پدا
1950 ءَ اے تاک دوبر
عطا محمد مرغزانی ءَ چه سِبّی ءَ چاپ کُت۔ اے ھالتاک ءِ کمک شونکار محمد عثمان اَت
ءُ شونگال نبیسی ءَ ملک محمد پناه ءُ کامل القادری کمکار اِتنت[95] ۔ بلئے اے تاک ءَ ھم بلوچی
زبان ءَ ھچ چاپ نه بوت۔ پدا کاروان ءِ نام ءَ ھفتگی تاکے، نسیم تلوی ءِ سروکی ءَ
(گُمان بیت) ھمے زمانگاں چه کراچی ءَ شنگ بوتگ۔
البته چه اے گپاں ھمے سھرا بیت که ’نیشنلزم ءِ نوکیں فکر ءَ
بلوچ زانتکارانی ھیال ھمے نیمگا ترینتگ اَت ءُ بلوچ زانتکار ھمیشی ءِ رِدءَ چیزاں
تپّاسگا اِتنت‘[96]۔
بلئے اے دؤر ءَ زبان ءِ زندگ دارگ ءَ ھما سمائی جھد درکار اَت، آ ماں تاکاں نیست
اَت۔ بلوچ سیاست، تاکاری ءُ لبزانکی ربیت ھمے وھد ءِ ساھِگ ءَ زندگ بوتگ اَنت۔ 1947 ءَ عنقا ءَ بلوچی ءِ اولی راجلچه
پِر بست۔ عنقا ءِ رندگیری ءَ اێدگه بلوچ شائراں ھم بلوچی ءَ نبشته کُت[97]۔ بلوچی لچه کاری ءِ ربیت ءَ
اوں ھمے وھد ءَ ردوم زُرت۔ پمیشکا سید ھاشمی گْوشیت که نوکیں ’بلوچی شیئری لبزانک
چه دستونک گْوشی ءَ بندات بوتگ‘[98]۔
کراچی بلوچانی کْوھنیں ھنکین اِنت۔ اِدءَ بلوچ ءَ روزگار کُتگ، وتی میتگانی
رکینگ ءَ انجمن سازی کُتگ ءُ گوں پِرکھی ھُب ءَ اِدءِ مدرسھاں ونتگ۔ ماں کراچی ءَ
بلوچانی زندمان یک نیمگے مَزَنشَھر (metropolis) ءِ چِستءُاێراں گپتگ اَت، دومی نیمگا آیانی ھیالے بلوچستان
ءِ جاوران اَت که یکے وَ بلوچستان آیانی بُنی ھَند اَت دومی بلوچستان بلوچانی ربێدگی
بُنزِه اَت۔ اے وڑیں نوبتاں ماں کراچی ءَ بلوچی لبزانک ءِ سکین ءِ پاد آیگ ءِ یک
سببے وَ اِدءِ بلوچانی گوں وتی ربێدگی بُنزِه ءَ یکجاهی اَت ءُ دومی مزنشَھری
آسراتیانی ھواری ءَ مزنیں کساسے ءَ بلوچانی ادبداریں (اخلاقی) پلامرزی اَت۔ ھمے
فکر ءُ ھیالانی ھمگْرنچی ءَ نوکیں بلوچی لبزانک ءِ بُندر کراچی اَت که چه ھمے
بُندر ءَ بلوچی لبزانک ءَ وتی دمے ساسارِت ءُ اێدگه بلوچ دمگاں سر بوت۔ پمیشکا
کراچی ءَ نوکیں بلوچ چاگرد ءِ سیاسی ءُ راجمانی آگھی ءِ درجه گپت۔ بلئے اے آگھی سیاسی سما ءُ پجّاری
سیاست ءِ برودر اَت که ماں کراچی ءَ بلوچانی میان ءَ نسلی ءُ پِرکھی تپاوت اِش
مھتل داشتگ اِتنت۔ کراچی ءَ بلوچانی تاک
ءُ تاکبنداں دو پِڑ ءَ بلوچ سوبمند کُتگ اتنت، یکّے اِش اَت که آیاں نه کالونێلزم
ءِ جھگیر کُتگ ءُ نه پاکستان جوڑ بُوَگءَ پد سرکار ءِ، ابید خلیفه اسماعیل ءِ
’اتحادِ بلوچستان‘ ءَ۔ دومی، اے لبزانکی سفر ءَ چوشیں ھم مردم ھوار اِتنت که آیاں
ماں ’سرجمیں مکران ءَ پرکھی شِدتے پاد کُتگ اَت۔ اَنچوکه خان کلات ءِ دربار ءِ
نامی ئیں مُلا عبدالصمد سربازی ءِ پجار ھمیش اَت که آئی ءَ بلوچانی میان ءَ پرکھی
تپاوت داشتگ ءُ اے درگتءَ فتوا داتگ اَت‘[99]۔
اے سفر گوں دگه دو نگاھاں ھم پولگ بوت کنت:
1-
اے
بدلی ءِ سفرے اَت۔ ماں کالونیل کراچی ءَ، نشانیں دینی نبشتانکانی جاه راجمانی
سیاسی نبشتانکاں گِپت
2-
بلوچ
جھدکارانی چاپءُشنگ کُتگیں ھالتاکاں بلوچ ءِ راجمانی ءُ سیاسی پلپانچی ءِ بگیر ءَ
ھرجاپ کُت۔
«»«»«»
[1]۔ په شھر ءِ رکینگ ءَ بستگیں کمپان ءَ النگ گْوشنت۔ به چار: سید گنج
[2] سندھی زبان ءَ گھاتُو ھما دریاوَرد ءَ گْوشنت که په ماھیگ کُشگ ءَ
زِرءَ رؤت۔ سُر گھاتو ءِ مانا اِنت، گھاتُو ءِ سرا بستگیں شیئر۔
[3] آئین انجمن اصلاح القوم رجسٹرڈ، گل محمد لائن، لیاری کوارٹر
کراچی۔ اے آئین انجمن ءِ آئین کمیٹی ءَ ٹھینتگ۔ اے کمیٹی ءِ چیئرمین درمحمدء
محمدشکر اَت۔
[4] زاھد بارکزئی ءِ منتواراں که اے
ریکارڈ په اے ریسرچ ءَ درئِے گیتکگ اَنت۔
[1] Syed Jamil H. Kazmi,
Mohammad Raza Mehdi, Mudassar H. Arsalan. "Karachi: the commercial capital of Pakistan." Urbanisation
in South Asia: focus on mega cities. Cambridge University Press India, New
Delhi, India (2012): 252-283.
[2] Dr. Fahmida Husain and
Prof. Muhammad Salim Memon (ed.) شاه عبدالطیف بھٹائی
انسائیکوپیڈیا.
(Sindhi). Vol. 2. (Karachi: Shah Abdul Latif Bhittai Chair. University of
Karachi. ?), p. 446
[3] Dr. Humera Naz. “The Early
History of Karachi City: An Exploration”. Quarterly Journal of the Pakistan Historical Society 69,
no. 4 (2021), p. 80
[4] Fahmida and Salim, 446۔
[5] Syed
Sikandar Mehdi. کراچی: مهاجرت، ملٹی کلچرازم اور شهر امن
کی تلاش, in تاریخ 23. Ed. Dr.
Mubarak Ali. (Lahore: Fiction House. October 2004), p. 10-11
[6] Arif
Hasan. تفهیم کراچی: شهری مسائل اور مستقبل کی منصوبه بندی. Trans. Shah Muhiulhaq Faruqi and Rashid
Mufti. (Karachi: City Press. 2001), p. 13
[7] Arif
Hasan, 13۔
[8] Adeem Suhail and Ameem Lutfi, "Our city,
your crisis: the Baloch of Karachi and the partition of British India," South
Asia: Journal of South Asian Studies 39, no. 4 (2016): 891-907.
[9] Arif,
13.
[10] J. Forrest Brunton. "Karachi." Journal of
the Royal Society of Arts 61, no. 3148 (1913): 477-499.
[11] S. Akber Zaidi. “Institutions, Poverty:
the case of Karachi.” Environment and Urbanization 32, 51 (1997):
3282-3293
[12] S.
Akber Zaidi. Institutions, Poverty, 3283
[13] Syed Jamil, et, al., 257
[14] Arif,
13.
[15] Arif,
13.
[16] Arif,
14
[17] J. Forrest Brunton, 478.
[18] J. Forrest Brunton, 490.
[19] Arif,
15.
[20] J. Forrest Brunton, 483
[21] J. Forrest Brunton, 483
[22] Arif,
15.
[23] Arif
Hasan. “The Political and Institutional Blokages to Good Governance: the case
of Lyari Expressway in Karachi.” Environment and Urbanization 17, 02
(2005): 127-141
[24] J. Forrest Brunton, 448
[25] J. Forrest Brunton, 482
[26] Arif,
17
[27] Ramzan Baloch. ایک لاپته شهر کا سراغ.
(Karachi: Institute of Historical and Social Research. 2024), pp. 70-78
[28] Arif,
14
[29] Fahmida and Salim (ed.), 446
[30] Humera, 73.
[31] Humera, 75.
[32] Humera, 78.
[33] Humera, 78-79
[34] Fahmida and Salim (ed.), 446.
[35] Inayatullah Baloch. “The
Problem of Greater Baluchistan: A study of Baloch Nationalism”. (Stuttgart.
Steiner Verlag Wiesbaden GMBH. 1987), pp. 98-99
[36] M. Longworth Dames. “The
Baluch Race: a historical and ethnological sketch.’’ (London: Royal Asiatic
Society. 1904), p. 20
[37] عارف حسن نبشته کنت که آ زمانگ ءَ کراچی ءَ کلھوڑوانی ھاکمی اَت۔
بُندپتری تاکاں اے شاھدی ھم رسیت که آ زمانگ ءَ خان کلات ھاکم اَت۔ بندپتر اے اوں
گْوشیت که خان کلات ءِ ھاکمی داں 1757 ءَ نه بوتگ، پرچاکه 1736 ءَ غلام شاه کلھوڑا ءَ کراچی چه خان کلات ءَ پُلِتگ اَت۔ البته
ھاکم ھرکس بوتگ بلئے چه ھمائی ءِ رزا ءَ بلوچاں اُود ءَ بُندر کُتگ ءُ رَند ءِ
آؤکیں ھاکماں آ چه اُود ءَ پاد نه کُتگ اِتنت۔ وھدێکه
انگریزاں کراچی یورپی ترز ءَ بست گڑا اے دمگ کراچی ءِ بھر اِش نه کُتنت۔
[38] Arif
Hasan. “The Political and Institutional Blokages to Good Governance, p. 130
[39] Akanksha Narayan Singh. "Enslaved for Life”: Construing Slavery in
Nineteenth Century India." HumaNetten 47 (2021): 119-142.
[40] Mir
Amanullah Gichki. گْوات در ما آمور. (Makkuran: Abram Publications. 2024), p. 17.
[41] Mir Amanullah Gichki. زند زھیریگ.
Edited by Akhtar Kazi. (Makkuran: Abram Publications, 2024), p. 130.
[42] Stephane A. Dudoignon. The
Baluch, Sunnism and The State in Iran: from tribe to global.
(London: Hurst & Company. 2017), p. 83.
[43] Stephane, 16.
[44] Latif
Baloch. لیاری کا مقدمه. (Karachi: Irtaqa Academy. 2017), p. 33
[45] Arif,
40.
[46] Latif,
33.
[47] MA
Zaamin Baloch. PPP’s Apathy towards its Baloch Voters. June 22, 2018. Daily Times. https://dailytimes.com.pk/256249/ppps-apathy-towards-its-baloch-voters/
visited at 3 December 2023.
[48] یوسف نسکندی۔ کراچی تاریخ ءُ ماں اِیشی ءَ بلوچانی بھر۔
گُلگدار کنوک غلام فاروق بلوچ۔ حب، بلوچستان، تاک 9 (1993)۔
[49] Ramzan
Baloch. لیاری کی اَن کهی کهانی. (Karachi: Rahil Publication. 2017)
[50] Gul
Hasan Kalmati. سندھ جی مارئی. (Karachi: Kacho Publications. 2007)
[51] Stephane, 126۔
[52] Stephane, 6۔
[53] Stephane, 72۔
[54]
Maulana Muhammad Ali Baloch. مهتمم مدرسه عربیه
احرارالاسلام ریکسر, in, ماهتاک بلوچی سوغات
10. Ed. Maulana Kher Muhammad Nadvi. (Karachi: ?. May 1988)
[55] غلام محمد نوردین بلوچ۔ گُلگدار کنوک
تپتان پٹءُلوٹی کمیٹی۔ تپتان 2۔
کراچی، سندھ (دسمبر 1988)
[56] غلام محمد نوردین بلوچ (دسمبر 1988)
[57] Dr. Inayatullah Baloch. بلوچستان کا مسئله. Trans. Riaz Mehmood Anjum.
(Lahore: Jamhori Publications. 2014)
[58] Dr.
Saliim Kurd. یوسف عزیز مگسی اور بلوچستان ریفارمز موومنٹ. (Quetta: Balochistan Academy. 2018), p.
44
[59] Shah
Muhammad Mari. عبدالعزیز کُرد: عشاق کے قافلے (۱۰). (Quetta: Sangat Academy of Sciences.
2022), p. 12
[60] Ramzan,
(2017)
[61] غلام محمد نوردین بلوچ (دسمبر 1988)
[62] غلام محمد نوردین بلوچ (دسمبر 1988)
[63] غلام محمد نوردین بلوچ (دسمبر 1988)
[64] Muhammad
Husain Unqa. آپ بیتی: بلوچستان کی کهانی میری زبانی. (?: Mast Tawkali Institute of Research
and Publications. 2021), p. 40
[65] غلام محمد نوردین بلوچ (دسمبر 1988)
[66] Adeel Khan. Baloch Ethnic
Nationalism in Pakistan: from Guerrila War to Nowhere? Asia Ethnicity 4
(2), (2003): 281-293
[67] غلام محمد نوردین بلوچ (دسمبر 1988)
[68] Shah Muhammad Mari. بلوچستان اینڈ آل انڈیا بلوچ کانفرنس.
(Quetta: Sangat Academy of Sciences. 2019), p. 103
[69] Unqa,
40.
[70] Irshad
Mastvi. بلوچستان تنازعات اور قومی صحافت. (Quetta: Mehrdar Institute of Research
and Publications. 2016)
[71] Unqa,
40.
[72] Unqa,
40.
[73] Shah Muhammad, 106.
[74] Shah Muhammad, 103
[75] Unqa,
41.
[76] Abdul
Samad Amiri. بلوچی دودءُوبیدگی پٹءُلوٹی کمیٹی, in, Monthly تپتان. (Karachi: ?. Novembe, December 1990), p.
18
[77] Saliim,
(2018)
[78] Saliim,
(2018)
[79] Unqa,
41.
[80] Mubaraka Hameed. بلوچستان میں اردو افسانے کا تحقیقی اور تنقیدی جائزه.
(Quetta: Naveed Publications. 2001).
[81] Saliim,
(2018)
[82] Unqa,
42.
[83] Unqa,
42.
[84] Saliim,
(2018)
[85] Saliim,
208
[86] Saliim,
208
[87] Asim
Zahiir (ed.). شلیں تانجو: مراد آوارانی ءِ زند ءُ ازم. (Karachi: Mistag Foundation. 2018)
[88] Asim,
241
[89] Rahim Bakhsh Azat. عبدالله ایف,
in, مئے بلوچستان.
(Karachi. August
1980), p. 17
[90] Abid
Askani. گُل سسّا. (Hub: Bahargah Chaap Shing. 2011), p. 194
[91] Rahim, 17.
[92] Inayatullah, (2014)
[93] Inayatullah, (2014)
[94] Inayatullah, (2014)
[95] Kamal
Ahmed. صحافت وادی بولان میں. (Quetta: Balochi Academy. 2015)
[96] Inayatullah, (2014)
[97] Inayatullah, (2014)
[98] Sayad Zahoor Shah Hashmi. بلوچی زبان و ادب کی تاریخ: ایک جائزه.
(Karachi: Sayad Hashmi Academy. 1986)
[99] Stephane, 72.
«»«»«»
No comments:
Post a Comment