Literature, Critique, and Philosophy of Baloch

 بلوچ ءِ لبزانک، نگد ءُ فلسفه

امین ضامن بلوچ

 پجّار

اے نبشتانک ءَ ما سے چیزانی چارگ ءُ تپّاسگ ءِ جُهد کنیں که اے بلوچ ءِ زندمان ءِ جهگیری ءَ چون کُت کننت۔ اوّل نگد ءُ ساچشت که وتی مانِشت (survival) ءِ رِدءَ وتی راستی ءِ لیکه ءَ برجاه دارنت۔ دومی مانِشت ءِ بنیادانی گیشّینگ ءَ آئی ءِ فلسفیانه بنیادانی شوھازگ ءُ سی٘می فلسفیانه بنیادانی شوھازگ ءَ گوں بیان ءِ جیڑه ءِ گیشّینگ۔

اے نبشتانک ءِ لیکهی گُمان اِش اِنت که نگد ءُ ساچشت ءِ کار راستی ءِ لیکه (conception of reality) ءِ رِدءَ ھمسنگی ءِ برجاه دارگ اِنت۔ ساچشت ءِ بُنگپ یک مُچّی یے ءِ مانِشت اِنت۔ مانِشت بزاں ھما لیکه ءَ گوں مانَگ که آئی ءَ ابید مُچّی ءِ بُوَگ ءُ نه بُوَگ مانا نه داریت۔ مانِشت آئی ءِ راستی ءِ لیکه ءَ زاھر کنت۔ نگد ھمیش اِنت که آئی ءِ راستی ءِ لیکه ءِ ھَدّانی سرا به بیت که آیا ساچشت راستی ءِ لیکه ءِ جْوانیں وڑے ءَ جهگیری ءَ کنگا اِنت که نا؟ اے رِدءَ مانِشت ءِ بنیاد گیشّی٘نگ لوٹنت ءُ مانِشت ءِ بنیادانی گیشّی٘نگ ءِ مُراد آئی ءِ فلسفیانه بنیاد یا بنیادانی شوھازگ اِنت۔

ھمے لیکهی گُمان بلوچ ءِ سرا اے وڑا کاربندگ بیت که ربی٘دگ، اُلُس زانت (folk-wisdom) ءُ راجی جُهد سے بُنبهر (element) اَنت که بُندپتری یکشلی ءَ گوں بلوچ ءِ یک بُوَگ ءِ بنیاداں گیشّیننت۔ سَئیں گیشتر سرزبانی (oral) اَنت۔ وھدے ما سرزبانیں چیزانی فلسفیانه بنیادانی شوھازگ ءِ جُهد کنیں گڑا مئے دیما مستریں جیڑه ھمیش بیت که مارا وتی راستی ءِ لیکه ءِ یکشلیں بیانے لوٹیت۔ اے رِدءَ مارا زانگی اِنت که راستی ءِ لیکه ءَ ما زبانی گْوشان ءَ آئی ءَ متبادلیت ءِ سرا مه تپّاسیں، پرچاکه متبادلیت ءِ مستریں جیڑه اِش اِنت که آ درگتیں راستالانی (relativistic facts) دپ دَیَگ ءِ نوبت ءَ نیّت ءَ سرگْوز کنت۔ البته بلوچ ءِ راستی ءِ لیکه نیتّی اِنت۔

1

مئے لبزانک ءَ نگد (critique) چونائیا دَری لیکهاں گوں تهی یا وتی ساچشت ءِ سرا بوتگ۔ اے نْیام ءَ دری ساچشتی رھبند ما پمیشکا زُرتگ اَنت که وتا چه نگد ءَ به رکینیں۔ اے وڑا نگد ءَ مئے ساچشتی رھشونی وَ کُتگ، بلئے چونائیا په مئے جهگیری ءَ اے نگد گوں سنگینی ءَ کارامد نه اِنت۔ پدا ھم ما ھمے نگد ءِ رھشونی ءَ ساچشت ٹهینتگ اَنت۔

ھمے لیکهی گُمان ءِ اوست ءَ ما گْوشت کنیں که نگد ءُ ساچشت ءِ کار راستی ءِ لیکه ءِ رِدءَ ھمسنگی (balance) برجاه دارگ اِنت۔ اگاں ساچشت راستی ءِ لیکه ءِ شریں وڑے ءَ جهگیری ءَ کُت نه کنگا اِنت، گڑا اے گپّ ءَ نگد مارا ھال دنت که ساچشت چون آئی ءِ زَد ءَ اَتکگ۔ اے وڑا ساچشت ماں نگد ءِ رھشونی ءَ دوبر چارگ بیت ءُ راستی ءِ لیکه ءِ رِدءَ ھمسنگی برجاه دارگ بیت۔

ھمے لیکهی گُمان ءِ لیکهی یکشلی ءَ ما ماڈرنزم ءِ رِدءَ تپّاسیں، پرچاکه مئے گْورا ماڈرنزم ءِ آرٹ چو اے وڑا زُورگ ءُ پهمگ بوتگ که ساچشت ءَ گوں راستی ءِ لیکه ءَ کار نیست۔ گڑا زانگ لوٹیت که اے گپّ ھم ماڈرنزم ءِ راستی ءِ لیکه ءَ گوں اے وڑا ھمدپ اِنت که نفری آزاتی ءِ گیشی منّگ به بیت۔ البته ماڈرن نگد ھم ھمے چارگا اِنت که ساچشت ءَ کُجا نفری آزاتی ءِ گیشی (maximization of individual freedom) ءِ جهگیری شریں وڑے ءَ کُتگ یا نه کُتگ۔ ماڈرن آرٹ نفری آزاتی ءِ گیشی ءَ راستی ءِ لیکهے کنان ءَ پی٘ش کنت۔ ’ھمے پی٘ش کنگ ءِ رِد (representation) ءَ گوں آئی ءِ ھر ازمی سهرا ھر رَند ءَ نوک بُوَان ءَ ابید ھم آئی ءِ پی٘سر ءِ ازمی سهرا ءِ ھمرنگ اِنت که نوک بُوَگ ءِ نُهمَت ءَ ساچگ بوتگ‘[1]۔

اگاں ما گچینیں وڑے ءَ ماڈرن فلسفه ءِ فکری یکشلی ءَ بِه چاریں گڑا ما گْوشت کنیں که نگد یک لیکهے ءِ راستی ءِ نامهکمی ءِ سرا بیت۔ اے دمانءَ اگاں ما ریشنلزم، امپی٘ری٘سسزم ءُ پری٘گمی٘ٹزم ءِ ریچ ءَ بِه چاریں، گڑا گپ لیکهی ھَدّ ءَ گیشِّت کنت۔ اَنچوکه ریشنلزم ءِ رِدءَ ماں رینے ڈیکارٹ (René Descartes 1596-1650) ءِ فلسفه ءَ راستی ءِ لیکه فکری اِنت ءُ فکر پی٘ش ءَ چه مَنِّتگین یا سابت بوتگین اِنت۔ امپی٘ری٘سسزم ءِ دبستان ءَ جو٘ن لو٘ک (John Locke 1632-1704) ءِ فلسفه ءِ وانگ ءُ مَنّگ ءَ پد ڈیکارٹ ءِ لیکه رَد بیت ءُ ڈیکارٹ ءِ فلسفه ءِ نامھکمی نشان بیت۔ ڈیکارٹ ءِ نِزّ ءَ راستی چوکه ساری ءَ چه منِّتگین اِنت، ءُ په آئی ءَ ھمے چیز ءِ منی٘نگ ءَ نه فکرے ساچگ لوٹیت ءُ نه چو جسدی (physical) چیزے ءَ آ تجربه ءَ گوں منارینگ لوٹیت۔ چه وتا منِّتگیں فکر ءَ وتی گْواهد وت گون اِنت۔ ھما فکر که وتی تها چه وتا منِّتگین اِنت، ڈیکارٹ آئی ءَ مادرموجودیں (innate) زانش گْوشیت[2]۔ جو٘ن لو٘ک ءِ لی٘که رینے ڈیکارٹ ءِ اے فلسفه ءَ رَد کنت که انسان ءِ گْورا مادرموجودیں زانش ھست۔ ڈیکارٹ ھمے سرپد بیت که عقل انسانی زانت ءِ بنداتی بُنزِه (source) اِنت، مادرموجودیں زانش انسان ءِ ارواه ءِ سرا نکش بنت؛ ءُ فکر ءِ منّگ ءِ برورد ءَ انسان باور کنت که سوگھیں گْواچن (certain reality) ھست ءُ آ منّیت که آئی ءِ گْورا سوگھیں زانت ھست۔ ھمے مَنّگ یک جهانی مَنَّگے ءَ گوں اے زاھر کنت که مادرموجودیں زانش ھست۔ لو٘ک ءِ فلسفه ءِ رِدءَ اے دُراهیں گپ اے وڑ رَد بنت که بُن ءَ انسانی سسا یک اسپی٘تاکے (Tabula rasa)۔ وھدے آ دَرَک[3] کنان بیت، گڑا آئی ءِ سسا ءِ سرا فکر نکش بُوَان بنت۔ بزاں دَرَکّ کنگ ءَ گوں انسانی سسا ءَ فکر جوڑ بُوَان بنت[4]۔ پدا چارلس پَرز (Charles Sanders Peirce 1839-1914) که پری٘گمی٘ٹسزم ءِ منوک اَت۔ آئی ءِ لیکه ڈیکارٹ ءُ لو٘ک ءِ راستی ءِ لیکه ءِ سرا یک ھسابے ءَ چو نگدے ءَ اِنت که آ راستی ءِ زانگ ءَ سائنسی رنگ ءَ درجنت ءُ سائنسی بنیاد ءَ فکر ءِ پی٘ش ءَ چه راست بُوَگ ءِ رھبنداں گیشّینیت[5]۔ اے یکشلی ءَ بِه چار، سَئیں دبستانانی راستی ءِ لیکه چونائیا یکّی٘ن اِنت که نفری آزاتی ءَ توانا کننت بلئے یکے دومی ءِ لیکه ءِ نامهکمی ءَ نشان کنت۔ ]اے گپ دیم ءِ تاکاں گیشّی٘نگ بیت[۔ اگاں ھمے ریچ ءَ ما انسانی مَڑاه ءِ درگتءَ اے وڑا بِه چاریں که ماڈرنزم اولسرا ماں ھما زمین ءَ چو زند ءِ نوکیں بهرے ءَ ھر پهنات ءَ هوار بوتگ، اُودءِ پی٘شی زانشی (educational) لیکهاں گوں یک نوکیں توجیلے ءِ سازگ ءِ کار بوتگ۔ اُودءَ مردماں وتی تب اَنچیں وڑے ءَ ٹهی٘نتگ که وتی آتراپ ءَ بوؤکیں چِستءُایراں وت به زانت۔ اے رِدءَ آئی ءِ گْورا وتزانتی ءِ یک لیکهے ھست که آ لیکه ءِ ھساب ءَ انسانی مڑاه ھژدری ءَ جهانی به بنت، بلئے په لیکه ءِ پهمگ ءَ آئی ءِ گْورا لهتے کارءُکرد ھست۔ آ کاراں چاریت ءُ اے تپّاسیت که انسان چونائیا ’یک‘ نه اَنت، بلکیں آیانی میان ءَ نفری ءُ لشکری بنیاد ءَ چؤتاری (multiplicity) ھست، پدا آئی ءِ گْورا چوشیں پُشدرے ھم ھست که ھمیشی ءِ رِدءَ آ کارے کنت ءُ زانت که سْیادی گوں زور (power) ءَ ماننت، ءُ زور ءِ سیادی ءِ تها جوڑشتی تپاوت (structural differences) ماں راجماناں وت ما وتا مانیت۔ اے وڑا انسانی مڑاه ءِ لوٹ ھمیش اَنت که انسان وتی ھر شَرّ ءُ ھراب یا چِستءُایر ءَ وت به ٹهینیت[6]۔ اِدءَ ما لیکه ءَ ریشنلزم ءِ، پهمگ ءَ امپی٘ری٘سسزم ءِ ءُ پُشدر ءَ پری٘گمی٘ٹسزم ءِ فلسفهیں بنیاداں گوں ھمدپ کُت کنیں که نفری آزاتی ءِ بُنهشت بُندپتری ءُ فکری رِدءَ ھمے وڑا ٹهان بوتگ ءُ دیما اَتکگ۔

ھمے وڑا لبزانک ءِ بنداتی نگد ھمیش اِنت که آئی ءِ راستی ءِ لیکه ءِ ھَدّانی سرا به بیت۔ بلئے اے درگتءَ ساری ءَ ساچشت به مانیت گڑا آئی ءِ اُگده گیشینگ بنت۔ ساچشت چونائیا یک مُچّی یے ءِ مانِشت ءَ وتی بنگپ کننت۔ اگاں لبزانک ءِ راستی ءِ لیکه ءِ بنیاد نه گیشِّتگ اَنت، گڑا اولسرا آ گیشّی٘نگ به بنت۔ چِدءُپَد نگد رھشونی کنت۔

جیڑه اِش اِنت که ما وتی لبزانک ءِ راستی ءِ لیکه نه گیشی٘نتگ۔ ھمے کار ءِ نه کنگ ءِ سبب ءَ ما دِگر ءِ راستی ءِ لیکه گوں اے نیمون ٹهی٘نتگ که لبزانک ءَ راستی ءِ لیکه ءَ گوں کار نیست۔ اگاں بلوچ اے گپ ءَ به جنت گڑا آ وتی لبزانک ءَ کلاسیکل پِربنداں مان مه کنت، یا وَ کلاسیکل پِربنداں لبزانکی مه گْوشیت یا وتی لبزانک ءَ کلاسیکل مه لیکیت۔ پدا ھم کسے بُه گْوشیت که ماڈرن آرٹ ءَ یا لٹریچر ءَ گوں راستی ءِ لیکه ءَ کار نیست۔ گڑا آئی ءَ زانگ لوٹیت که ماڈرن آرٹ ھم نفری آزاتی ءِ گیشّ کنگ ءِ رِدءَ راستی ءِ لیکه ءَ گوں بندوک اِنت که ’نفری (آزاتی) ءِ پهمگ تچک ءَ ماڈرنزم ءِ پهمگ زانگ بیت‘[7]۔

اے گپ چونائیا شُناسگ ءُ زانگ بوتگ که پروٹسٹنٹ دین شناسی (theology) ءَ نفر ءِ سنگین ءُ ھانوادهیں ذماداریاں گوں راجمانی پیمان ءِ تپاک پسندی ءِ سنچ الکاپ ءَ گوں وت دلگوش کُتگ[8]۔ بزاں پروٹسٹنٹزم ءَ پد راجمانی پیمان ءِ لیکه دیما اَتکگ اَنت۔ اے لیکهانی تها مستریں چیز ھمپتی ءُ تپاکی اِنت۔ ھمے تپاکی ءِ سنچ ءَ گوں راجمانی پیمان (social contract) ءِ رِدءَ نفرانی تپاک بُوَگ آیانی سنگینیں ذماداری گْوشگ بوت۔ اَنچوکه تھامس ھابس مارا اے درس ءَ دنت که ’یک راجمانے بی٘رگیں (absolute) ھاکمے ءِ چی٘ردستی ءَ راجمانی پیمان ءَ گوں رَکِّت کنت[9]، پرچاکه راجمانی پیمان نفر ءَ چه یکشلیں تماهءُھرس، تُرس ءُ کینگ ءِ جنجالاں کشیت[10] ءُ داد ءَ برجاه داریت[11]۔ اِدءَ داد ءِ مانا اَت ’زندگ بُوَگ ءِ مڑاه ءُ پتّیں آزاتی‘[12] که ھمنچو نفری آبُرواں گیش کنئے ھمنچو شرتر اے آزاتی گوں زندگ بُوَگ ءِ مڑاه ءَ تپاک کنت[13]۔ اگاں جو٘ن لو٘ک ءِ راجمانی پیمان ءَ به چارئے که ’کس په وتی مڑاهانی دیمپانی ءَ وتی جند ءِ ھاٹی ءُ زور ءِ سرا پَهر مه بندیت‘[14] که اے وڑی ءَ ھر زور ءِ جواب ءَ زورے مانیت[15]۔ پرچاکه بایَد ھمیش اَت کس کسی زند، جانسلامتی، چیز ءُ آزاتی ءَ ھراب مه کنت۔ ھمے بایَد ءِ پُشت ءَ یکجاهی ءِ مارشتے ودی بوتگ که ھمے مارشت ءَ گوں نفراں وت ماں وتا راجمانی پیمانے کُتگ[16]۔ راجمانی پیمان راست ءُ رَد ءِ کدراں گیشینیت ءُ اے کدراں پهمِّتگیں رھبندانی رِدءَ مهکم کنت[17] که ھمیشاں گوں داد مانیت[18] ءُ نفر ءِ مڑاهانی پلامرزی بیت[19] ءُ اے وڑا پمیشکا بوت که نفر ءَ وتی جند ءِ سرا بیسه کُتگ اَت[20]۔ ژاں ژاک روسو ءِ رِدءَ نفرانی میان ءِ وتی بیسهی چونائیا تپاکیں واھگ ءَ سوبین کنت۔ ’تپاکیں واھگ ءَ گوں نفر وتی جند ءِ پرماندار وَ بیت بلئے چه اِشی ءَ نفرانی میان ءَ یکمشتی یے مانیت‘[21] که اے وڑی ءَ نفر آزات، سلامت ءُ دلپاکیں زندے گْوازینیت[22] ھمے وڑیں زند ءِ ھاتره آ راجمانی پیمانے کننت که ھما وڑیں آزاتی، سلامتی ءُ دلپاکی ءَ گوں آ ودی بوتگ اَنت، آ لوٹنت ھما وڑیں زندے بُه گْوازیننت اَنچوکه آیاں ماں کدرتی ھال (state of nature) ءَ گْوازینتگ[23]۔

اگاں نفری آزاتی ءَ ماڈرنزم ءِ رِدءَ گیشّینتگیں کانونی ربی٘د (legal framework) ءِ رِدءَ بِه چاریں، پدا ھم ما ماڈرنزم ءِ تها نفری آزاتی ءَ گندیں که آئی ءِ راستی ءِ لیکه ءِ مانزمان اِنت۔ اَنچوکه میکس ویبر (Max Weber 1864-1920) ماں کانونی ربی٘د ءَ نفری آزاتی ءَ مڑاهداریں ذماداری یے سرپد بیت[24] که آئی ءِ گْورا راجمان بیوروکریٹک اِنت۔ البته ’دومی لام (World War II) ءَ پد وھدے بیورکریٹک رھبنداں گوں لس مهلوک ماں راجمانے ءَ ٹهینگ بوت گڑا اُودءَ نفری آزاتی زوال بُوَان بوت‘[25]۔ چوکه پوسٹ ماڈرنزم دومی لام ءَ پد دیما اَتکگ ءُ جنگ ءَ پد آزاتی ءِ لیکه ھم اکانومی ءِ شر کنگ ءِ نام ءَ ٹهینگ بوتگ۔ اے درگتءَ اگاں ما فیڈریک ھایِک (Friedrich Hayek 1899-1992) ءِ پوسٹ ماڈرنزم ءِ لیکه ءَ به چاریں، گڑا آئی ءِ رِدءَ ماڈرنزم ءِ گْورا آزاتی جوڑ کُتگیں دانائی یے که چه اِشی ءَ آزاتی ءَ ھما وڑا که گیش بُوَگی اَت گیش نه بوتگ۔ اے درگتءَ مارا درکار اِنت که آزاتی ءَ جوھری مه کنیں بزاں یک بستگیں دانائی یے جوڑ مه کنیں که آزاتی ءَ اے وڑا بِه گیشّینیت که بیدء ھمے دانایں آزاتی ءَ (که بستگین اِنت) انسان زندگ نه بیت[26]۔ آزاتی ءِ جوھری بُوَگ ءِ سرا فلسفیانه بنیاد ءَ جْوانیں وڑے ءَ وجودشناسی (Existentialism) ءَ نگد کُتگ[27]۔

ماڈرن آرٹ ءِ بُنبهر ھمیش اَنت که آ په یکے ءَ ھم یکشلیں مانایے نه داریت، دائم نوک اِنت، گوں نوکی ءَ ناگتی اِنت ءُ زِردی (subjective) اِنت۔ ماڈرن آرٹ ءِ بُنبهر ھم چه ماڈرن زندمان ءِ راستی ءِ لیکه ءَ گیشّینگ بوتگ اَنت۔ ھمے بُنبهرانی برورد ءَ تهنا نفری آزاتی گیشّ بوت کنت۔ بلکیں ماڈرن آرٹ ءِ جند ھم ھمے بنیاد ءَ تپّاسگ بیت که آیا اے نفری آزاتی ءِ گیشّی ءِ جهگیری ءَ کنگا اِنت یا نه کنگا اِنت۔ البته ماڈرن آرٹ ءِ تها ھم اے نگاه دِلواهیں بنیاد داریت۔ پمیشکا گوں نفری آزاتی ءِ لیکه ءَ تهنا ماڈرن آرٹ مانیت که وتی پیمءُرھبند ءِ رِدءَ بےنیتّی اِنت۔ بےنیتّی ھمیش اِنت که یا وَ (i) آ مادی رُدوم ءِ یکشلیں سفر ءَ نه منّیت۔ (ii) اگاں مادی راستی ءَ بِه منّیت، گڑا اے راستی ءَ یکشلیں مادی سفر یا رُدوم ءِ رِدءَ نه چاریت، بلکیں گوں ھنرگِری ءَ (mechanically) مادی پیشامداں (occurrence) وتی مُولّ ءِ رِدءَ ٹهینیت۔ البته اِشی ءِ سی٘می شکل ھمے بوت کنت که انسانی کِرد ءَ مادی رِدءَ تپّاسیت، بلئے آسر ءَ فکری ءُ دِلواه کنت۔ اولی شکل ریشنلزم، دومی امپی٘ری٘سسزم ءُ سی٘می پری٘گمی٘ٹسزم ءِ فلسفه ءِ رِدءَ راستی ءِ لیکه ءَ چارَنت۔ ھر لیکه وتی گوں راستی ءِ لیکه ساچشت ءَ نه تهنا ارزشت دنت بلکیں وتی تها په آئی ءَ نگدے ھم ودی کنت که ساچشت ءَ ھمسنگ به کنت۔ ھمے وڑا ریشنلزم ءِ نگد امپی٘ری٘سسزم اِنت ءُ ھر دوئی٘نانی نگد پری٘گمی٘ٹسزم اِنت۔ بلئے چه اے فلسفهاں تهنا نفری آزاتی ءَ ساه رَسگا اِنت۔ ھر سَئینانی گْورا مانشت ’نفری آزاتی‘ اِنت۔ پمیشکا آیانی لبزانکی بُنگپ ’نفری آزاتی‘ اِنت۔

2

اے ھست که راستی ءِ لیکه ءِ بدلی ءَ گوں مانشت ءِ جیڑه ھم بدل بوتگ ءُ اے رِدءَ لبزانک ءِ راستی ءِ لیکه ھم بدل بُوَان بوتگ۔ بلئے بلوچ ءِ راستی ءِ لیکه انگته بدل نه اِنت۔ وھدے ما بلوچ ءِ لبزانک ءَ نیتّی گْوشیں، گڑا اولسرا مارا اے گیشّی٘نگ لوٹیت که بلوچ ءِ بلوچ بُوَگ ءِ بنیاد یا مانِشت چی اِنت یا چی اَنت۔ چِد ءُ پیش مارا اے زانگی اِنت که مانِشت ءِ بنیادانی گیشّی٘نگ ءِ مانا آئی ءِ فلسفیانه بنیاد یا بنیادانی شوھازگ اِنت۔

من چو سرپد باں، یک دودمانے که ھستیں دؤر ءَ ھم گیشتر سرزبانی سرشوناں گوں بیان به بیت، گڑا په آئی ءِ فلسفیانه بنیادانی زانگ ءَ آئی ءِ ھما چیزانی جُوربند (categorise) کنگ ءِ جُهد بیت که آ یک بنیادے پی٘ش کننت، پدا ھما بنیاد ءِ رِدءَ دودمان ءِ باسک یک گْوشگ بنت۔ گْوشت کنئے که آ چیز دودمان ءِ باسکانی میان ءَ یک بُوَگ ءِ بُنپدے پی٘ش کننت۔ اگاں ما بلوچ ءِ بُندپتر ءَ بِه چاریں گڑا بلوچ ءِ گْورا آ چیز آئی ءِ ربی٘دگ، اُلُسی زانت ءُ راجی جُهد اَنت که بلوچ ءَ یک کننت۔

ھمے سَئیں چیزاں گوں بلوچ اگاں دنیا ءَ به چاریت گڑا اے نگاه بلوچ ءِ راجی نگاه گْوشگ بیت۔ اگاں بلوچ ءَ فلسفیانه رنگے به دیئیں گڑا ایدگه ٹهی٘نتگیں نگاهانی نسبت ءَ ھمے نگاه ءَ فلسفیانه رنگ دات کنیں۔ راجی نگاه ءِ رِدءَ ’راج یک لشکرے زانگ بیت که بُندپتری رُدوم ءِ سفر ءَ جوڑ بیت ءُ وتی گچینی کرداراں گوں کدرتی (naturally) دیمروی کنت ءُ زاھر بیت‘[28]۔ راجے گوں وتی ھمے گچیناں ’اے وڑا چارگ بیت که وتی تها بهرءُبانگ نه اِنت بلکیں سرجم ءَ یکّی٘ن اِنت۔ دومی نیمگا، دنیا ءِ نگاه ءَ آئی ءِ چاگرد یک گچینی نگاهے (particular perspective) ءَ چارگ بیت‘[29] که نیو ورلڈ آرڈر ءِ رنگ ءَ نه اِنت۔ بلئے پدا ھم آ نگاه وتی ربی٘دگ، اُلُسی زانت ءُ راجی جُهد ءِ رِدءَ وتی ’چاگرد ءِ ھر یک مردمے ءَ یک وڑا دنیا ءِ دیما پی٘ش کنت ءُ ھمے راجی نگاه ماں ھر ھما نفر ءِ مڑاهداریں زند ءَ زاھر بیت‘[30] که اَچ بلوچ ربی٘دگ، اُلُسی زانت ءُ راجی جُهد ءَ بیگانگ نه اِنت۔ ھمے بنیاد ءَ بلوچ راج چو یک کهولے ءِ وڑا اِنت، ءُ آیانی میان ءَ وتی ’چاگردی سمایے‘ ھست۔

’اے چاگردی سما یک راجے ءِ باسکانی میان ءَ اَنچیں چاگردے جوڑ کنت که اے چاگرد گوں یک فکری ریچے ءَ راجی وَ گْوشگ بیت۔ دیما ھمے فکری یکشلی ءَ راجی ھمگْرنچی ھم یک فلسفیانه بنیادے اے وڑا داریت که راست ءُ ماناداریں آزادی ءِ سوبمندی، راستیں فکری آجوئی‘[31] ءُ وتی ربی٘دگ، اُلُسی زانت ءُ راجی جُهد ءَ ھوار ءُ شریدار بُوَگ۔

اے رِدءَ آ راج ءِ ربی٘دگ (داستانءُھکایت، مِتھ، بتل ءُ چاچ، دینی سِتک ءُ کِرد) ای٘دگه ربی٘دگاں گوں ھمسنگ بوت کنت[32]۔ اے ھمسنگی ءِ رِدءَ آ راج ءِ انسان پسندی ھم دیما کی٘ت‘[33]۔ بلئے بلوچانی انسان پسندی (Humanism) گوں آیانی آزادی ءِ راجی جُهد ءَ ھمسنگ بوت ءُ بلوچ ءِ راجی پجّار گیشتر رُست ءُ دیما اَتک۔ اے وڑیں ’ھمسنگی ھمودا مانیت که اُودءَ انسان سلامتی ءَ مانگا اَنت‘[34]۔ ماں ’اے ربی٘دگ ءَ نفر ءِ کارءُکرد ھما وھد ءَ ساڑاھگ بنت، وھدے نفر ھمے ربی٘دگ ءَ سرپد به بیت که ھمیشی ءِ ته ءِ آ ھر چیز ءِ سرا نْدریگیں دلے به داریت۔ ھمے بنیاد ءَ آ چارِت کنت که ماں یک ربی٘دگے ءَ چاگرد ءِ باسکانی ھما سَدّک ھم دیما ماننت که چونائیا ماں آئی ءِ چاگرد ءَ ھست اَنت ءُ مردم گوں ھمیشاں دانائیں زندے گْوازینگا اَنت‘[35]۔

دانائیں سَدّک گوں راست ءُ رَد ءِ تپاوت ءَ ھما وھد ءَ مانیت که ھما گُمانانی بنیاد ءَ ربی٘دگ ءِ جند مانَگا اِنت ءُ نفر وتا گوں ھمے گُماناں یک به کنت۔ اے وڑی ءَ نفر ءِ سَدّک ھمے گُمانانی رندگیری ءَ کنت ءُ چه ھمایاں په وتاچیزے کشّیت۔ ھمے وڑیں دانائیں ربی٘دگ گوں راست ءُ رَد ءِ تپاوت ءَ یکشلی یے داریت[36]۔ اے رِدءَ یک راجے ءِ ماں وتی ربی٘دگ ءَ زندمانی کنگ؛ آئی ءَ یکرِدیں سمائی ساچشت ءِ شون ءَ دنت[37]۔ ھمے سمائی ساچشت ءَ اگاں گوں ربی٘دگ ءَ ھمدپ به کنئے گڑا ’مردم جمالیاتی ءُ مارشتی بنیاد ءَ دلجم کنگ بنت‘[38] که کُجام چیز ربی٘دگ، اُلُسی زانت ءُ راجی جُهد ءِ رِدءَ اَنت ءُ کُجام نه اَنت۔ اے رِدءَ بلوچ ءَ داستانءُ ھکایت ساچِتگ ءُ آیاں اسپانکیں (narrative aspect) پهناتے داتگ۔

رچرڈ ایچ بَل ءِ رِدءَ ما گْوشت کنیں که مئے وزم (method) اگاں جدلیاتی به بیت گڑا راج وتی ھما داستانءُھکایت یا ربی٘دگ ءِ تها مانگیشّتگ، آیانی جواب[39] آیاں چه وتی گچیناں رسیت۔ پمیشکا (اگاں ما بلوچ ءِ کیس ءَ بُه زُوریں گڑا) راج ءِ بابت ءَ جدلیاتی فلسفه چه آدگه فلسفهاں گیشتر کارامد اِنت که آیانی ھر کِرد بُن اسل ءَ فکری اِنت[40]۔ پرچاکه جدلیاتی پهنات ءِ نگدی فلسفه (بلوچانی) سیاسی جُهد ءُ سمائیں بُندپتر ءَ گوں گیشتر نزیک اِنت[41]۔

جدلیاتی وزم ءِ رِدءَ یک راجی (collective) نگاهے بِلّے نبشتهیں دْروشم ءَ نه اِنت، پدا ھم آ نگاه گوں یک زبانی بیانیهے ءَ وتی راستی ءِ لیکه، زانت ءِ بُنزِه ءُ زندگی ءِ گْوازینگ ءِ بنیاداں گیشینیت، پرچاکه (بقولِ ھوئنٹوندجی) ’راستی ھر کرد ءِ تها راستی ءِ شوھاز اِنت‘[42] ءُ اے کرد زبانی ھم بوت کنت۔ اِدءَ بیان ءِ مانا اِنت: ھما پهم ءُ دود که چه ربی٘دگ ءِ ته ءِ سرپدیاں ودی بوتگ ءُ نوں ھمے پهم ءُ دود په اے ربی٘دگ ءِ ھر مردمے ءَ ارزشت داریت۔ اے ’ارزشت ءِ بنیاد ءَ (جے ھوک ءِ رِدءَ) یک راجی فلسفهے گوں وتی اندری ھالت ءُ کدراں وتی دؤر ءِ ھساب ءَ اوشت ءِ آماچ نه بیت، بلکیں اے اندری ھالت ماں آؤکیں یا ھستیں وھد ءَ الکاپ ءَ بدل یا جاگه دَیَگ بنت‘[43]۔

3

نوں په بلوچی نگد، فلسفه یا لبزانک ءَ آشوبی گامگیج اِش بیت که نیتّی بنیاد ءَ زبانی بیانیه ءِ مهکمی ءَ پَد به جنت۔ اے درگتءَ مارا اے ھم چارگ لوٹیت که زبانی بُندپتر تهنا بُندپتری پی٘شامدانی زُورگ ءِ یک جُورے (category) ءِ ھساب ءَ زُورگ ءُ کاربندگ مه بیت ءُ نه ما زبانی بُندپتر ءَ پی٘شامدانی زُورگ ءُ پدا بیانیهے ءِ جوڑ کنگ ءِ درگتءَ آئی ءَ کار بِه گریں۔ بلکیں مارا ھر پی٘شامد ءِ سْیادی ءُ ماں سَهرائیں جهان ءَ آئی ءِ سرجم بُوَگ ءِ بنیادانءَ تپّاسان ءَ چارگی اِنت که آیا آئی ءِ بیان سرجمیں جهان ءِ گپ ءَ جنان ءَ گنجین (meta) اِنت یا گوں وتی توره ءُ مڑاهاں وتی سیمسرانی اندر ءَ کسانین (micro) اِنت۔ ھر پی٘شامدے که آئی ءِ سیمسراں بُوَان اِنت، آیانی راجی میار ءُ مڑاهداری چی اَنت؟ آیا آ چوشیں بیسهے ءَ روا (justify) کنگا اِنت که آئی ءِ رِدءَ راست ءُ رَد گیشّی٘نگ به بنت؟ البته زبانی بُندپتر ءَ اے وڑ نه کُتگ۔ مئے گْورا چیز بِلّے زبانی اَنت، پدا ھم راستی ءِ کِرد پمیشکا ھر ھساب ءَ راستی ءِ شوھازگ ءِ نام اِنت که یک پی٘شامدے مارا اگاں زبانی ھم رسیت، گڑا آئی ءِ پُشت ءَ ھم راجی گواهی یے بیت که ما اے گواهی ءَ ھم ربی٘دگ، اُلسی زانت ءُ راجی جھد ءِ رِدءَ تپّاسِت کنیں۔ اَنچوکه ھانی ءُ شےمرید ءِ داستان ءِ تها ما ربیتی سَدّکهے ءِ پُشت ءَ ذاتی ءُ راجی میارباری تپّاس اِتنت[44] پدا کراماتاں ھم راجی میاراں گوں ھمپاس کنیں۔ اے وڑا ما ربی٘دگ ءَ دینی نه کنیں بلکیں دین ءَ ربی٘دگی کنیں۔ چونائیا ما پی٘شامداں چه زبانی گپاں زُرت کنیں، بلئے مئے بُندپتر متبادلیت (alternative) ءِ پیداوار نه اِنت پرچاکه بلوچ ءِ گْورا ’ ربی٘دگ، اُلسی زانت ءُ راجی جھد ءِ رِدءَ بُوَگ‘ ءِ بیان چو سَدّکهے ءَ اِنت۔

اِشی ءِ دومی شکل اِش اِنت که ’ربیتی رھبندانی مانّیارگ بیگانگی اِنت‘۔ اے گپّ ءَ ما متبادلیتے ءِ بنیاد ءَ نه جنیں که مئے گْورا نبشتهیں مواد نیست، گڑا په بُندپتر ءِ تَچک کنگ ءَ مارا زبانی پی٘شامد یکجاه کنگی اَنت، پرچاکه اے کار ءَ ابید، ھمے گْورا دِگه متبادل نیست ءُ نه اے په مارا میار اِنت که کُجام ھم لیکهے ءِ رِدءَ یک پی٘شامدے گچین به کنیں پدا گوں دِگه یک لیکهے ءَ دگه یک پی٘شامدے ءَ به چاریں، ءُ ھمیشاں ھمدپ کنان ءَ په بلوچ ءَ یک بیانیهے جوڑ به کنیں۔

متبادلیت ءِ مستریں جیڑه اِش اِنت که آ درگتیں راستالانی (relativistic facts) ھمدپ کنگ ءِ نوبت ءَ نیّت ءَ سرگْوز کنت۔ چوکه مئے کار یک گیشِّی٘تگیں ترزے ءِ جَهت ءَ گیشءُگیوار بُوَگا اِنت، پمیشکا لیکهاں (theories) گوں راستالاں دپ دَیَگ ءِ رِدءَ نیّت ءِ چارگ لازم اِنت۔ پدا مئے کار فکرانی (ideas) سرا اِنت۔ اے درگتءَ په مارا اَلّم اِنت ھما چیز یا ’چیزاں به چاریں که گْوستگیں دؤر ءَ جْوانیں وڑے ءَ مانَگا اِتنت، ھمے چیزاں وتی دؤر ءِ مانا گیشءُگیواری ءِ وزم (hermeneutic) ءِ ردءَ رِدءُبند کُتگ اِتنت۔ بلئے ھستیں دؤر ءَ آ چیز نِزور زانگ بُوَگا اَنت۔ اے رِدءَ ھما بُندپترنویس که فکرانی سرا کار ءَ اَنت، آ ھمے چیزاں په بُندپتر ءِ دوبر شکل ءِ گیشّی٘نگ ءَ کار بِه گرنت‘[45]۔

اے ھسابءَ بیان یا لیکهانی میان ءَ سْیادی یے مانیت۔ اے سْیادی ءِ مانگ ءِ سبب آئی ءِ بُندپتری نیّت اِنت۔ چونائیا په ھمے بُندپتری نیّتانی پَدجَنَگ ءُ ساچگ ءَ ما چه لیکهاں یکدَر ءَ نه سِستگیں۔ پدا ھمے لیکهانی ساھگ ءَ ای٘دگه لیکه تیار بنت … پرچاکه ’ھمے درگتیں راستالانی نیتّانی پهم دیما گوں لهتے کسانیں بدلیاں گوں مانیت‘[46]۔

لیکه داں ھما وھد ءَ ارزشت داریت، وھدے اے راستالاں (facts) گوں یکرِد به بیت[47]۔ پرچاکه ’بُندپتری لیکه بُندپتری نیّت ءِ سرا ماننت[48]۔ اے نیّت چه راستالاں پَدجَنَگ بیت۔ البته درگت شناس (relativism) نیّت ءَ پمیشکا سرگْوز کننت که پی٘شامداں گوں لیکه روا نه بنت۔ آیانی رِدءَ نیّت گیشءُگیواری ءِ وزم ءِ رِدءَ مانا داریت ءُ اے وڑیں مانا ارادهی بنت‘[49]۔

البته پی٘شامداں بےنیّت ءَ ھمدپ کنگ ءَ پد پی٘شامدانی سْیادی وَ گیش بنت[50] ءُ اے وڑا پی٘شامدانی میان ءَ درگتیں سْیادی یے اوں مانیت، بلئے یکشلی یے گوں جواز ءَ نه مانیت[51]۔ چه اِشی ءَ درگت شناسی ءِ پُشت ءَ راجمانی آشُبَگے (social chaos) مچیت[52] ،که اِشی ءِ دیم ءِ دارگ ءَ نه درگت شناسی سوبین بیت ءُ نه پوسٹ ماڈرنزم[53]۔

---

[1]۔ ماڈرنزم ءِ ھمے پی٘ش بُوَگی ءِ سرا ڈلیوز ءِ نگد گیشتر ماڈرنزم ءِ لیکه ءِ نُهمت ءَ گیشّینیت۔ اے درگتءَ ڈلیوز ءِ کتاب ءِ اولی در ءَ به چار:

Gillis Deleuze. Difference and Repetition. Translated by Paul Patton. (New York: Columbia University Press. 1994)

[2]- Rene Descartes. Discourse on Method and Meditation on First Philosophy translated by. Donald A. Cress (Cambridge: Hackett Publishing Company. ?)

[3]۔ اِدءَ دَرَکّ هما پَٹءُپول ءُ سوج ءِ مانا ءَ زُورگ بوتگ که انسان وتی اِش کنگ، چَشگ، مارَگ، چارگ ءُ بوچِنگ ءِ حِس ءَ گوں چیزے ءَ پوه ءُ سرپد به بیت

[4]- John Locke. An Essay Concerning Human Understanding. Edited by. Roger Woolhouse. (New York: Penguin Books. 1997),

[5]- John J Stuhr. (edited). Pragmatism and Classical American Philosophy: essential readings and interpretive essay. )Oxford New York: Oxford University Press. 2000(

[6]- see, pp. 101-102. Abdullahi A. An-Na’im. The Interdisciplinarity of Human Rights, in, Human Rights Law. Edited by Conor Gearty and Costas Douzinas. (Cambridge: Cambridge University Press. 2012)

[7]- Zubin Meer. (Edited). Individualism: The Cultural Logic of Modernity. (UK: Laxington Books. 2011), p. 22

[8]- Ibid, p. 01

[9]- Amin Zaamin Baloch. روبرکت ءِ سیاسی فلسفه., in, Raajmaan 8^th. (Gwadar: GEEWS. July 2022), p. 22

[10]- Ibid,

[11]- Ibid, p. 23

[12]- Ibid, p. 25

[13]- Ibid, p. 24

[14]- Ibid, p. 30

[15]- Ibid, p. 29

[16]- Ibid, p. 30

[17]- Ibid,

[18]- Ibid, p. 31

[19]- Ibid,

[20]- Ibid, p. 33

[21]- Ibid, p. 36

[22]- Ibid,

[23] - Ibid,

[24]- David M. Trubek. Max Weber's Tragic Modernism and the Study of Law in Society., in, Law & Society Review. Vol. 20, No. 4 (Law and Society Association: 1986), p. 588

[25]- Zubin Meer. (Edited). Individualism: The Cultural Logic of Modernity, p. 04

[26]- Theodore A. Burczak. The Postmodern Moments of FA Hayek's Economics., in, Economics & Philosophy. Vol. 10. No. 1 (1994), pp. 32-33

[27]۔ بچار: ازم ءِ فلسفه ءُ بلوچی لبزانک (2020) ءِ نُهمی دَر ءَ۔

[28]- Joseph Stalin and Adam Fineberg. Marxism and the national and colonial question. )London: Lawrence & Wishart, 1936(.

[29]- see, p. 160, P. O. Bodunrin. The Question of African Philosophy., in Philosophy, Apr., 1981, Vol. 56, No. 216 (April., 1981), pp. 161-179

[30]- Ibid, p. 161

[31]- Ibid, p. 162

[32]- Ibid, p. 163

[33]- Ibid, p. 162

[34]- Ibid, p. 163

[35]- Ibid, p. 170

[36]- Ibid, p. 170

[37]- Ibid, p. 170

[38]- Ibid, p. 174

[39]- Richard H. Bell (1989) Narrative in African Philosophy, 64:249, 363-379, p. 364

[40]۔ ھمے فلسفه انگریزی ءَ immanent فلسفه گْوشگ بیت۔

[41]- Ibid, p. 369

[42]- Richard H. Bell. Narrative in African Philosophy, p. 372

[43]- see, Jay M. Van Hook. African Philosophy and The Universal Thesis, in Metaphilosophy. , Vol. 28. No. 04, Special Issue: Internationalism in Philosophy, (Oct., 1997), pp. 385-396

[44]۔ بچار منی نبشتانک ’ھانی ءُ شےمرید ءِ داستان ءُ بلوچ ربیت ءِ پهنات: بن دپتر نویسی ءِ رِدا‘ ءَ

[45]- Mark Bevir. The Logic of the History of Ideas. (Cambridge: Cambridge University Press. 2004), p. 78

[46]- Ibid,

[47]- Ibid, p. 79

[48]- Ibid,

[49]- Ibid,

[50]- Ibid, p. 80

[51]- Ibid,

[52]- Ibid,

[53]- Ibid,