Liberal Capitalism

راجمان رجانک

لبرل سرمایه دارێں آشوب ءِ بنیاد

عبدالوهاب سوری

پروفیسر فلسفه ڈیپارٹمنٹ، کراچی یونیورسٹی

سرمایه دارێں آشوب ءِ فکری بنیادانی گیشّێنگ ءَ ساری لهتێں بنیادی نکتهانی نشان کَنَگ اَلمی اِنت که په وانوک ءَ ندکار ءِ لێکهی بهر ءِ پهمگ ارزان به بیت ءُ نبشتانک ءِ پهم گوں آئی ءِ فکر ءَ همدپ به بیت۔

سرمایه دارێں ربێد (system) تهنا معاشی ربێدے نه اِنت بلکێں سرجمێں زندمانے، بزاں ماں اِشی ءَ نفر ءِ نفری، ارواهی، مارشتی، راجمانی ءُ اِستانی زند په سرمایه ءِ هاکمی[1] ءَ نْدر کنگ بیت۔

گوں سرمایه ءِ هاکمی ءَ یکدلێں انسان نه تهنا گچینی زانتءِلێکهے (epistemology) ٹاهێننت بلکێں زانت ءِ تپّاسگ ءَ اَنچێں رهبند هم گیشّێننت که سرمایه داری ءَ گوں ناهمدپێں زانتءِلێکهاں پْروشنت۔

پمیشکا په سرمایه ءِ هاکمی ءِ رندگیری ءَ هر وڑێں مُچّانکی (collective) پجّارانی برجمدارگ ءَ گچینی تهر ءِ ادارهی درجه بندی بیت، مُچانکی پجّار نفری، راجمانی، اُستمانی، تبکی ءُ نسلی هم بوت کنت۔ اے ادارهی درجه بندی یک نیمگے یکشلێں سرمایه دارێں ربێد ءَ په زندمان ءِ پهمندگ ءُ مانادار کنگ ءَ وڑوڑێں فلسفهێں، نفسیاتی، معاشی، راجمانی، سیاسی، دودمانی ءُ جمالیاتی فکرانی درانگازگ ءَ  گچینی اداره ٹاهێنیت، ءُ دومی نیمگا اولسرا هر هما فکر ءُ ادارهانی بےپهمندگی ءَ گیشّینیت که کجام هم شِکلے (نفری، مُچّانکی ءُ اِستان) ءَ سرمایه ءِ هاکمی ءِ راهانی بندگ ءِ هاٹیگ دارنت۔

سرمایه ءِ هاکمی ءَ نه تهنا نفر ءِ نفری، راجمانی، اِستانی ءُ جمالیاتی زند ءِ ھدّ بستگ ءُ گیشێنتگ اَنت بلکێں نفر ءِ زند ءِ چوشێں بهرے پَش نه گێتکگ که سرمایه دارێں پهمندگی ءِ بهر مه بیت۔ همیشی ءِ نام سرمایه دارێں آشوب اِنت۔

سرمایه داری ءِ درگت ءَ گپ کنان ءَ مردم چونائیا سرمایه داری ءَ چه سوشلزم ءَ جتا هیال کننت ءُ سرمایه داری ءِ هلاسی ءَ سوشلزم ءِ پلامرزی سرپد بنت بلئے من سوشلزم ءَ هم سرمایه داری ءِ شکلے سرپد باں۔ پمیشکا مئے نِز ءَ سوشلزم سرمایه داری ءِ مُچانکی ادارهی درجه بندی ءَ ابید دگه هچے نه اِنت ءُ سوشلزم ءِ سرمایه داری ءِ سرا نگد تهنا سرمایه (زَرّ) ءِ نفری آجور (accumulation) ءِ سرا نگد اِنت۔  مئے نِزّ ءَ نفری سرمایه داری (لبرلزم) ءُ مچانکی سرمایه داری (سوشلزم) ءِ میان ءَ پرک کدرانی (values) نه اِنت پرچاکه لبرلزم په نفر ءَ هر هما چیزاں جائز لیکیت سوشلزم همایاں په مُچانک ءَ۔

سرمایه داری ءِ متلب اِنت هرس ءُ کینگ ءِ اَنچێں وڑے ءَ ادارهی رِدءَ درجه بندی که نفر ءِ نفری، راجمانی ءُ اِستانی زند ءَ کارمردێں (practical) کدرانی بنیاد ءَ مَنّگ ءُ سرجمێں انسانی زند ءَ په سرمایه ءَ نْدر کنگ ءَ دائما ءُ یکشلا جاڑی کنگ۔

لبرل سرمایه داراێں ربێد ءِ فکری بنیاد

لبرل سرمایه داری ءِ گالبند ءِ گندگ ءَ پَد بگندئے تو بِه جیڑئے که چوشێں ربێدے هم هست که سرمایه دارین اِنت بلئے لبرل نه اِنت ءُ لبرل اِنت بلئے سرمایه دارین نه اِنت۔ سوشلسٹ، فاشسٹ ءُ اُستمانی سرمایه داری لبرل نه اَنت بلئے لبرل به بیت ءُ سرمایه دارین مه بیت، چوش نه بیت بزاں بےسرمایه دارێں لبرلزم نیست ۔۔۔ سرمایه داری ءِ سْیادی چه لبرلزم ءَ سِست نه کنت (بزاں گوشت ءُ ناکُن ءِ سْیادی اِنت)، پمیشکا په لبرل سرمایه دارێں آشوب ءِ پهمگ ءَ لبرل سرمایه داری ءِ هما کدرانی پهمگ اَلّمی اِنت که آیانی ادارهی درجه بندی ءِ جهد ءَ ما سرمایه دارێں آشوبی جُهد گْوشت کنێں۔

کلاسیکل لبرل فکر ءِ وانگ ءَ لهتێں بنیادی کدرانی هم نشان گیشَّنت، چو اے وڑا اَنت:

لبرلزم اَنچێں راجمانی، سیاسی ءُ ادبدارێں (ethical) فکرے که نفر ءِ ارزشت چه هر وڑێں مُچّانکی ءَ گێشتر ءُ دێماتر اِنت بزاں لبرلزم ءِ گْورا انساندوستی ءِ جواز نفرپسندی اِنت ءُ کجا هم راجمانے جوڑ بُوَگا اِنت ءُ اُودءَ کدرانی نچین (arrangement) ءِ کجام هم مچانکی شِکل (collective form) اگاں نفرپسندی ءِ رِدءَ مه بیت گڑا جائز زانگ نه بیت۔

نفری آزاتی انسان ءِ بُنکی ھَکّ اِنت۔ کدرانی کجام هم نچینے ءَ گوں نفری آزاتی ءَ همدپ کنگ لبرل آشوبی فکر ءِ بنیادی سِپَت اِنت۔ آزاتی ءِ متلب ماں هێر (good) ءُ شِرّ (evil) ءِ میان ءَ یکے ءِ گچین کنگ نه اِنت بلکێں هێر ءُ شِرّ چون ءُ چے به بنت، همے چون ءُ چی ءِ گیشّێنگ ءِ ھَکّ اِنت۔ بزاں انسانی اراده ءِ رِدءَ هێر ءُ شِرّ نه تهنا گیشّێنگ بنت بلکێں ٹاهێنگ ءُ سازگ هم بنت؛ ءُ هر نفر ءِ بُنکی ھَکّ اِنت که وتی نفری زند ءَ وتی هێر ءِ لێکه ءِ رِدءَ بُه گْوازینیت۔ (اِدءَ بگندئے وانوک به جیڑیت که بلکێں نفری آزاتی ءِ ھَکّ ءَ هر انسان چه وتا منّیت ءُ زُوریت بلئے راستی ءَ چوش نه اِنت۔ لبرل ربێد زند ءِ هر هما هێر ءِ لێکه ءَ هلاس کنت که انسان ءُ سرمایه ءِ هاکمی ءَ مه منّیت)۔

اوپار (tolerance) هم نفری آزاتی ءِ بنیادی کدرے مَنّگ بیت۔ اِدءَ اوپار ءِ متلب اِنت کدرانی وڑوڑێں نوکێں نچیناں سَگگ۔ پمیشکا اوپار ءَ چو کدرے ءَ منّگ ءَ پد نفر اے گُمان ءَ په رهبند منّیت که هێر ءِ گیشّێنگ ءِ ھَکّ نفر ءِ وتی دست ءَ اِنت نئێکه دِگرانی. هێر دائم یک وڑ نه اِنت ءُ نه بیت پمیشکا اوپار ءَ کدرے کنگ ءُ مَنّگ چونائیا گچینی راجمانی زندے ءِ ٹاهێنگ اِنت؛ بزاں اَنچێں راجمانی زندے که اُود ءَ کدرانی نچین اگاں نفری آزاتی ءَ ابێد دِگه بنیادے به داریت گڑا به زان که زند رزا نه اِنت بلکێں نابکاری ءِ هرجان اِنت۔

ماں لبرل راجمانی زند ءُ اِستان ءَ اوپار ءِ لێکه سرگْوز کنگ نه بیت، مئے نِزّ ءَ اوپار ءِ لێکه ءِ برورَد ءَ ’آزاتی‘ ءِ لبرل لێکه پهمگ بیت۔ اَنچوکه آزاتی ءِ متلب اِنت بود (ability)، بزاں نفر وتی اراده ءِ رِدءَ گیشّینیت که آئی ءَ چے کنگی اِنت، کدی کنگی اِنت ءُ کجا کنگی اِنت پدا کاراں کنت ءُ پێشداشت کنت۔ بلئے نفر ءِ بود اگاں چه نفری آزاتی ءَ سِندگ ءُ دین، ربیت، نسلی زهرامدی یا اێدگه مُچانکی کِردانی رِد ءَ چارگ ءُ تپّاسگ به بنت گڑا اِشی ءِ آسر همیش بیت که نفری ’آزاتی‘ ءِ چو ’کدرے‘ ءَ بُوَگ ءِ متلب بود نه بیت بلکێں بود ءِ پهمندگی ءِ تپّاسگ ءِ آزاتی ءَ ابێد اێدگه هر وڑێں بنیادے ءِ پْروشگ اِنت گوں همائی ءَ بود تپّاسگ بوتگ۔ مسالءگپءَ زنا کنگ ءِ بود ءِ تلب ءَ زاهر کنگ یک آزاتی بوت کنت بلئے گوں آزاتی ءَ په تلب ءِ زاهر کنگ ءِ تپّاسگ ءَ اگاں کسے گچین ءِ گچین (choice of choice) ءَ ابێد اێدگه بنیادے ءَ اِشی ءَ به تپّاسیت بزاں آ ’آزاتی‘ ءَ چو کدرے ءَ نه مَنّگا اِنت۔ پمیشکا آزاتی چو کدرے ءَ آزاتی چو بودے ءِ کانونی رِدءَ رکینگ ءَ هوار نفری ءُ مچانکی کدرانی نچین ءِ هر هما بنیاد ءَ رکینیت که همائی ءِ رِدءَ آ تپّاسگ بوتگ۔ لبرل لێکه مچانکی اوپار ءَ نه منّیت بلکێں آئی ءِ گْورا اوپار ءِ لێکه نفری آزاتی ءَ چو بودے ءَ مَنّگ ءَ هوار آزاتی ءَ چو کدرے ءَ منّیت که همیشی ءَ راجمانی، سیاسی ءُ کانونی زند ءِ سرا مُشگ ءِ ناکُٹّوکێں جهدے برجاه داریت۔ چه اِشی ءَ نفری آزاتی گێش بُوَان بیت۔ اے وڑا ما گْوشت کنێں که آزاتی چو کدرے ءَ داں هما وهد ءَ ادارهی شِکلے نه گِریت دان٘که اوپار ءِ لێکه ماں بےلبرل راجماناں چو بنیادی انسانی کدرے ءَ زُورگ مه بیت۔

لبرل فکر ءِ یک گچینی سِپَتے آزاتی ءُ بیپاری[2] ءِ میان ءِ مُجتی سْیادی اِنت که اِشی ءِ نشان اسکوٹِشی (Scottish) افروزێں اهد (Enlightenment) ءِ بُنکی فلسفیاں گیشّێنتگ۔ اے بندپتری راستی یے که مرے زمانگ ءَ سرمایه دارێں ربێد بیدء لبرل راجمان ءُ استاناں رکّت نه کنت۔ آزاتی ءُ بیپاری ءِ میان ءِ سْیادی گچینی بندپتری کاررِدے (process) ءِ آسر اِنت، اے تهنا لێکهی تْران ءِ بنگپے نه اِنت بلکێں لبرل سرمادارێں ربێد ءِ جهانی بُوَگ همے راستی ءِ گواه اِنت که ماں اے ربێد ءَ آزاتی ءَ گێشی ءِ متلب اِنت سرمایه ءَ گێشی ءُ سرمایه ءَ گێشی ءِ متلب اِنت آزاتی ءَ گێشی۔

چونائیا وَ لبرل فکر پانزدهمی کرن ءِ گڈسرا بندات بوتگ اَت بلئے فرانس ءِ آشوب ءَ پد اِشی ءَ سک باز ارزشت رست۔ آ زمانگ ءَ ماں روبرکت ءَ لبرل زانتکار گوں هما زانتکاراں دیم په دیم اِتنت که عیسائیت ءِ کدرانی بنیاد ءَ وتی زانت ءَ پجّارے بخشاهگا اِتنت۔ شانزدهمی کرن ءَ نه تهنا عیسائی کدر پْرشتنت بلکێں چه افروزێں اهد ءُ رومانی جنز ءَ اَنچێں زانتءِلێکهے درجت آ گوں انساندوستی ءَ چه دین ءَ بیزارینے اَت۔

چونائیا ماں روبرکت ءَ انساندوستی ءِ تهنا همے یکّێں شِکل نه مانگا اَت بلکێں نیشنلزم، سوشلزم، فاشزم، نسلپسندی، لبرلزم ءُ اێدگه هم مانگا اِتنت بلئے انساندوستی نفری ءُ مچانکی هر دو شِکلاں گوں ’آزاتی‘ ءَ تپّاسگ بوتگ۔

لبرل زانتکارانی هیال اَت که  چه افروزێں اهد ءُ مهرانکی جنز (Romantic movement) ءَ ردوم گِپتگێں زانتءِلێکه ءُ کدر همنچو ماں روبرکتی راجماناں روتگ جنان بنت، همنچو ماں راجمان، سیاست ءُ کدراں نفری آزاتی گێش بیت۔ هێر ءُ شِرّ ءِ ھدّانی گیشِّێنگ ءَ دینی هاکمی نِزورتر بُوَان بیت ءُ اے درگت ءَ نفر ءِ ھَکّ بنیادی رهبندے ءَ مَنّگ بیت۔ کانون ءُ اِستانی جوڑشتانی (structure) بنیادی بدلی ءِ سبب ءَ اَنچێں ھالت پیداک کنگ ءِ جهد بوتگ که آسر ءَ هر نفر گوں وتی نفری بستار ءَ نه تهنا هێر ءُ شِرّ ءِ ھدّاں گیشِّێنیت بلکێں ارزانی ءَ وتی واهگاں پیلو٘ کُت کنت۔

لبرل زانتکاراں هما آزاتی ءِ رکێنگ ءَ جهد کُتگ، آئی ءَ ما آزاتی ءِ پرباروێں[3]  لێکه گْوشێں۔ پرباروێں آزاتی ءِ متلب اِنت بِلّے که راجمان ءُ اِستان ءَ په نفر ءَ بازێں کارے باید کُتگ، پداهم په نفر ءَ اِینچو آزاتی نه مانیت که وتی نفری هێر ءُ شِرّ ءِ رِدءَ زند ءَ بُه گْوازینیت۔ دُراهێں لبرل زانتکارانی جهد اَت که نفر ءِ نفری سیمسر چون شاهگان ءُ راجمان، اِستان ءُ دین نزآرگ به بنت اگاں آ نفر ءِ نفری رِدءَ هێر ءُ شِرّ ءِ ھدّانی گیشِّێنگ ءِ ھَکّ ءَ نه مننت۔

لبرل زانتکارانی نِزّ ءَ په مردمگری (humanity) ءَ نفر ءِ بود گوهر اِنت، گوں بود ءَ نفر آزاتێں وڑے ءَ گیشّێنتگێں کدراں زُرت کنت ءُ پدا همیشانی رِدءَ زند ءَ بُه گْوازینیت، پمیشکا آ دُراهێں راجمانی کدر، دینی درس ءُ ربیتی فرمان پدمنتگین اَنت که مردمگری ءِ اے بنیادی گوهر ءَ گوں پیم نه بنت۔ اے راجمانی کدر، دینی درس ءُ چه همیشاں زُرتگێں ادارهی درجه بندی ءُ ربیت پلامرزێں اِستان ءِ دیم ءِ دارگ ءَ سوبمندێں آشوب ءَ ابێد مردمگری نه مانیت نئێکه رکیت۔ کانٹ ءِ رِدءَ انسان مرادے (مقصدے) ءِ گِرَگ ءِ وسیلهے نه اِنت بلکێں وت یک مرادے پمیشکا  کجام هم ربێدے اگاں انسانی زند ءَ اِشی ءَ ابێد دگه یک مولءُمرادے ءِ گِرَگ ءِ وسیلهے ءِ جوڑ کنگ ءِ جهد به کنت گڑا بزاں آ مردمگری ءِ بنیادی تلب ءَ سرگْوز کنگا اِنت (اَنچوکه دینی درسانی رِدءَ نفر په هدا ءِ رازی کنگ ءَ جهد کنت ءُ وتی نفری ءُ مچانکی زند ءَ همے رِدءَ گْوازینگ ءَ مھتل نه بیت ءُ اے سرپد بیت که انسانی زند ءِ مراد هدا ءِ رازی کنگ اِنت)۔ کسے که انسان ءِ ذات ءَ یک مرادے سرپد مه بیت، بزاں آ مردمگری ءِ گوهر ءِ نه مَنّگا اِنت۔ پمیشکا آ ربێد نه تهنا بَدێں ربێدے بلکێں مردمگری ءِ راستێں وڑے ءَ زاهر بُوَگ ءِ راهاں هم بندگا اِنت۔

لبرل زانتکارانی ’نفری آزاتی‘ ءِ پلامرزی ءَ داتگێں وڑوڑێں دلیلانی نگدی تپّاسگ ءَ پد ارزشتدارێں پهناتے نشان بیت که اِش اِنت، ماں نفری آزاتی ءِ سیمسراں په کجام هم یک مرادے ءَ گِرَگ ءَ مردمءَ چی کنگ لوٹیت؟ اگاں انسان ءِ اراده وت یک مرادے گڑا اے تْران چه وتا گێشێن اِنت که انسان ءَ ماں نفری سیمسراں په کجام مراد ءِ گِرَگ ءَ جهد کنگ لوٹیت، پمیشکا انسانی کدر ءِ ھدّءُبند آ مرادانی رِدءَ گیشّێنگ نه بنت که نفر آئی ءَ وتی نفری ھداں زُوریت بلکێں آئی ءِ آزاتێں اراده ءِ رِدءَ گیشّێنگ بیت۔ اے وڑا هێر ءِ تْران بےمانا بُوَان بیت۔ پمیشکا پرباروێں آزاتی ءِ لێکه اے سوال ءِ سرا گپ نه جنت که نفر ماں اے سیمسراں چونێں زندے گْوازینیت بلکێں تهنا اِشی ءِ سرا تْران کنت که راجمانی ءُ اِستانی درجه بندیانی میان ءَ چوشێں جاهے باید اِنت به مانیت که اُودءَ نفر هرچی لوٹیت، کُت به کنت۔ ما نفر ءِ اے ھَکّ ءَ ھَکّێں اراده (right of self determination) گْوشێں۔ لبرل زانتکارانی رِدءَ اے هما بنیادی ھَکّ اِنت که اِشی ءِ تها دزمانجنی جائز نه اِنت۔

نفری ھَکّ که چونائیا انسانی ھَکّ هم گْوشگ بنت هما بنیادی ھک ءِ رکینگ ءِ اندر ءَ اَنت، ماں اِشی ءَ هێر ءِ ھدّءُبندانی گیشّێنگ نفر ءِ جند ءِ جیڑه زانگ بیت پدا راجمانی ءُ اِستانی درجه بندی همے رهبند ءِ رِدءَ اژنوکی ءَ ٹاهێنگ بنت۔  نفری ھَکّ ءِ دُراهێں چستءُاێر همے ھَکّ ءِ رکینگ اِنت۔ ماں اِشی ءَ فکری آزاتی، ملکیت ءِ ھَکّ ءُ آزاتێں درشان ءُ اێدگه هوار اَنت۔ ماں آزاتی ءِ اے لێکه ءَ تهنا ’ھَکّ‘ ءِ ھَدّءُبند گیشّێنگ بیت ءُ هێر ءِ ھدّءُبند گوں نفری اراده ءَ گیشّێنگ بیت، چه اِشی ءَ اَنچێں راجمانے جوڑ بیت اُودءَ ’ھَکّ‘ ءِ ھَدّءُبند گیشِّتگین بنت بلئے ’هێر‘ ءِ نه بنت۔ اے وڑا مهلوکی ءُ ذاتی زند ءِ میان ءَ پرک بیت بزاں اے لێکه ءِ رِدءَ نفر ماں وتی ذاتی زندءَ کس ءَ دزمانجنی ءِ ھَکّ نه دنت۔

پرباروێں آزاتی ءِ لێکه ءِ بنیاد ءَ اِستانی، راجمانی ءُ کدرانی گێگ ءُ نچێن کنگ ءِ جُهد ءَ ما لبرل سرمایه دارێں آشوب ءِ جُهد گْوشێں۔ لبرل فکر چونائیا  پرباروێں آزاتی ءِ اِستانی رِدءَ کاربندگ ءِ جُهد اِنت بلئے ما لبرل فکر ءَ دو جتائێں بهراں بهر کُت کنێں۔ یکے اونٹولوجیکل (ontological) لبرلزم گْوشگ بیت ءُ دومی ڈی اونٹولوجیکل (deontological) لبرلزم۔

آنٹولوجیکل لبرلزم ءَ ما good ontological liberalism هم گْوشت کنێں۔ اے فکر ءِ بنداتی فلسفی جو٘ن مِل (John Mill) اِنت۔ جو٘ن لو٘ک (John Locke) ءِ نام هم همیشی ءَ هوار اِنت که لبرل فکر ءِ سَرێں فلسفی یے زانگ بیت۔ جو٘ن لو٘ک ءِ نِزّ ءَ کجام هم کانونے ءِ جائز بُوَگ ءِ بنیاد نفری آزاتی ءِ رکێنگ اِنت۔ بلئے په آزاتی ءِ رکێنگ ءَ اَلّمی اِنت که آزاتی ءِ جائزێں ھدّءُبند گیشّێنگ به بنت ءُ اِستانی زور ءِ وسیله ءَ گیشِّتگێں ھدّءُبند پهریزگ به بنت۔ پمیشکا بێدء اِستانی زور ءَ آزاتی درشان بوت نه کنت ۔۔۔ دومی نیمگا اِستانی کارگُزاری ءِ سبب ءَ بێرگێں (absolute) آزاتی هم بوت نه کنت، پمیشکا په آزاتی ءِ نفری ھدّانی رکێنگ ءَ اَنچێں اِستانی ربێدے ءِ برجمدارگ اَلّمی اِنت که نفری آزاتی ءِ گێش کنگ ءُ رکێنگ ءَ ماں زند ءِ سیمسراں آئی ءِ آزاتی ءَ سک شاھگان مه کنت دان٘که ماں نفری ءُ مچانکی زند ءَ آزاتی ءَ گِپت ءُ درشان کُت به کنت، اے رِدءَ جو٘ن لو٘ک ءَ گْوشتگ که

“In all the states of created being capable of laws, where there are no laws there is no freedom.”

جو٘ن لو٘ک نفری آزاتی ءِ رکێنگ ءَ گوں ملکیت ءِ ھَکّ ءِ رکێنگ ءَ بندوک کنت۔ پمیشکا ما جو٘ن لو٘ک لبرل سرمایه داری ءِ بنداتی فلسفی یے گْوشێں۔ آ نفری ملکیت ءِ ھَکّ ءَ انسانی ھَکّانی بنیاد گْوشیت ءُ اگاں به چارئے گڑا دُراهێں بنیادی ھَکّ چه همے ملکیت ءِ ھَکّ ءَ دراَتکگ اَنت۔ آئی ءِ رِدءَ انسانی جسم چونائیا انسانی ملکیت اِنت، نفر آئی ءَ چون کنت، اے نفر ءِ ھَکّ اِنت۔ آزاتێں درشان، هێر ءِ لێکه ءِ گیشّێنگ ءِ آزاتی، دینی آزاتی ءُ اێدگه، بُن ءَ هما وهد ءَ رکّنت وهدے ملکیت ءِ ھَکّ به رکیت۔ انسان ءِ بنداتی ملکیت چوکه آئی ءِ جسم اِنت، پمیشکا اے گپ ءِ جَنَگ ءَ گوں آئی ءِ باید اِنت آئی ءِ ملکیت مَنّگ به بیت۔ همے ملکیت ءِ ھَکّ ءِ لێکه ءِ بنیاد ءَ جو٘ن لو٘ک ءَ ذاتی ملکیت ءِ لێکه پێش کُتگ۔ آئی ءِ رِد ءَ نفر ءِ هذمت وهدے کار ءَ هوار بیت گڑا آ آئی ءِ ملکیت بیت ۔۔۔ اَنچوکه ماں جنگل ءَ نیبگ هست، آ یکے ءِ نه اَنت بلکێں دُرستانیگ اَنت بلئے نفرے لوگ ءَ درکێت ءُ دێم په جنگل ءَ رؤت، دْرچکاں سرکپیت ءُ نیبگ سرچنیت، سرچِنگ ءَ آئی ءَ هذمت هوار بیت، اے وڑا سرچِتگێں نیبگ آئی ءِ ملکیت بنت۔

همے نگاه ءَ ما اگاں به لوٹێں که نفر ءِ نفری آزاتی ءَ گێش به کنێں گڑا مارا چه وتا کجام چیز ءِ گێش کنگ ءَ جهد کنگی اِنت؟ پسّه گْران نه اِنت، نفر ءِ ملکیت ءِ ھَکّ ءَ گێش به کنێں ۔۔۔ اے وڑا ماں ملکیت ءَ بےھدّێں گێشی نفری آزاتی ءِ راستێں گچێن اِنت۔ اے هساب ءَ ما گْوشت کنێں که لو٘ک ءِ رِد ءَ انسانی جسم سرمایه دارێں ملکیت ءِ بنیاد اِنت۔ ماں آزاتی ءَ گێشی ءِ متلب اِنت ملکیت ءِ گێشی ۔۔۔ آئی ءِ نِزّ ءَ هر هما راجمانی، دینی ءُ ربیتی کدر شَرّ نه اِنت که انسانی جسم ءَ سرمایه ءِ گێشی ءَ ابێد دگه مرادے ءَ گوں بندوک کنت ءُ انسانی جسم ءِ وڑوڑێں زاهری ءَ شاھگان نه کنت بلکێں بندیت۔

لو٘ک ءِ نِزّ ءَ اگاں دینی، ربیتی، راجمانی ءُ اِستانی درجه بندی ءِ آسر ءَ نفری سرمایه ءِ گێشی ءَ ابێد دگه مرادے پیلو کنگ به بیت، گڑا نفر ءِ نفری آزاتی ءُ بنیادی انسانی ھَکّ هلاس بنت۔ پمیشکا سرمایه دارێں ربێد ءِ برجمدارگ ءِ مسترێں وسیله بنیادی انسانی ھَکّانی رکێنگ اِنت۔ اے وڑا ما گْوشت کنێں که لو٘ک ءِ آزاتی ءِ لێکه ءُ انسانی ھَکّانی پهمندگی چه سرمایه داری رِدءَ ملکیت ءِ گێگ کنگ ءَ دراَتکگ، بزاں لو٘ک ءِ ھَکّ ءِ لێکه گچینی هێر ءِ لێکهے ءَ دراَتکگ که اِشی ءِ کدری مستری دلیل ءِ بنیاد ءِ بدل ءَ دلیل ءِ رندگیری ءِ رِدءَ پێش کنگ بیت۔ پمیشکا ما جو٘ن لو٘ک ءَ good ontological liberalism ءَ هوار کنێں ءُ آئی ءِ فلسفه ءِ پهمگ ءَ جهد کنێں. Good ontological liberalism ءِ متلب اِنت هما لبرل فکر که آئیءِ رِدءَ هێر چه ھَکّ ءَ دێماتر اِنت۔

اے وڑا good ontological liberalism ءِ تاکتوَرترێں شِکل یوٹیلێٹێرینزم (Utilitarianism) اِنت که  اسکوٹِشی افروزێں اهد ءِ فکری ردوم ءِ لێکهی آسرے۔ چونائیا یوٹیلێٹێرینزم یکے وَ نه اِنت بلئے اِدءَ تهنا جے ایس مِل ءِ لێکه گْونڈ گِرَگ بیت۔ چوکه مل هم همے سرپد بیت که نفری آزاتی ءِ رکێنگ ءُ انسانی ھَکّانی ارزشت هێر ءِ یک بنیادی لێکهے ءِ کدری برتری یے ءِ داتگێن اِنت، آ بنیادی لێکه لذت (pleasure) اِنت۔ اے وڑا ما اے لبرل فکر ءَ هم good ontological liberalism ءَ هوار کنێں۔ مِل ءِ گْورا لذت چه ھَکّ ءَ دێماتر اِنت۔ بزاں مِل ءِ هیال اَت که وت ارادهی ءِ ھَکّ لذت ءِ گێش کنگ ءِ بنیادی وسیله اِنت ءُ بیدء وتی ھَکّێں اراده ءِ رکێنگ ءَ لذت ءِ گێش نه بنت۔ آئی ءِ هساب ءَ ھَکّ چوکه بێرگێں هێر ءِ لێکه بزاں چه لذت ءَ دراَتکگ اَنت، پمیشکا په مچانکی لذت ءِ گێش کنگ ءَ باز گچینی ھالتاں بنیادی انسانی ھَکّ نزّآرگ لوٹنت۔ وتی ھَکّێں اراده ءِ نزّآرگ ءِ جواز یکے نه اِنت۔ لذت ءِ لێکه کُلێں راجمان ءِ گهبودی ءِ نام ءَ لبرل کدراں رکێننت۔ اے نفری آزاتی ءِ واهدار اَنت بلئے اِشی ءِ آسر ءَ اَلّمی اِنت که مچانکی لذت ءُ گهبودی ءَ گیشی آرگ به بیت۔ آیانی رِدءَ چه اِشی ءَ اَنچێں راجمانے جوڑ بوت کنت که اُود ءَ نفر گێش ءَ گێش لذت گِپت به کننت، بلئے اِشی ءِ آسر ءَ لهتێں مردمانی لذت ءُ ھَکّانی کُربان کنگ جائز نه اِنت۔

ڈی اونٹولوجیکل لبرلزم ءَ ما right based liberalism هم گْوشت کنێں که راستی ءِ لێکه ءِ بنیاد ءَ لبرل فکر ءَ گیشّوار نه کنت۔ رالز (Rawls) ءِ نِزّ ءَ یوٹیلێٹێرینزم راجمان ءَ چو نفرے ءَ تپّاسیت چه اِشی ءَ لذتپسندی نفر ءِ آزاتی ءَ لذت گِرَگ ءِ وسیلهے کنان ءَ آئی ءَ تنک کنت، آسر ءَ نفر ءَ چه وتی مردمگری ءَ زبهر بیت۔ اَنچوکه بُرز ءَ گیشّێنگ بوتگ که نفر ماں لبرل فکر ءَ وت یک مرادے زانگ بیت بلئے مرادے ءِ گِرَگ ءِ وسیلهے لێکگ نه بیت ۔۔۔ پمیشکا انسان وتی آزاتی یا وتی ھَکّێں اراده ءِ زانگ ءَ پد وتی نفری آزاتی ءَ په هێرے ءَ نْدر به کنت گڑا نفر چه انسان بُوَگ ءِ شرف ءَ زبهر بیت۔ رالز ءِ رِدءَ نفر ءَ چه وتی ھَکّێں اراده ءَ زبهر کنگ ءِ متلب اِنت انساپ ءُ مردمگری ءِ نه مَنّگ۔

رالز ءِ رِدءَ ھَکّ چه هێر ءَ دێماتِر اِنت، ءُ اِشی ءِ دێماتِری چه گچینی هێر ءِ لێکهے ءَ زُورگ نه بوتگ بلکێں هێر ءِ ھدّءُبندانی گیشّێنگ ءَ نفر به زانت ءُ نفر ءِ کار۔ رالز ءِ پێش کُتگێں لبرل راجمان وتواه ءُ آزاتێں نفرانی اَنچێں مُچّی یے که یک دومی ءِ رزا ءَ راجمانے پێمانے ٹاهێننت که اے پێمان ءِ بنیادی رهبند دو اَنت:

همنچو بوت کنت هر نفر ءَ آزاتی دِیّگ به بیت که په وتا گێش ءَ گێش فائده به گِریت ءُ وتواه به بیت۔

نفرانی میان ءَ برابرێں مکابله ءِ موه پیداک کنان ءَ فائدهاں بهرءُبانگ به کنت۔

رالز ءِ نِزّ ءَ لهتێں بنیادی هێر دِیّگ ءَ پد نفر هر وڑێں معاشی، راجمانی ءُ اِستانی فائده گِپت کنت۔ رالز ءِ نِزّ ءَ اے بنداتی هێر چه وتا مراد نه اَنت بلکێں په دودائێں راجمانے ءِ دودائێں نفرے ءِ گیشّێنتگێں هێر ءِ لیکهے ءِ گِرَگ ءِ وسیله اَنت۔ اے بنیادی هێر اِش اَنت:

دولت (wealth)

تاکت (power)

آمدن (income)

واک (authority)

رالز ءِ نِزّ ءَ اے چارێں هێر کارامدێں کدر دارنت۔ اِشانی کاربندگ ءِ ساهتاں اِشاں گێش کنگ ءِ متلب اِنت آزاتی ءِ گێش بُوَگ۔ بنیادی انسانی ھَکّانی رکێنگ ءِ آسر ءَ نفر ءِ نفری آزاتی ءِ رکێنگ ءِ سبب ءَ نفر ءَ کانونی رِدءَ اے ھَکّ رسیت که وتی هێر ءِ ھدّءُبنداں وت به گیشِّینیت بلئے اے هێر بێدء بُزر ءِ بنیادی هێرانی رَسگ ءَ درشان بوت نه کنت ۔۔۔ چوکه بنیادی هێر په آزاتی ءِ راستێں درشان ءَ اَلّمی اَنت، پمیشکا ما گْوشت کنێں که ماں لبرل راجماناں آزاتی همے بنیادی هێراں گێش کنگ ءَ ابێد دگه هچ نه کنت ۔۔۔ اے فکر چونائیا الکاپ ءَ مَنّگ بوتگ، اِشی ءَ مَنّگ بزاں هدا ءِ رازی کنگ ءُ دینی سَلاه ءِ وڑێں فکر پهمندگین نه اَنت۔

آزاتی ءُ انساپ ءِ اے لێکه ءِ ادارهی درجه بندی چونائیا آزاتی ءَ تهنا ماده پسندی ءِ لێکه ءِ ادارهی درجه بندی اِنت، ءُ اِشی ءَ ابێد هچ ۔۔۔ وهدے نفر وتی نفری آزاتی ءِ گێش کنگ ءِ هاتره همے چیزانی دزگِرَگ ءِ رندءُپداں سرمایه دارێں زور ءِ مَنّگ ءَ ساجو بنت، گڑا لبرل راجمان پیداوار ءَ گێش ءَ چه گێش دیمروی دِیّگ ءَ جهد کنت ءُ اے گپ ءَ منیت که اے پیداواری دیمروی ابێد وتواهی ءَ بوت نه کنت۔ اے وتواهی ءِ گێشی ءِ آسر ءَ دولت، تاکت، آمدن ءُ واک ءِ بهرءُبانگی هر وڑا انساپ ءَ سرگْوز کنت۔ پمیشکا هما اسلامی تاکت که انسانی گهبودی ءُ سرمایه ءِ گێشی ءُ بنیادی انسانی ھَکّانی گِرَگ ءَ اسلامی آشوب ءَ بنیاد سرپد بیت، آ باید اِنت به زانت که په اے مرادانی گِرَگ ءَ روبرکت چه اسلامی جنزاں گێشتر سِتکی اِنت، اے مراداں گوں اسلامی سَلاه ءَ هچ سْیادی نیست۔

آسرال

لبرل سرمایه دارێں فکر ءِ اے تپّاس ءَ پد ما رَد نه بئێں که اے بنیادی نکتهاں به کشێں:

لبرل فکر په سرمایه دارێں زندمان ءِ دیمروی ءَ هستێں وهد ءِ مھکمترێں سیاسی رهبند اِنت۔

آزاتی بُن ءَ هما پِڑ اِنت که اُود ءَ انسان وتی دل ئیگاں کنت، اِشی ءَ ابێد آزاتی هچے نه اِنت۔ اِے پِڑ ءَ هر چیز جاه کنت، پمیشکا وڑوڑێں لبرل زانتکار وڑوڑێں چیزاں ماں آزاتی ءِ پِڑ ءَ هوار کنگ ءِ جهد کننت، کسے ماں اِشی ءَ لذت، کسے ملکیت، کسے بنیادی هێراں اے پِڑّ ءَ هوار گیجیت۔

لبرل فکر چونائیا آزاتی ءِ نام ءَ سرمایه دارێں زور ءَ برجمداریت۔ زاهر ءَ اے داوا (claim) کنگ بیت که آزاتی ءِ مانا اِنت نفر وتی دل ئیگاں به کنت بلئے اے زندمان ءَ نفر بێدء سرمایه ءَ دگه هچ لوٹِت نه کنت پرچاکه ماں لبرل سرمایه دارێں ربێد ءَ ابێدء سرمایه ءَ آزاتی مانِت نه کنت۔ گْواچنی ءَ اِنسان ءِ دوستدارگ ءِ نام ءَ سرمایه دوستدارگ بیت ءُ سرمایه ءِ زور آزاتی ءِ نام ءَ مَنّگ بیت۔

سرزاهر ءَ لبرل سرمایه دارێں فکر انسانی ھَکّانی رکێنگ ءَ چو پاکێں کارے ءَ پێش کنت بلئے اگاں دُراهێں انسان سرمایه ءِ هاکمی ءِ دوستی ءَ چو کارامدێں هێرے ءَ مه مَنّنت، لبرل سرمایه دارێں ربێد آیاں انسان سرپد نه بیت۔ رالز ءِ نِزّ ءَ هما که لبرل سرمایه داری ءَ نه منیت، آ ماں راجمان ءَ نادْراهێں نفرے زانگ بیت ءُ آ لٹءُشاپ کنگ به بیت۔ دگه یک لبرل زانتکار ڈربن ءِ رِدءَ ’’من گوں آئی ءَ گپ جَنَگ نه لوٹاں که لبرلے نه اِنت ۔۔۔ من آئی ءَ دلیل نه دیاں بلکێں تیرے جنانئِے‘‘۔

 

رجانکار:  امین ضامن بلوچ

شِنگ: راجمان 2۔ جون 2016

شنگکار: سچکان پبلیکیشنز گوادر

 

---

[1] اِدءَ سرمایه ءِ هاکمی ءِ متلب اِنت ’چه اِشی ءَ مستریں تاکت نیست‘۔

[2] اِدءَ commerce یا بیپاری ءِ متلب اِنت ماں سرمایه ءَ گیشی۔

[3]۔ سیدگنج ءَ لَبز پرباره یا پربارو په direct ءَ کارمرز بوتگ، ما ایشی ءَ اِد ءَ negative ءِ مانا ءَ کارمرز کنگایں، اے آزاتی ءِ ھما لێکه اِنت که هرچی آزاتی ءِ راه ءَ چو اڑاندے ءَ کی٘ت آ چیز کور یا ھلاس کنگ بیت۔ اے نْیام ءَ تچک ءَ آزاتی ءَ دِلواهیں ارزشت ھست په اے آزاتی ءَ ھر چیز سرگْوز ءُ پربارهی ءَ گوں آزاتی ءِ نیمگا سفر کنگ بیت۔