Karl Popper’s Moral Individualism

 راجمان رجانک

پوپر ءِ ادبداریں نفرپسندی ءُ په گِھێں گپءُگال ءَ اِشی ءِ آسر: ھیکوھِن ءُ اوھیئر ءِ نگاه ءَ پوپر ءِ رِدءَ مڑاهداریں زند ءِ تپّاس

ڈاکٹر محمد عتیق اسسٹنٹ پروفیسر فلسفه ڈیپارٹمنٹ کراچی یونیورسٹی

اے گْوشگ بیت که راجمانی جنگ ءُ جیڑه دو نه ٹھێتگیں ٹولیانی میان ءَ گپءُگال (dialogue) ءَ پد گیشِّت کننت۔ کارل پوپر (Karl Popper) دلیل دنت که اگاں راجمانی جیڑه گوں واکداریں (authoritarian) رَوِش ءَ گیشّنگ به تنت گڑا بزاں اێدگرانی سرا وتی ھیال مُشگ بُوَگا اَنت۔ اے وڑا گِھێں (reasonable) گپءُگال نه مانیت پرچاکه گوں اے رَوِش ءَ دلیل پێسلهی مانیت [بزاں چه دلیل ءَ ساری پێسله منّگ بوتگ که توجیل اِش ءُ فلاں اِنت]۔ کارل پوپر بێرگیں زانت (absolute knowledge) ءِ سرا نگد کنان ءَ اے رَوِش ءَ رَد کنت۔ آ زانت ءِ رَد بُوَگ (fallible) ءِ منوک اِنت۔ آ جیڑیت که اگاں ناتپاکی (disagreement) گوں گِھێں دلیلاں توجیل بوت که پێسلهی نه اِنت گڑا اے رَوِش یک ساجویں رَوِشے که دِگر ھم بُه زُورنت اِش۔ اے وڑا بنیادے په گِھێں گپءُگال ءَ مانیت۔ پوپر ءِ نِزّ ءَ ادبداریں (moral) رَوِش ءِ متلب اِنت مردمانی میان ءَ برابری به مانیت۔ ھیکوھن ءُ اوھیئر پوپر ءِ رَد بُوَگ ءِ لیکه (fallibility) ءَ نگدی نگاه ءَ تپّاسنت۔ آ اے جیڑه ءَ نشان کننت که رَد بُوَگ ءِ لیکه ءَ پوپر اینٹی-فاؤنڈیشنلزم (anti-foundationalism) ءَ سر کُتگ که اِشی ءِ سبب ءَ ابداری بێرگءَ نفرپسند منتگ۔ اے نبشتانک ءَ من ھمے جیڑه ءِ سرا دلگوش گْور کنان ءَ اے گپ ءَ گیشّیناں که چون پو٘پر ءِ ادبداریں نفرپسندی (moral individualism) په گِھێں گپءُگال ءَ جْوان نه اِنت۔

کارل پو٘پر (1963) بیستمی کْرن ءِ نامداریں راجمانی دانشمنداں چه یکّے اَت۔ آ ربیتی راجمانی فلسفه ءِ پُرجوشیں نادوستے بوتگ۔ آ گْوشیت که ربیتی راجمان ءُ سیاسی فکر پُشت ءَ بێرگیں زانتے گُمان کننت که په گِھێں سرے ءَ روا نه اِنت۔ یک ربیتی راجمانی دانشمندے ءَ یکین اِنت که راجمان ءِ بُندپتری ءُ ربیدگی چارءُتپّاس آئی ءَ په بێرگیں ادبداری ءُ گِھێں اَنجاراں (rational standards) سر کنت۔ زانتءِلیکه ءِ جیڑهانی بنیاد ءَ پو٘پر اے نگاه ءَ رَد کنت۔ آ سرپد بیت که زانت رد بوؤکیں چیزے ءُ نگدی لیکه یکّێں راه اِنت که په شریں شؤر ءَ پشکپتگ۔ پو٘پر ءَ نفری بود ءِ سرا یکین کنت ءُ بێرگیں اَنجار ءِ واکداری ءَ رَد کنت۔

پو٘پر گْوشیت که بێرگیں زانت ءِ سرا ستک ءِ برورد ءَ واکداریں رَوِش دیمروی کنت۔ اے وتی ھیال ءَ چو آسرے ءَ مُشیت، چه اِشی ءَ دو نادوستیں ٹولیانی میان ءَ گِھێں گپءُگال مانِّت نه کنت۔ آئی ءَ یکین اِنت که زانت ءِ رَد بُوَگ چونائیا گِھێں گپءُگال ءِ دیمروی ءَ کُمَک کنت۔ اگاں ما یکین به کنێں که مئے گپءُگال رَد بنت گڑا ما اێدگرانی گپاں باور کنێں۔ ابید اے وڑا، بوت نه کنت که گِھێں گپءُگال به مانیت۔ پ٘وپر ءِ رِدءَ اے یک ادبداریں رَوِشے ھم پرچاکه آ مردمانی برابری ءُ راجمانی جیڑهاں گوں ایمنی ءَ گیشّێنگ ءِ سرا یکین کنت۔

ھیکوھِن (2000) ءُ اوھیئر (1980) پو٘پر ءِ زانت ءِ رَدبُوَگ ءِ لیکه ءَ نگدی نگاه ءَ تپّاسنت۔ آ گْوشنت زانت ءِ رَدبُوَگ ءِ لیکه بُن اسل ءَ پو٘پر ءَ اینٹی فاؤنڈیشنلزم ءِ نیمگا بارت که مڑاهداریں زند (ethics) ءَ زگریں وڑے ءَ نفری کنت۔ ھیکوھِن دلیل دنت که پو٘پر ءِ ادبداریں نفرپسندی په گِھێں گپءُگال ءَ بنیاد دات نه کنت اَنچوکه په بنیادی مولءُمراد ءُ کدرانی سرا ھمتپاکی (consensus) ءَ گِھێں بنیادے شکسات نه کنت۔ اوھیئر دلیل دنت که په ھمتپاکی ءَ یک ادبداریں رمزے (code) لوٹیت که ماں راستی ءِ ناادارُکیں (non-provisional) فکر ءَ روتگ جنت۔ بلئے زانتءِرَدبُوَگءِلیکه راستی ءِ یکّ ادارُکیں فکرے بخشیت۔ اے وڑا آ په گِھێں گپءُگال ءَ جیڑهے پاد کنت[1]۔

سما بیت، ھیکوھِن ءُ اوھیئر ءِ شکّءُشُبه جْوانین اَنت۔ اے نبشتانک ءَ من ھمے دلیل ءِ سرا دلگوشی دیاں۔ ھیکوھِن ءُ اوھیئر ءِ دلیل ءِ تپّاسگ ءِ درگتءَ من اے نبشتانک دو بهر ءَ کُتگ۔ اولی بهر ءَ پو٘پر ءِ گِھێں گپءُگال ءِ لیکه ءِ ادبداریں بنیادانی سرا گپ جناں ءُ پرّیس کناں که چون پو٘پر ءِ وزم ادبداریں نفرپسندی ءَ دیمروی دنت۔ دومی بهر ءَ پو٘پر ءِ مڑاهداریں زند ءِ لیکه په گِھێں گپءُگال ءَ چے نشان ءُ آسر داریت۔ من پٹءُلوٹ کناں که چون پو٘پر ءِ اینٹی فاؤنڈیشنلزم جیڑہ داریں فکرے۔ اِدءَ من ھمتپاکی ءِ مڑاهداریں زند ءِ بنیادانی جیڑه ءِ سرا دلگوش ءَ گْور کناں۔

پو٘پر ءِ رِدءَ گِھێں گپءُگال ءِ فکر ءِ ادبداریں بنیاد

چونائیا گْوشگ بیت که جنگ ءُ ناتپاکی ءِ وڑیں راجمانی جیڑه بیدء راجمانی جوڑشت ءِ یک بێرگ یا سوگِھێں زانتے ءَ گیشّێنگ نه بنت۔ فلسفی ھمے بێرگیں انسانی رھبند ءُ راجمانی شِکل ءِ شوھازیگ اَنت که ھمیشی ءِ برورد ءَ راجمانی جنگاں دائمی گیشّێنت به کننت۔ کارل پو٘پر بێرگیں رھبند ءِ امکاناں نگدی تپّاس ءَ گْوازینیت۔ آئی ءِ ھیال ءَ، نیست چوشیں گِھێں بنیادے که کامل یا بێرگیں انسانی رھبند ءُ راجمانی شکلاں جوازے به دنت۔ چونائیا نزیکێں تجربه ءُ تهشون (induction) ءِ ناجوازی (unjustifiability) پو٘پر ءَ اے نیمگا بارت که سوگِھێں زانت (certain knowledge) ممکن نه اِنت۔

پو٘پر دلیل دنت که دُراهیں انسانی زانت رَد بوؤکین اَنت۔ پمیشکا رادمنتگیں (objective) راستی ءِ شوھاز بُن اسل ءَ رَد بُوَگ ءِ ھلاس کنگ ءِ جُهدے۔ مئے تب ءِ سبب ءَ ما ھچ وڑا کامل ءَ سوگه (certain) بوت نه کنێں که ما انگته ھچ رَدی نه کُتگ۔ آ گْوشیت که ’’انسان ردی کنت‘‘۔ پو٘پر ءِ رِدءَ مئے جُهد په یکشلیں راستی ءِ شوھاز ءَ، رَدی (error) ءِ ھلاپ ءَ اِنت۔ نگدی چارءُتپّاس ءِ وسیله ءَ ما وتی رَدیاں نشان کُت کنێں ءُ گهترێں رُمان گیشّێنت کنێں۔ گهتریں توجیل ءِ شوھاز یک برجاهیں کاررِدے (process)۔ آ په اِشی ءِ گیش٘ێنگ ءَ راستی ءِ راستیں اندازگ ءِ لیکه (verisimilitude) ءَ کارمرز کنت۔  نگدی سما ءِ برورد ءَ ما گهتریں توجیلاں گپت کنێں یا راستی ءِ سک نزیک بئێں۔ نگدی سما ماں لیکهے ءَ مئے کُمَک ءَ په رَدیں مواد ءِ نشان کنگ ءَ کنت۔ اگاں یک لیکهے ما گچینی درچِت که اێدگه لیکهانی درگتءَ کمتر رَد اِنت گڑا ما گْوشت کنێں که اے لیکه په راستی ءِ اندازگ جَنَگ ءَ چه آ دِگراں گهتر اِنت۔ چه اِشی ءَ آ په زانت ءِ ردوم ءُ دیمروی ءَ گیشتر ذمه دار بیت۔ ھمے گپ دومی نگاه ءَ پو٘پر ءِ رِد ءَ اے وڑا بیان بیت که نگدکاری بودناکی ءِ جوھر اِنت۔ اے کم از کم دو مردمانی میان ءَ نگدی رِدءَ ھمفکر بُوَگ ءِ وسیله ءَ مارا چه مئے رَدیاں دربرگ ءَ کُمَک کنت[2]۔

آئی ءِ رِدءَ بێرگیں زانت ءِ اکرار یک گَت منتگیں (subjective) سسائی ھالتے ءَ ابید ھچے نه اِنت که وتی ھیالاں دِگرانی سرا مُشیت۔ اے نفر ءَ په زانت ءِ درگتءَ، واکداریں رَوِش ءِ دارگ ءَ سکێن دنت که اِشی ءِ آسر ءَ دو بگێریں ٹولیانی میان ءَ گِھێں گپءُگال ھچ وڑ نه مانیت۔ زانت ءِ درگتءَ اے واکداریں رَوِش نفری نگدکاری ءَ اێر جنت ءُ تاکت ءِ زور ءَ نفراں گِرءُدار کنان ءَ تیوگیں راجمان ءِ گهتر ءُ شرتر کنگ ءَ جُهد کنت۔ اے چوشیں نُهمتے یله نه دنت که گپءُگال ءُ ھمتپاکی به مانیت۔

پو٘پر یک وزمے گیشّینیت که آئی ءِ تها آسر شامل نه اِنت۔ آئی ءِ وزم ءِ بنیادی فکر اِش اِنت که زانت رَد بوؤکین ءُ آئی ءِ ھیال یا آسر سرجم نه اَنت۔ آ گْوشیت که انسان ءَ دیما ارداه ھست، اُمیت داریت ءُ دلمانگ بیت، اے درگتءَ آ ماں راجمان ءَ ھر وڑیں جیڑه ءُ جنجالے ءِ دیمپان اِنت، په آیانی توجیل ءَ آ ھمے اراده، اُمیت ءُ دلمانگی ءِ بنیاد ءَ لیکه بندیت ءُ نگد کنت۔ اے وزم انسانی بودناکی ءِ سرا یکین ءُ بێرگیں رھبندانی واکداری ءَ رَد کنت۔ پو٘پر سرپد بیت که زانت ءِ درگتءَ اے وزم چه واکداریں رَوِش ءَ آزات اِنت۔ اے وزم ءِ رِد ءَ یک اڑّے ءِ بابت ءَ کسے ءِ نکته نگاه ھما جیڑه ءِ پرّیس ءِ رِدءَ راست اِنت۔ اے وزم ھمے چیز ءَ ساڑایت که اے وزم پێسلهدار یا آسری نه اِنت۔ جیڑه ءِ گیشّینگ ءَ دگه ھم گِھێں رھبند ھست اَنت۔ پمیشکا اے وزم دِگر ءِ دلیلانی سرا باور کنگ ءِ رَوِش ءَ دیما بارت چه اِشی ءَ گِھێں گپءُگال ءُ ھمتپاکی مانیت[3]۔ چوکه اے وزم دِگر ءِ دلیلانی سرا باور کنگ ءَ دائم ساڑی اِنت پمیشکا آ تاکت ءِ زور ءَ دگر ءِ سرا وتی ھیالاں نه مُشیت ءُ وتی بگێراں اێردست نه کنت۔ چه اِشی ءَ دو بگێریں ٹولیانی میان ءَ گِھێں گپءُگال بوت کنت۔ پو٘پر ءِ رِدءَ دِگر ءِ دلیلانی سرا باور کنگ یک بودناکیں رَوِشے پرچاکه اے زانت ءِ رَد بُوَگ ءَ منیت۔ اے رَوِش ادبدارین اِنت ھم پرچاکه اے مردمانی برابری ءُ راجمانی جیڑهاں گوں ایمنی ءَ گیشّینگ ءِ سرا یکین کنت۔ پمیشکا پو٘پر اکرار کنت که آئی ءِ وزم ادبداریں نشان ءُ په مڑاهداریں زند ءَ جواز داریت۔

پو٘پر ءِ ادبداریں نفرپسندی: پو٘پر ءِ مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءِ ھیکوھِنی پرّیس

کسے زانت که پو٘پر ءِ وزم ءَ، نفری نگدکاری چه اێدگه دُراهیں چیزاں پێشتر اِنت۔ اَنچوکه آ وتی مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءَ ھم نفری نگدکاری ءَ پێشتر کنت۔ اے درگتءَ پو٘پر ءِ سرا نامداریں نگدکار ھیکوھِن جْوانیں وڑے ءَ پو٘پر ءِ مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءَ گیشّینیت۔ آ نشان کنت که پو٘پر ءِ لیکه کانٹ ءِ مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءِ لهتے بهرانی بدل بوتگیں فکرے۔ کانٹ ءِ وڑا پو٘پر ءَ ھم یکین اِنت که مناسبیں ادبداریں پێسله ءِ درگتءَ ادبداری گوں مئے ذمه داری ءَ کار داریت۔ بلئے آئی ءَ ادبداریں ھێر (moral good) ءِ بێرگیں پێسلهانی سرا یکین نه کنت۔ پو٘پر دلیل دنت که باید اِنت ادبداری چه انسانی تب ءَ زُورگ مه بیت۔ آ گُمان کنت که سما بیت، انسانی تب وتواه اِنت۔ ءُ باید ھم نه اِنت که ادبداری چه ھستیں راجمانی رھبند ءُ رواجاں زُورگ به بنت، پرچاکه ھستیں رھبنداں کوری ءَ پهمگ ءَ پد ’زور ءَ سراں راه اِنت‘ ءِ ستک گوں دلبڈی ءَ مانیت[4]۔

پو٘پر ءِ رِدءَ ادبداری گوں بێرگیں اَنجار یا ادبداریں دِلواهیاں مَیّن نه بیت۔ بلکیں چوشیں گِھێں بنیاد نیست که بێرگیں ادبداریں اَنجار منّگ به بنت۔ اے وڑا ما وتی ادبداریں پێسلهانی گچین کنگ ءَ ایوک ءَ ذمه دار اِیں۔ بودناکی ھمیش اِنت که باید اِنت کسے وتی دراهیں متبادل پسندیں آسراں ریسءُپرّیس به کنت۔ پو٘پر ءَ یکین اِنت که ھمے وڑا ما سائنس ءِ تها نگدی رَوِشے دار اِیں ھمے وڑا په ادبداری ءَ ھم باید اِنت به دار اِیں۔ پو٘پر ءِ رِدءَ اے وڑا سائنس ءُ مڑاهداریں زند ءِ وزم یک بنت۔ بلئے پو٘پر اے گپ ءَ ھم گیشّینیت که بنیادی پَرکے سائنس ءُ مڑاهداریں زند ءِ میان ءَ ھست اِنت[5]۔ سائنس ءَ مئے پێسله چه مئے تجربهاں کاینت البته مڑاهداریں زند ءِ درگتءَ ما وتی ھر ادبداریں پێسلهانی ایوک ءَ وت ذمه دار اِیں۔

ھمے پُشدر ءَ، ھیکوھِن نبشته کنت که چونائیا پو٘پر سائنسی رَوِش ءَ مڑاهداریں زند ءِ درگتءَ ھم ساڑائیت۔ آ سائنسی بنیاد ءَ ادبداریں پێسله ءِ زُورگ ءَ، چه اے امکان ءَ کشیت ءُ در کنت که آ ذاتی ذمه داریاں لهتے دگه بنیادانی ءُ واکداریانی سرا لڈیت۔ پو٘پر اے چیز ءَ برجاه داریت که ادبداریں پێسله ءِ ذاتی ذمه داریاں ابید مڑاهداریں زند ءِ لیکه نه مانیت۔ ھیکوھِن ءِ رِدءَ کانٹ ءَ که انسانی بودناکی ءِ وتواکی ءِ ھما اِسپر داشتگ، پو٘پر ھمے اِسپر ءِ بنیادی شکل ءَ نشان کنت۔ اے وڑ کنگ ءَ گوں، پو٘پر کانٹ ءِ زَگریں گَرَز (pure motive) ءُ ادبداریں ھێر ءِ لیکه ءَ رَد کنت، پرچاکه [اے لیکه] واکداری ءَ اَنچیں چیزے کنت که ’ھێر‘ اِنت[6]۔ پو٘پر اے گپ ءَ ھم رَد کنت که ادبداری چه بُندپتری یکشلی ءَ زُورگ به بیت پرچاکه بُندپتری یکشلی ازلی آسر یا ھژدری ئێں بانداتے گُمان کنت، که اِشاں جواز نیست۔ ھیکوھِن اِدءَ پو٘پر ءِ لیکه ءَ گیش٘ینیت:

چو بوت نه کنت که ادبداریں پێسله چه باندات ءِ زانت ءَ زُورگ به بنت۔ البته اگاں مردماں اے ھم به زانتیں که دیما بُندپتری پێسله چے بنت۔ گڑا پدا ھم آیاں دیما اے پێسله کنگی اِنت که ھمیشی ءِ سرا کاربند به بنت یا مه بنت؛ بُندپتر ءِ پێسله رُزوائی رد بوتنت۔ کدر ءُ اَنجار چه راستالاں (facts) درجَنَگ نه بنت، ءُ ادبداریں رواج چِدءُدیم چه بُندپتر ءَ زُورگ مه بنت بلکیں چه کُدرت ءَ۔ پکّهی ءَ ادبداریں پێسله پُشدر ءِ مُهتاج اَنت بلئے اے پُشدر آیاں مَیّن کُت ءُ بست نه کنت۔ مردم یک وڑیں ھالتاں ردوم گران ءَ وڑ وڑیں پێسله سازنت۔ چه رَدیاں دربرنت ءُ وتی نگاه ءَ بدل کننت[7]۔

ھیکوھِن پو٘پر ءِ مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءِ پرّیس ءَ پد اے آسر کشیت که پو٘پر ءِ سرجمیں جُهد ھمیش اِنت که ماں ادبداری ءِ سیمسراں نفری وتواکی ءَ به رکینیت۔ اے وڑ ھم گْوشت کنئے، پو٘پر په وتی ادبداریں نفرپسندی ءَ ’ادبداریں ھێر‘ یا ادبداریں اَنجارانی سرا نگد کنت۔ پو٘پر ءِ اینٹی-فاؤنڈیشنلزم ءَ مڑاهداریں زند سرجم ءَ نفرپسند کُتگ۔

ھما جیڑه ءَ که ھیکوھِن نشان کنت، اِش اِنت که اگاں ادبداریں اَنجاراں نه کُدرت بنیاد دنت ءُ نه بُندپتر، گڑا نفری پێسله گت منتگین ءُ درگتی (relative) ماننت۔ اے په پو٘پر ءِ وڑیں ریشنلسٹاں انچوش اِنت که مَنّگ بوت کنت۔ پمیشکا په اے جیڑه ءِ یکّ کر کنگ ءَ ءُ وتی مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءَ وزمی رِدءَ جْوان کنگ ءَ آئی ءَ په کانٹ ءِ بودناکیں پَرز (categorical imperative) ءِ جائز گْوشگ ءَ گچینی ھالتے جوڑ کُتگ۔ ھیکوھِن نبشته کنت که پو٘پر بود ءُ فکر ءِ سیمسر ءَ جهانی ادبداریں رھبند یا ’بودناکیں پَرز‘ ءَ شوھاز کنت[8]۔ ھمے یکشلی ءَ ما پو٘پر ءِ زانت ءِ لیکه ءَ ھم گندیں۔ اَنچوکه اے وتی وزم ءَ دو مردمانی میان ءَ نگدی رِدءَ ھمفکر بُوَگ ءِ سرا زور دنت، ءُ ماں مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءَ ھم ھمیشی ءِ سرا زور دنت۔ پو٘پر ھمے سرپد بیت که دو مردمانی میان ءَ نگدی رِدءَ ھمفکر بُوَگ یا بودناکی ءِ ترز په سرجمیں راستی ءُ برابری ءَ بنیاد بخشیت۔ باید اِنت دُراهیں نفر وتی پێسله ءِ سرا نگد ءُ پدا آئی ءَ بدل به کننت۔ آئی ءِ رِدءَ ھر کدر یا اَنجار چوشیں چیزے نه اِنت که آئی ءِ سرا نگد مه بیت؛ کدر گِھێں ستک اَنت۔ ستک دان٘که نگد ءَ مه گْوزیت گِه بوت نه کنت۔ اے وڑا ھیکوھِن نبشته کنت، پو٘پر ءِ مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءِ تها ھما پهنات مڑاهدارین بوت کننت که رسانک بنت ءُ آیانی سرا نگد بوت کنت[9]۔ اے مڑاهداریں زند کدرانی اَنچیں ربێدے جوڑ بیت که آ مهلوکی نگدکاری ءِ آسر ءَ دیما اَتکگ۔

ھیکوھِن په پو٘پر ءَ اے ھم چاریت که سائنس، سیاست ءُ مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءَ مهلوکی کِرد مزنیں ارزشتے داریت۔ ھمے چیز سائنس ءُ مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءَ گوں رادمنتگی ءَ برجاه داریت۔ دو مردمانی میان ءَ نگدی رِدءَ ھمفکر بُوَگ ءِ دلیلی شکل مهلوکی تْران ءَ نیمگے دنت ءُ بےدرگتیں راستی ءِ ھالتاں ھمسنگ کنت۔ پو٘پر سائنس ءُ مڑاهداریں زند ءِ لیکه ءَ یک نفرے ءِ سما یا سسا (ءِ گت منتگیں ریچے) سرپد نه بیت۔ بلکیں اے باز نفرانی میان ءِ ھمکاری ءِ آسر اَنت۔ اے یَلَهی (openness) داریت پمیشکا په شات یا یلهیں راجمان (open society) ءَ ڈؤلءُکالبتے (model) بخشیت که اے راجمان انسانی آزاتی ءِ مانزمان بیت۔ پو٘پر هیومینٹرینزم ءَ گوں مهلوکی کرد ءِ آزاتی ءَ ھمگْرنچ کنت[10]۔

ھیکوھِن نبشته کنت، ھما اِنت که پو٘پر ءَ راجمانزانتی (سوسیولوجیکل) سببانی بنیاد ءَ تبک (class) یا ربیدگی ھمدستی (cultural alliance) ءِ ھلاپ ءَ شکّءُشُبه ھست، ته ھما اِنت که آ په سائنسی رزا ءِ جوڑ کنگ ءَ لوجیکل ءُ سوسیولوجیکل سببانی میان ءِ ھر ھمسنگی ءِ سرا بندش جنت۔ آئی ءِ گْورا په ھمتپاکی ءَ یکّێں ترز پشکپتگ که مهلوکی نگدکاری اِنت[11]۔ ھما جیڑه ءَ ھیکوھِن نشان کنگ لوٹیت آ اِش اِنت که مهلوکی نگدکاری ءَ په پوهیں (plausible) فکرے ءِ بُوَگ ءَ باز چیز لوٹیت۔ نوں سوال ھم منانک کنگ لوٹیت که لس مهلوک ءُ دو مردمانی میان ءَ نگدی رِدءَ ھمفکر بُوَگ ءِ درگتءَ نگدکاری چون کار کننت۔ اے ھم ارزشت داریت ءُ گیشّینگ به بیت که ماں کُجام ھالتاں مهلوکی (public) تْران به بنت۔

په گِھێں گپءُگال ءَ پو٘پر ءِ مڑاهداریں زند ءِ آسر

پو٘پر ءِ نِزّ ءَ یک بودناکیں مهلوکی تْرانے ھما وھد ءَ بیت وھدے مردم وڑ وڑیں ھیال داران ءَ یک شریداریں مولءُمُرادے به دارنت[12]۔ راست اِنت که مئے یکّێں مولءُمُراد ءِ دارگ مئے شریداریں گَرَز ءُ کدراں گوں ھمگْرنچ بنت۔ اِشی ءِ متلب ھمیش بیت که مئے یکّێں ءُ شریداریں گرز ءُ کدراں ابید گپءُگال بوت نه کننت۔ ھیکوھِن گْوشیت گڑا اِدءَ اے سوال پاد کێت که بنیادی گرز ءُ کدرانی سرا ھمتپاکی چون مانیت[13]۔ ھیکوھِن گْوشیت که پو٘پر ءَ اے سوال ءِ جواب نه داتگ۔ ما اے چارتگ اَت که پو٘پر ءَ بێرگیں پێسله ءِ سرا یکین نه کنت ءُ اِشی ءِ وزم په گرز ءُ کدراں یک گِھێں جوازے ءِ دیگ ءَ سوبمند نه اِنت۔ پمیشکا آ اے گپ ءِ گیشّواری ءَ بےسوب بوتگ که گرز ءُ کدرانی سرا ھمتپاکی چون مانیت۔ ھیکوھِن ءِ رِدءَ پو٘پر ءِ اے سوال ءَ کمار نه کنگ روا نه اِنت۔ پو٘پر وت ھم اے گپءَ شُناسیت که سائنس اگاں چیزے ءِ آزمُشت (test) کنگ ءِ درگت ءَ تپاک کنگ ءَ ناکام بوت، گڑا آزمُشتی جنجال داریت، چه اِشی ءَ یک چیزے ءِ سرا ھمتپاکی ممکن نه بیت۔ اِدءَ ما گْوشت کنێں که اگاں شریداریں گرز ءُ کدرانی درگتءَ ھمتپاکی مه مانیت گڑا سیاسی گفتمان ھم ھمے وڑیں جنجالاں کپیت۔ اے وڑی ءَ پو٘پر ءِ بودناکیں مهلوکی تْران ءِ لیکه تنک ءُ جیڑه دار مانیت۔ چه اِشی ءَ آئی ءِ مَنّتگیں دلیل جیڑه ءِ ایمنیں گیشءُگیواری ءِ راستیں ادبداری کدر جیڑه دار بیت۔

پو٘پر ءِ اینٹی فاؤنڈیشنلزم ءُ آئی ءِ آسر

اِدءَ گهتر ھمیش بیت که ما پو٘پر ءِ ادبداریں نفرپسندی ءِ سرا ھیال ءَ گْور به کنێں که آئی ءَ اینٹی فاؤنڈینشنلزم ءِ نیمگا بارت۔ ما اے چارتگ که پو٘پر زانت ءِ رَکّتگیں بنیادانی سرا یکین نه کنت۔ اینٹی فاؤنڈیشنلزم ءِ رِدءَ پو٘پر ’سائنس ءِ راجمانزانتی‘ (یا سوسیولوجی آف نالج) ءَ رَد کنت۔ ماں سوسیولوجی ءَ یک چالے اے بوتگ که راجمانی ءُ بُندپتری ھالت ھمے زانت ءَ گیشّیننت ءُ مئے زانت چه اِشاں آزات نه اِنت۔ اے چال ءِ رِدءَ راجمانی ءُ بُندپتری سبب مئے زانت ءِ بنیاداں بندنت ءُ تیار کننت۔ زانت گوں ھیمشاں جائز گْوشگ بیت۔ بیدء راجمانزانتی ءِ سائنس ءَ ما سائنس، سیاست ءُ ادبداری ءِ پێسله سازیں بنیاداں گیشّینت نه کنێں۔ ما اے چارِت کنێں که اے درگتءَ پو٘پر پدا ھما جیڑه ءِ دیمپان اِنت۔ سائنسی وزم ءِ تها پێسله سازی ءِ بنیادانی گیشّینگ ءِ درگتءَ آئی ءِ گْورا ھچ ترز نیست ءُ ھِسّاں گوں زانت ءِ رودم ءِ گیشّینگ ءَ ھم آ ناکام بوتگ۔

ھمے پُشدر ءَ ھیکوھِن نبشته کنت که کُو٘ن (Kuhn) ءُ فیئراێبنڈ (Feyerabend) ءِ وڑیں دانشمند اے ھیال دارنت که ھما نفر که سائنسی کاراں سرءُچێر اَنت، آ مردمانی میان ءَ په پێسله سازی ءِ بنیاد ھم راجمانی ءُ نفسیاتی سبب دارنت[14]۔ اے کاررِد ءَ راجمانی سبب ءِ وتی کردے ھست۔ کُو٘ن ءِ وتی کتاب ’ده اسٹرکچر آف سائینٹیفک ریولوشن‘ ءَ دلیل اِش اِنت که سائنسی زانت ءِ چست ءُاێر تهنا ماں ھمائی ءِ لێکاز (paradigm) ءَ پهمگ بوت کننت۔ اے لێکاز یکرِدیں لیکهی گُمان، ھُنر ءُ راستی ءِ لیکه ءِ درگتءَ رھبند داریت۔ اے رھبند جائزیں رھبند زانگ بنت ءُ ماں لێکازاں ھستیں جیڑهانی توجیل ءَ کارمرز بنت۔ لێکاز یک ھسابے ءَ سوسیولوجیکل کاملی یے۔ اے وڑا وڑ وڑیں لێکاز گوں یکّێں اَنجاراں تپّاسگ نه بنت بزاں لێکازانی میان ءَ نایکّدری ھست۔ یک لێکازے ءِ بےسوبی دومی ءِ مَنّگ اِنت۔ بلئے لێکازانی میان ءِ نایکّدری (incommensurability) ءِ سبب ءَ مَنّگ ءِ بدلی یک گِھێں تْرانے ءِ مهتاج نه اِنت بلکیں اِشی ءِ بنیاد دینی برگشتگی اِنت۔ اے وڑا کُو٘ن ءِ سرشون ءَ ھیکوھِن نبشته کنت که په نفر ءُ زانت ءِ ردوم ءَ پێسله سازی ءِ بنیاد بیدء بُندپتری، سوسیولوجیکل، ءُ نفسیاتی اَرزءُسکین ءَ گیشءُگیوار بوت نه کننت[15]۔

ھیکوھِن نشان کنت که ’سوسیولوجی آف سائنس‘ ءِ درگتءَ ھما شکّ ءُشُبه که پو٘پر ءَ داشتگ اَنت، آ چه کُو٘ن ءِ لێکازانی میان ءِ نایکّدری ءِ لیکه ءَ گوں بےارزشت بوتگ اَنت۔ آ ھمے سرپد بیت که آئیڈیولوجی ءِ وڑوڑیں ربێدانی میان ءَ رسانک ارزان نه اِنت البته وڑوڑیں لێکازاں دیم په دیم کنگ ءُ مانا ءِ کشگ ممکن اِنت۔ آ لێکاز ءِ بدلی ءِ بازیں مسالے چه ریاضی ءُ فزکس ءَ کشیت ءُ دنت۔ اے بدلی ناٹهیتگیں لێکازانی میان ءَ نگدی تْران ءِ آسر ءَ بنت ءُ اے بیدء سوسیولوجی آف سائنس ءَ سمائی رِدءَ پهمگ بنت۔ ھمے ترز ءِ سرا پو٘پر یکین کنت که وھدے جتاجتائیں ربێدگ گوں یک دومی ءَ دیم په دیم بنت، آ نگدی تْران پیداک کننت که اے تْران مارا ھمتپاکی ءِ نیمگا بارت۔

ھیکوھِن پو٘پر ءِ جواب ءَ ناجْوان ءُ تَنک گْوشیت۔ آ دلیل دنت که سائنسی ءُ نگدی تْران ءِ ھالت ءُ ھمتپاکی گوں نگدکاری ءَ ھما وھد ءَ بیت اگاں ما اے راه ءِ اڑانداں سرپد به بئێں۔ اے سرپدی ھما وھد ءَ بوت کنت وھدے ما راجمانی بُندپتری پُشدر ءِ سیمسراں گوں دانشمندیں پُشدرے ءَ به زانیں۔ راجمانی بُندپتری پُشدر ءِ سیمسرانی زانگ ءِ بنیاد ءَ ما په نگدی تْراناں پیداک کُت کنێں۔ ھیکوھِن ءِ دلیل وَ باوری اِنت پرچاکه لێکازانی میان ءِ نایکّدری ءِ جیڑه ءِ جواب ھما وھد ءَ دیگ بوت کنت اگاں ما راجمانی بُندپتری پُشدر ءِ سیمسراں بُه شوھازیں۔ دو لێکازانی میان ءَ راستیں بدلی ھما وھد ءَ بوت کنت وھدے شریداریں (share) بنیاد به مانیت۔ ھیکوھِن اے گْوشگ لوٹیت که گپءُگال ءُ ھمتپاکی یک راجمانی جیڑهے که بیدء مردم ءِ راجمانی بُندپتری پرّیس ءَ پهمگ نه بیت۔ پو٘پر په مردم ءِ راجمانی بُندپتری پرّیس ءَ ھچ وڑیں گپ نه جنت۔ پمیشکا آ گپءُگال ءُ ھمتپاکی ءِ سرجمیں فکرے نه دنت[16]۔

اے گپانی درس اِش که چه نگدی گپءُگال ءِ امکان ءِ درگتءَ سوال سمائی نگاه ءَ ارزشت داریت۔ پو٘پر ءِ اَکل پسندی (rationality) ءِ لیکه ءَ اے سوال ءِ دلجمیں جواب نیست۔ آ نگدی گپءُگال ءِ امکان ءَ گوں ’ربیدگی نزیکی‘ ءَ ھمگْرنچ کنت۔ آ اے جیڑیت که ’ربیدگی ناھمسنگی‘ نگدی گپءُگال پیداک کنت۔ آ نبشته کنت که؛

منا یکین اِنت که کُجام ھم ھستی وتی ھست بُوَگ ءِ رِدءَ یک ھساب ءَ نه اَنت۔ اے ھیال چونائیا وَ ارزانیں رسانک ءِ راهاں بندیت بلئے ماں دُراهیں ارزشتداریں چِستءُاێراں ربیدگی ناھمسنگی ءِ مزنیں کدراں منانک کنت۔ اگاں اے اَنچو په دیم ناگتیں سِٹ جَنَگ ءَ کم نه تریت بلئے وش وش ءَ گنجیں وڑے ءَ دارگ بوت کنت۔ اِشی ءِ متلب اِش اِنت که ماں ناھمسنگی ءَ ھما ترز ھست اَنت آ وتا چه ھما بےسمایں زهرامدیاں آزات کُت کننت که آ ھما لیکهاں بےسمائی رِدءَ سرزدی ءَ زُوریت که آئی ءِ وتی زبان ءِ لوجیکل جوڑشت ءَ بگندئے مانگیجگ به بنت۔ اے وڑیں آزاتی ھما نگدکاری ءِ آسر اِنت که ربیدگی ناھمسنگی ءِ بنیاد ءَ واب ءَ پاد اَتکگ[17]۔

پو٘پر دلیل دنت که پرچاکه کدرانی ءُ زبان ءِ یک ھساب نه بُوَگ بزاں درگتی بُوَگ ھر وڑا دو ربیدگانی میان ءَ جنگے پیداک کنت۔ بلئے دێراں پد اے نگدی رَوِش پیداک ھم کنت ءُ چوشیں بنیادے بخشیت که نگدی گپءُگال ءِ وسیله ءَ چه یک دومی ءَ چیزے در به برنت۔ چه اِشی ءَ دو جتائیں ربیدگانی میان ءَ ھمتپاکی مانیت ءُ آیاں نزیک کنت که یک جهانی برادری یے جوڑ به کننت۔ ھیکوھِن نبشته کنت که پو٘پر ءِ اے نیکبینی (optimism) که ربیدگانی ناھمسنگی ءِ پَد ءَ نگدی گپءُگال بیت ءُ جهانشَهری (cosmopolitan) دیمروی کنت [بزاں مردم اَنچیں شهرے ءِ باسک بنت که اُودءَ مُلک مُلک ءِ مردم ھست]۔ ھیکوھن ءِ رِدءَ اے نیکبینیں نگاه جیڑه داریت۔ پرچاکه پو٘پر ھما سبباں ڈالچار کنگا اِنت که دو جتائیں ربیدگانی دیم په دیم کنگ ءِ پُشت ءَ ھست اَنت، بیدء اِشاں گپءُگال ءُ ھمتپاکی بوت نه کنت۔ اَنچوکه ھیکوھِن نبشته کنت که نابرابریں تاکت ءِ ھالتانی اێردستیں ربیدگی ناھمسنگی دائم گپءُگال پیداک نه کننت بلکیں زُلم کارنت، ءُ زلم ءِ آسر ءَ جهانشَهر جوڑ نه بیت[18]۔ پو٘پر وت ھم چه اے جیڑه ءَ بےانان نه اَت۔ ھیکوھِن پو٘پر ءِ جند ءِ گپاں دیما کنت ءُ گْوشیت:

ربیدگی ناھمسنگی چه وتی جْوانیں کدراں زبهر بوت کنت، اگاں ناھمسنگی ءَ کپتگیں ربیدگ وتا جهانی رِدءَ چه اێدگراں بُرزتر به زانت۔ ءُ چِد ءُ گیشتر اگاں اێدگه ھم آئی ءَ مزن به زاننت۔ گڑا آ ربیدگی ھمسنگی ءِ نگدی رَوِش ءِ کدر ءَ بگندئے تباه به کنت….[19]

پو٘پر اِدءَ اے گْوشگ لوٹیت که نگدی رَوِش که بُن اسل ءَ وتی جند ءِ سرا نگد کنگ ءِ رَوِشے که ربیدگی ناھمسنگی ءِ بنیاد ءَ پیداک نه بیت، اگاں کسے وتی ربیدگ ءَ بُرزترین به زانت یا مردمانی برابری ءَ مه منیت۔ زاھر اِنت اے یک ادبداریں درجهے نه اِنت۔ بلئے اے ادبداریں درجه چون ھاسل یا دیما بَرگ بیت که یکے چه اێدگراں بُرزتر نه اِنت۔ ھیکوھِن نبشته کنت که پو٘پر ءِ جند وت چه بُرزتریں رَوِش ءَ آزات نه اِنت که آئی ءَ بےروبرکتی ربیدگ اَنچیں برادریانی بگێر ءَ داشتگ که آ برادری یله یا شات نه اَنت[20]۔ ھیکوھِن اے گپءَ گیشّینیت که ما گندیں ھما ٹولی که راجمانی رِدءَ پدمنتگ اَنت ءُ سیاسی رِدءَ لگتمال اَنت، آیاں برابریں موه نه رستگ که وتی گپاں به جننت۔ فائده شناسیں گروپ گپءُگال ءِ نام ءَ راهءُبنداں ھُشاری ءَ ریپیننت۔ اے وڑیں گپءُگال زاھر ءَ راست اَنت بلئے چونائیا نه اَنت۔ راست ءُ اسلی گپءُگال تاکت ءِ بےپلّوی ءَ اَلّمی کنت۔ ھمے ھالت په گپءُگال ءَ دِلواه مانیت۔ ھیکوھِن اے گپ ءَ نشان کنت که پو٘پر ءَ یکرندے وت گْوشتگ که شریں راجمانی معاشی جوڑشت ءُ کورپوریشن اگاں مهلوک ءِ دستاں مه بنت گڑا جْوانیں جمهوری گپءُگال نه مانیت[21]۔ چه اے ریسءُپرّیس ءَ اے گپ درکێت که پو٘پر ءِ اے فکر: گپءُگال ءِ بنیاد ءَ جنگی جیڑهانی میان ءَ ھمتپاکی ھما وھد ءَ زانگ بیت وھدے راجمانی سَلاهانی بنیاد ءَ گپءُگال ءِ دِلواهیں ھالت پیداک به بیت۔ اِدءَ اے گْوشگ بیت که په گپءُگال ءِ دِلواهیں ھالت ءَ مارا راجمانی ءُ ربێدگی سبب پدجَنَگی اَنت که اِشانی سرا پو٘پر ءَ کامل ءَ دلگوشی نه داتگ۔ ھیکوھِن راستیں وڑے ءَ نشان کنت که په نگدی بدلی ءِ دیما بَرگ ءَ پو٘پر ءَ راجمانی ءُ ربیدگی ھالت پد نه جتگ اَنت۔ بیدء اے ھالتانی پهمگ ءَ آئی ءِ ادبداریں مُراد زانگ نه بیت۔

کارل اسکیمٹ (Carl Schmitt) ءِ سرشون ءَ ھیکوھن نگدی گپءُگال ءِ امکانی بُوَگ ءِ درگتءَ جیڑهے ھم چست کنت۔ آ نشان کنت که جنگی جیڑه ءِ سرا کاملی ءَ فکر کنگ ناسرجمیں زانت ءِ سبب ءَ بوت نه کنت۔ گڑا مارا واکدارے لوٹیت که پێسله به کنت، اَنچوکه یک سیاسی اِستانے۔ بلئے اِستان گوں اے راجماناں جْوانیں وڑے ءَ مذاکره کنگ ءَ آیانی ناٹهیتگیں لوٹانی سبب ءَ بےسوب بیت۔ گڑا اِستان ءَ گپءُگال ءِ سلسله بند کنگی اِنت[22]۔ اے گپءُگال ءَ بےامکانی (unfeasible) کنت۔ گُڈسرا گپءُگال ءِ آزاتی داں ھما وھد ءَ بےامکان بیت دان٘که مئے گْورا شریداریں راجمانی لوٹ مه بیت۔

ما اے چارِت که پو٘پر ءِ ھیال اِش اِنت که په گِھێں گپءُگال ءِ سوبین کنگ ءَ مارا گِھێں رَوِش ءِ سرا باور کنگی اِنت؛ اے رَوِش که ما دِگر ءِ نگدی دلیلانی گوشدارگ ءَ یا دِگر ءَ وتی برابر منّگ ءَ تیار به بئێں۔ بلئے اے ھما وھد ءَ بوت کنت اگاں ما دو مردمانی میان ءَ نگدی رِدءَ ھمفکر بُوَگ ءِ نگد ءِ سرا یکین به کنێں یا ما یلهیں یا شاتیں راجمان ءِ مردم به بئێں۔ چونائیا ھیکوھن نبشته کنت که ما گوں وتی برادریاں ماں راجماناں نشتگیں اِدءَ دو مردمانی میان ءَ نگدی رِدءَ ھمفکر بُوَگ ءِ نگد منّگ نه بیت پرچاکه برادریانی اکرار ءُ منشا (proposal) یکرنگ ءُ یکتهر نه اَنت۔ اِشانی اکرار ءُ منشا ءِ سُهل کنگ ءَ مذاکره لوٹیت ءُ په مذاکره ءَ گپءُگال لوٹیت۔ بلئے پو٘پر مارا اے نه گْوشیت گوں که ماں ھما ھالتاں اُود ءَ دو مردمانی میان ءَ نگدی رِدءَ ھمفکر بُوَگ ءِ نگدکاری اگاں کار مه کنت، گڑا اُودءَ مردم چے به کنت۔ ھیکوھن جهد کنت که پو٘پر په بازتهریں سیاسی اکرار ءُ منشایانی تپّاسگ ءِ راه ءَ ھچ وڑ نه شونیت۔ آ سَلاه ءِ درگتءَ په شرتریں دلیل ءَ ھم ھچ راه نه شونیت۔ ھیکوھن گْوشیت ’’اگاں نگدی گپءُگال سیاسی رِدءَ لازم اِنت بلئے نه تهنا په یوٹوپین کوسموپولیٹن اَھدے ءِ کاربندیں دلواهی ءَ، گڑا پو٘پر ءِ منوگِراں لوٹیت که په سیاسی چارءُتپّاس ءِ رھشونی ءَ رھبند به گیشّیننت‘‘[23]۔

ھیکوھن ءِ نگاه اِش اِنت که پو٘پر ءِ وزم په سیاسی منزل ءَ تهنا یک کاربندیں فکرے۔ بلئے آ ماں راجمان ءَ راستیں سیاست ءِ بازتهری ءِ چارءُتپّاس ءَ رھشونی رھبند نه دنت۔ پو٘پر چه وتی نگدکاری ءِ وزم ءَ باز اُمیت داریت۔ پو٘پر ءِ په ادبداریں نفرپسندی ءَ بستگیں نیکبینی آئی ءَ اے نیمگا کاریت که آ نگدکاری ءَ ادبداریں انجارے سرپد به بیت که سما بیت په ادبداریں مُراد ءِ ھاسل کنگ ءَ بے سوب اِنت۔ بلئے ما کُجام ھم کدرے ءَ گوں نگدکاری ءَ ادبداریں انجارے ءِ جاه ءَ به چاریں گڑا پدا ھم مارا دلیل یا جواز لوٹیت۔ اے وڑی ءَ پدا ھم مارا په جوازانی میان ءِ شِدّت ءِ گیشّینگ ءَ دوبر گپءُگال ءَ مُشکول بُوَگی اِنت۔ اِدءَ ھیکوھن اے سرشون ءَ کشیت که ما چه ھمودءَ بندات کُتگ اَت، مارا ھما پێش ءِ ھالت ءَ واتر کنگی اِنت۔ ھیکوھن ءِ پو٘پر ءِ سرا بستگیں گپانی مانا اِش اِنت که پو٘پر ءِ وزم ءَ ماں دِلواهیں گپءُگال ءِ ھالت ءَ په شرتریں دلیل ءَ رھشونی نیست۔ آئی ءِ وزم ءَ ھمے کمی ھست۔ اِدءَ ما گْوشت کنێں که بیدء اے رھشونی ءَ پو٘پر ءِ وزم ءُ آئی ءِ گوں ادبداریں کدراں سازگاری دیما باوری نه بیت۔

ھمتپاکی ءِ ادبداریں بنیاد ءِ جیڑه: پو٘پر ءِ رَد بُوَگ ءِ لیکه ءِ سرا اوھیئر ءِ پولگ

په شرتریں دلیل ءُ دِلواهیں گپءُگالی ھالت ءِ رھشونی ءَ الّما یک ادبداریں رمزے لوٹیت که آئی روتگ ماں راستی یا انساپ ءِ رَد نه بوؤکیں فکر ءَ به بنت۔ پو٘پر ءَ زانت ءِ رَد بُوَگ ءِ سرا ھمنچو زور داتگ که ھمیشی ءِ اوست ءَ آئی ءَ یکین کُتگ که ’رَد بُوَگ‘ یک ادبداریں رمزے۔ اوھیئر ھمے جیڑه ءِ سرا ھیال ءَ گْور کنت[24]۔ آ اے گُمان ءَ نگدی رِدءَ تپّاسیت که تهنا ’رَد بُوَگ‘ راجمان ءَ یکمُشت کُت کنت۔ ھما ادبداریں رمز که مئے نگاه ءَ رَد بوؤکین اَنت آ مئے رھشونی ءَ په یک ھمتپاکی یا یکرِدیں دلیلے ءَ کُت نه کننت۔ اِدءَ په مارا پَتیں بنیاد به بنت۔ مارا اے چارگ ءُ پهمگ ءِ لائک به کننت که آیا مئے ستک چه اێدگرانیگ ءَ شرتر اَنت۔ اگاں جَنَگ ءُ اشکند کنگ ردیں کار اَنت گڑا په دُرستاں رَدین به بنت۔ ادبداریں اَنجار ءِ درگتءَ ھچ وڑیں ذاتی درجه باید اِنت مه بیت۔ اوھیئر گْوشیت که پو٘پر ءِ ’’من بگندئے رَداں ءُ تو بگندئے راستئے‘‘، اے رھبند ادبداری ءِ درگتءَ ناگێگی یے سهرا کنت۔ اے زند ءِ کاملیں مُرادے ءَ جیڑه دار کنت[25]۔ اے مارا اے فکر ءِ نیمگا کاریت که ھمتپاکی په گَرز ءُ نْدر ادبدار ءُ گِھێں بنیاد نه دارنت۔ پمیشکا اوھیئر دلیل دنت؛ آئی ءَ گِھێں دلیل ءِ امکان بستگ اَنت۔

اوھیئر تاود کنت که پو٘پر منفی یوٹیلیٹیرنزم ءِ سرا گر بندیت پرچاکه آ چه وتا اے فکر کنت که آئی ءِ ’یله یا شاتیں راجمان‘ زند ءِ نْدر ءُ گرزانی بابت ءَ ھمتپاکی ءِ بنیاد نه داریت۔ انسانی گهبود ءِ رھبندانی ممکن کنگ ءِ درگتءَ ھمتپاکی جوڑ کنگ ءِ رِدءَ آ چه جوشیں یا زاھریں ناسازی (urgent or manifest ill) ءَ رکگ ءِ سرا زور دنت۔ بلئے اوھیئر دلیل دنت که اے شک وت شکی اِنت۔ آئی ءِ دلیل اِش اِنت که بیدء یک ھیریں زند ءِ یکرِدیں لیکهے ءَ جوشیں یا زاھریں ناسازی ءِ بابت ءَ ھمتپاکی سک گْران اِنت[26]۔ اوھیئر اِدءَ اے گْوشگ لوٹیت که لیکهی رِدءَ چو بوت نه کنت که بیدء ھیریں زند ءِ یکردیں لیکه ءَ ’سک پُرجوشیں ناشری‘ گیشّینگ به بیت۔ پمیشکا یک یله یا شاتیں راجمانے که اُودءَ (په یکرِدیں ھیر ءَ پَتیں بنیاد نیست) ءِ پالیسیانی درگتءَ ھمتپاکی گه (یا ادبدار) بوت نه کننت که به ماننت البته کارمرد بوت کننت۔ اے وڑیں دلیل گوں راستی ءَ کار نه داریت البته په یک راجمانے ءِ کشّگ ءِ درگتءَ گچینی ندراں گوں کار داشت کنت۔

اوھیئر پو٘پر ءِ جواز (ناسوگِھێں جواز) ءِ لیکه ءِ آسر ءِ دگه یک آسر ءُ نشانے نشون کنت۔ اے لیکه په راجمان ءُ ادارهاں ھما فکر ءَ ساڑائیت که تهنا په یک مُولّے ءِ گِرَگ ءَ ٹهینگ بیت[27]۔ پو٘پر ناسوگهی (uncertainty) ءَ ساڑاهان ءَ ادارهانی نگدی رِدءَ تپّاسگ ءِ فکر ءَ ساڑائیت۔ ادارهاں اے نگاه ءَ چاریت که آ چون جیڑهاں گیشّیننت ءُ کارمرزبُوَگ (usefulness) ءِ بنیاد ءَ گوں یکشلیں واھگاں آیاں بدل کننت۔ راجمانی ادارهانی اے وڑیں تَنکیں لیکه ءَ اوھیئر نگدی نگاه ءَ چاریت۔ آ دلیل دنت که چوش نه اِنت دُراهیں اداره په جیڑهانی توجیل کنگ ءَ ھست اَنت۔ اے وڑیں فکر انسانی ادارهانی کرد ءَ نزور کنت۔ آ گْوشیت،

کُجام ھم اداره اَنچوکه چرچ یا یک کْوھنیں یونیورسٹی یے، یا برلن فِلھارمونک اوچسٹرا یا منی بچک ءِ رگبی کلب په ’جیڑهانی توجیل‘ ءَ موجود نه اَنت۔ یکرندے که اے جوڑ بوتگ اَنت، بگندئے اِشانی وتی گْورا بازیں جیڑه ھست اَنت که گیشّینگ لوٹنت، اَنچوکه اداره ءِ جند به مانیت، گوں وتی کاررنده ءُ باسکاں سرے داریت، بلئے آ په سروری اے به جیڑنت که اے اداره ءِ کار جیڑهانی گیشّینگ اِنت، [بزاں] آ اے اداره ءِ ترز ءَ رَدیں وڑے ءَ سرپد اَنت۔ آ په زند ءِ یک گچینی شکلے ءِ دیما برگ ءُ مجتی کنگ ءَ ھست اَت۔ اُودءَ رگ ھست که ھمیشانی وسیله ءَ گچینی ربیت چو ھون ءَ گردش کننت ءُ جوڑ بنت۔ آ پمیشکا وجود دارنت که مردم گوں آیاں سْیادی دارنت ءُ آیانی پلامرزی ءَ کننت ءُ اُودءَ په وتا کارامدیں چستءُاێر کننت[28]۔

اوھیئر چونائیا راجمانی ادارهانی ھما نشانانی سرا دلگوشی دنت که نفری نه اَنت۔ آ دلیل دنت که ادبداریں نفرپسندی اداره ءِ ھما کدراں نِزور کنت که نفری نه اَنت۔ په آئی ءَ راجمانی اداره نفری نه بُوَگ ءِ شکل اِنت، آئی ءِ مولءُمراد آئی ءِ وتیگ اَنت، نێکه جیڑهانی توجیل ءِ وڑیں ھُشکیں رھبند۔ آیانی وتی ارواهے ھست ءُ باید نه اِنت آ تهنا چو ازبابے ءَ چارگ به بنت۔ آ دلیل دنت که پو٘پر اے وَ لوٹیت که ادارهانی دائمی نگدی چارءُتپّاسے به بیت، بلئے آئی ءَ اداره ءِ ارواه ءِ سرا دلگوشی دات نه کُت۔ بلکیں تهنا اداره ءِ زاھری فائده ءِ سرا ھیال گْور کُت که اداره چے کنت[29]۔ اَنچوکه آ یک مسالے پێش کنت که 1980 ءِ دھک ءَ ماں برلن ءَ بازیں اداره پمیشکا بند بوتگ اَنت که آیانی چارءُتپّاس دائم ءَ نگدی بوتگ۔

اوھیئر گامے دیما رؤت ءُ پو٘پر ءِ ناسوگهی ءِ فکر ءُ اداره ءِ دائمی نگدی تپّاس ءِ سرا نگد کنت۔ آ دلیل دنت، اے تهنا یک کِسّهے که پو٘پر ءِ سرا کانٹ ءِ وتواکیں انسان ءِ کامل بودناک بُوَگ ءِ لیکه ءِ نشان ھست۔ چه ربیت ءَ سستگیں انسان کامل ءَ بودناکیں نفرے نه اِنت۔ انسان باید اِنت ماں آئی ءِ برادری ءِ سْیادیاں چارگ به بیت۔ پو٘پر ءِ کتاب ’’Towards Rational Theory of Tradition‘‘ ءِ سرشون ءَ اوھیئر زور دنت ءُ گْوشیت که اے راستی پو٘پر ءَ وت ھم زانتگ ءُ ماں برادری ءَ موجود بُوَگ ءَ گوں آئی ءَ وت شریداریں مارشت، شریداریں ربیت ءُ شریداریں کدر منِّتگ اَنت[30]۔ اوھیئر گْوشیت که اے شریداریں نات (bond) چه زند ءَ اڈ بنت که ناساز نه اَنت ءُ په انسانی گفتمان ءَ سوگه اَنت ءُ په مجتی راستی ءَ ترزے بخشنت۔ برکؔ (Burke) ءِ رندگیری ءَ اوھیئر دلیل دنت که ماں برادری ئێں ناتاں پوشیدهێں دانائی ھست۔ بندات ءَ مئے باید نه اِنت که په اے وڑیں دانائی ءَ اولسرا گوں نگدی نگاه ءَ به داریں بلکیں اِشاں پٹءُلوٹ به کنێں[31]۔ بیدء اے دانائی ءَ ما راجمان ءَ یکمُشت کُت نه کنێں ءُ نه ادبداری ءِ بابت ءَ جْوانیں وڑے ءَ دلیل دات کنێں۔

چه اوھیئر ءِ ریسءُپرّیس ءَ اے گپ در کێت که په ادبداری ءَ سوگِھێں بنیاد یا مجتی راستی لوٹیت۔ ادبداری ءِ درگتءَ سوگهی ھما وھد ءَ بیت اگاں ما راجمان ءَ گوں نفری کدر ءِ شرف ءَ مه چاریں۔ ھمے وڑا ھمتپاکی ھما وھد ءَ یکشلا نیتّی (non-instrumental) بیت اگاں ما راجمان ءَ نفری کدرانی رِدءَ مه چاریں۔ پو٘پر اے اُمیت کشیت که راجمان گوں نفراں جوڑ بیت که جتاجتائیں ربیدگی ءُ برادری سْیادی ءُ پُشت ءَ گوں یکتاھیں کدر دارنت بگندئے گِھێں گپءُگال ءِ سبب ءَ یک دومی ءَ گوں بندوک به بنت، بیدء گپءُگال ھمگْرنچی نه مانیت۔ پمیشکا اے فکر چه ادارُکیں راستی ءَ دراتکگ که ھچ وڑیں شریداریں بنیاد نه داریت۔ راجمان شریداریں ھمبستگی ءَ ابید یکمُشت بوت نه کنت، ءُ شریداریں بنیاد گوں مجتی راستیاں ھمگْرنچ اَنت۔ بیدء اِشی ءَ ما اے لائک نه بئێں که په ادبداری ءَ دلیل به دیئێں۔ پو٘پر ءِ کلمه ھمیش اِنت که وتا ما وتی جُهدے ءِ سبب ءَ (ما چه وتی ردیاں دربریں که) من رَد بوت کناں، بگندئے من رَداں ءُ بگندئے تو راستئے، بگندئے ما راستی ءِ نزیک ءَ به بئێں۔ بلئے اے کلمه ءَ په گپءُگال ءُ ھمتپاکی ءَ مهکمیں بنیادے دات نه کُتگئِے۔

آسرال

چه اوھیئر ءُ ھیکوھن ءِ پو٘پر ءِ فلسفه ءِ درگتءَ کُتگیں پولگ ءَ پد اے آسرال دراتکگ که پو٘پر ءِ ادبداریں نفرپسندی ءِ جیڑه اِش اَنت که جَهل ءَ داتگ اَنت:

·        پو٘پر اکرار کنت که په ھمتپاکی ءَ آئی ءِ وزم نگدی گپءُگال ءَ اَنجارے کنت۔ آ سرپد بیت که آئی ءِ وزم ادبداریں اَسَر داریت۔ بلئے ھیکوھن ءَ راستیں وڑے ءَ نشان کُتگ که راستیں گپءُگال ھما وھد ءَ بوت کنت اگاں ما ھما وڑیں ھالت پیداک به کنێں ءُ ماں ھما ھالتاں گپءُگال بیت۔ گپءُگال تهنا ھما وھد ءَ بیت اگاں مئے گْورا لهتے شریدار ءُ ادبداریں بنیاد پَت به بنت ءُ به ماننت۔ پو٘پر ءِ اینٹی فاؤنڈیشنلزم په چوشیں ادبداریں بنیادے ءَ ھچ پَشت نه گیجیت۔ پو٘پر ’سوسیولوجی آف نالج ءِ سرا یکین نه کنت پمیشکا آ انسان ءِ راجمانی بُندپتری پُشدر ءِ زانت ءَ ھلاس کنت۔ اے په شدت ءِ توجیل ءَ ھچ وڑیں بنیاد نه داریت۔

·        پو٘پر اُمیت کشیت که  راجمان گوں نفراں جوڑ بیت که جتاجتائیں ربیدگی ءُ برادری سْیادی ءُ پُشت ءَ گوں یکتاھیں کدر دارنت۔ نفر گِھێں رَوِش ءِ سبب ءَ یک دومی ءَ گوں بندوک به بنت۔ بلئے اوھیئر اے پێشداریت که اے وڑ بوت نه کنت۔ پرچاکه ’گِھێں رَوِش‘ چه ادارکیں راستی ءَ پیداک بیت که ھچ وڑیں شریداریں بنیاد نه داریت۔ راجمان شریداریں ھمبستگی ءَ ابید یکمُشت بوت نه کنت، ءُ شریداریں بنیاد گوں مجتی راستیاں ھمگْرنچ اَنت۔ بیدء اِشی ءَ ما اے لائک نه بئێں که په ادبداری ءَ دلیل به دیێں۔

«»«»«»

رجانکار: امین ضامن بلوچ

ھُورتوان: ڈاکٹر عاصم زھیر ءُ چندن ساچ

شِنگکار: دودمان شنگکار کیچ

شنگ: راجمان ۱۰۔ جولائی ۲۰۲۴

Popper’s Moral Individualism and Its Implication for Reasonable Dialogue: Focus on Hacohen’s and O’hear’s Inquiry of Popper’s Ethics

[1] Anthony O’Hear. Karl Popper: Arguments of Philosophers. (London: Routledge. 1980), p. 206

[2] Karl Popper. Objective Knowledge. (Oxford: Clarendon press. 1986), p. 258

[3] Karl Popper. Conjecture and Refutation. (London: Routledge. 1963), pp. 355-7

[4] Malachi Haim Hacohen. Karl Popper-The Formative Years, 1902-1945: Politics and Philosophy in Interwar Vienna. (Cambridge: Cambridge University Press. 2000), p. 511

[5] Karl Popper (1966). Open Society and Its Enemies, part two. (London: Routledge. 1966), p. 233

[6] Malachi Haim Hacohen. Karl Popper-The Formative Years, pp. 511-12

[7] Ibid, p. 512

[8] Ibid, p. 513

[9] Ibid

[10] Ibid, p. 514

[11] Ibid,  p. 515

[12] Karl Popper. The Logic of Scientific Discovery. (London: Routledge. 1999), p. 37

[13] Malachi Haim Hacohen. Karl Popper-The Formative Years, p. 515

[14] Ibid, p. 530

[15] Ibid, p.532

[16] Ibid

[17] M.A Notturno (edit). The Myth of Framework Karl Popper. (London: Routledge. 1996), p. 51

[18] Malachi Haim Hacohen. Karl Popper-The Formative Years, , p. 541

[19] Ibid, p. 542

[20] Ibid. Hacohen is right. We can notice that Popper declares ‘western  culture’ superior. He asserts that ‘western society’ has specific beliefs that make it the best society. In his lecture “What Does the West Believe in?” Popper regards the belief in ‘open society’ as the superior to all beliefs. One can infer that Popper himself has attitude of superiority. [See, Popper, Karl (1996)]

[21] Ibid,  p. 543

[22] Ibid,  p. 544

[23] Ibid, p. 546

[24] Philip Catton. Karl Popper Critical Appraisals. (London: Routledge. 2004), p. 189

[25] Ibid,  pp. 192-4

[26] Ibid, p. 194

[27] Ibid, p. 195

[28] Ibid, p. 196

[29] Ibid,  p. 197

[30] Ibid, p. 198

[31] Ibid,  p. 198

«»«»«»