A Social Contract and the Future of Baloch Politics

راجمانی پیمان ءِ لوٹ: بلوچ ءِ سیاست ءِ آکبت

امین ضامن بلوچ

پجّار

اے نبشتانک ماں پاکستانی بلوچ راجمان ءَ ھمشوریں سیاست (mainstream politics) ءِ تَھِی ھالتانی رێسءُپرّیسے پێش کنت۔ اے نبشتانک پدجنت که تَھِی ھالتانی گِرءُدار ءَ دری رھبندانی کاربندگ ءِ سبب ءَ بلوچ راجمان ’جنگ زَدگ‘ بوتگ۔ تَھِی ھالتانی گوں دری رھبنداں گِرءُدار ءِ کار چو سیاسی مُهمے ءَ ششت ءِ دھک ءِ گُڈسر ءَ ءُ گچینی وڑے ءَ ھفتاد ءِ دھک ءَ بندات بوت۔ اے سیاسی مهمجواں چه وفاق ءَ یکرِدیں شری ءِ اُمیت ءَ بلوچ راجمان ءِ وتی رھبند ڈالچار کُتگ اِتنت۔ یکرِدیں شری ءِ مانا اِنت: پاکستان ءِ سیاسی میراس ءِ بھر بُوَگ۔ سیاسی میراس ءِ نشان مسلمانیں پگارگرانی جھد اَت۔ اے جھد ءِ لێکهی سهرا ’دو قومی نظریه‘ اِنت ءُ اِستانی سھرا ’وفاق‘ اِنت۔

ماں بلوچ راجمان ءَ ھمشوریں سیاست چه انجمن اتحادِ بلوچاں ءِ جُھد ءَ بندات بوت۔ اے جھد ءِ یکشلی داں نیشنل عوامی پارٹی (نیپ) ءِ دؤر ءَ اے وڑا برجاه اَت که تَھِی ھالتانی گِرءُدار ءَ وتی رھبند نشان کنگ ءُ لگتمال کنگ نه بوتنت۔ بِلّے آ دری ھالتانی (ھندوستانی نیشنلزم ءُ مارکسزم) اسَر ءَ وتی ربیتی زندمان ءِ جھگیری ءَ ھر پِڑ ءَ پێشگام نه اِتنت۔ بلئے آیانی گْورا تَھِی ھالتانی گِرءُدار ءِ توجیل وتی رھبندانی پْروشگ نه اَت۔ اے رِدءَ گُڈی سیاسی گَل نیپ اَت که آئی ءِ گوں وفاق ءَ تَھِی ھالتانی گِرءُداری ءِ سرا ناتپاکی یے ھست اَت۔ البته سیاسی مهمجو بلوچستان ءِ پدمنتگی ءِ سرا سیاست کنگا اِتنت۔ آیاں اے پدمنتگی ءِ ذمه دار نیپ اے وڑا گْوشتگ اَت که شریں جھگیری ءِ نه بُوَگ ءَ بلوچستان ءِ جیڑه سیاسی وارساں سر نه بوتگ اَنت۔ پمیشکا وفاق یا سیاسی وارس لس مهلوک ءِ بزگی ءِ ذمه دار نه اَنت۔ سیاسی مهمجوانی نِزّ ءَ بلوچستان ءِ سیاسی جیڑھانی توجیل ھمیش اَت که وفاق اگاں اے گپ ءَ وت بِه منیت که آئی ءَ بلوچانی ھَکّ ءُ باید نه داتگ اَنت گڑا چِدءُپد بلوچانی دمگ ءَ ایمنی مانیت ءُ یکرِدیں شَرّی ءِ لێکهے دیما کێت (آغازِ حقوقِ بلوچستان یکرِدیں شَری ءِ یک مسالے)۔ آیانی نِزّ ءَ مَنّگ ءَ پد ھاکم لاچار بیت، ھرچی په بلوچ ءَ باید اَنت، آیاں دنت۔ اے سیاسی مهمجوئی انگته برجاه اِنت۔ نوں بنیادی جیڑه اِش اِنت که یکرِدیں شَری ءِ سیاست ءِ نام ءَ بلوچ راجمان ءِ تھی ھالت گوں دری لێکهاں گِرءُدار بُوَگا اَنت۔ چه اِشی ءَ بلوچ راجمان ءِ یکشلیں مڑاهداری (consistent morality)، سیاسی باید (political rights) ءُ راجمانی کدر (social values) ڈالچار بُوَگا اَنت ءُ اے ڈالچاری ءِ دیمپان دائم لس مھلوک اِنت۔ اے نوبتاں راجمانی پێمانے درکار اِنت که په بلوچ راجمان ءَ یکشلیں مڑاهداری، سیاسی باید ءُ راجمانی کدرانی (social values) رِدءَ وتی ریا ءُ فائدھانی کُربان کنگ ءِ درس ءَ به دنت پرچاکه ’پیمان (یکشلیں) مڑاهداری، سیاسی باید ءُ راجمانی کدر ءِ مجلس اِنت‘[1]۔

بُندپتر ءُ پُشدر

پاکستان ءِ سیاسی بُندپتر چونائیا ریا (concession) ءُ فائدهانی سیاست ءِ دپتر اِنت[2]۔ اے رِدءَ گوں پاکستان ءِ جوڑ بُوَگ ءَ تاکت فوج ءُ بیوروکریسی ءِ گْورا اَت[3] که ھر دو پاکستان ءَ میراس ءَ رَستگ[4] ءُ پگارگراں میراس ءَ داتگ اِتنت۔ آیاں په وتی ریا ءُ فائدهانی رکینگ ءَ سُوبه ایردست کُتگ اِتنت۔ مُلک ءِ بُنجاهی واکدار جوڑ بُوَگ ءَ پد آ مُلک ءِ سیاسی وارس بوتنت۔ آیانی سیاسی میراس سُوبهانی (provinces) ایردست کنگ ءَ گوں زاھر بوتگ که ’آھانی اے واکداری ءِ دیم ءِ دارگ ءَ سُوبهاں سیاسی سُرءُپُر ھست اَت (ابیدء پنجاب ءَ)‘[5]۔ چه ھمے زیردستی ءَ ماں بلوچستان ءَ دو رَوِش ودی بوتگ۔

یکے ھمیش اَت که مارا پرچا اے ریا ءُ فائده نه رَستگ اَنت؟ دومی: ما پرچا سیاسی وارسانی ریا ءُ فائدهانی رکینگ ءِ دێنءَ بَزگیں؟ اولی مهمجو اِتنت که دائم سیاسی وارسانی منتوار بوتنت که آیاں ھم فائده ءُ ریا به رسیت۔ دومی ھیال ءِ مردم لێکهی، رھبندی یا گهگیری سیاست ءُ فکر ءِ پلامرز اِتنت که آیاں ایردستی ءِ درگتءَ سوال کُت ءُ ماں اِستان ءِ ربێد ءَ وتی جائزیں بهر لوٹِّت۔

بلئے ھر دوئێں نوبتاں مردماں وتی ایردستی شرّی ءَ مَرتگ که چه اِشی ءَ قومی ءُ راجدوستی ءَ جهه جت۔ قومی ءِ متلب اِنت آیاں لوٹِّت که سیاسی میراس ءِ بهر به بنت۔ آیاں یکرِدیں شرّی ءِ اُمیت چه سینٹر یا فیڈریشن ءَ کَشِّت ءُ سینٹر ءِ رکینگ ءَ ساڑی بوتنت۔ آیانی نِزّ ءَ قوم ھما اِنت که سینٹر ءَ گیشّێنتگ۔ دومی راجدوست که وتی گچینی ابرمی ھستیاں (natural particularities) گوں یک راجے ءِ باسک اَنت بِزاں آئی ءِ جند اے گپ ءَ گچین کُت نه کنت که مرچیگ ءَ پد من فلاں راج ءِ باسک نیاں۔

البته دومی نیمگءَ وفاق ءِ بهر بُوَگ ءُ پدا قومی بُوَگ یک ابرمی گچینے نه اِنت بلکیں ’بیستمی کْرن ءِ سیاسی گچینے‘[6]۔ اے وڑیں سیاسی ساھتاں ’مهمجواں په وتی ایردستی ءَ گِرێت بلئے ماں وتی راجمان ءَ نابکاریں کرد پیلو کُت‘[7]۔ یکرِدیں شَرّی ءِ اُمیت ءَ په وفاق ءَ کارامدیں سیاسی کردے ءِ پیلو کنگ ءَ ساڑی ءُ ماں وتی ھَند ءَ بنداتی سیاسی ادارهانی جوڑ کنگ ءَ دائم دیما اِتنت۔ اے نْیام ءَ ھمیشانی میان ءَ بےدلیلیں ’’دیما رَوَگ ءِ جُهد‘‘ ھم بنا بوت تاکه وتی کسانیں دنیا ءَ به رکێننت۔ سیاسی بنیاد ءَ راجمانی پێمان ءِ راھانی بندگ ءَ مستریں ھُزر چه سیاسی وارساں یکرِدیں شَری ءِ گُمان اَت۔

سیاسی وارس وت چونائیا پگارگریں سیاست ءِ پیداوار ءُ پُشتءُپد اَنت۔ پگارگر ماں ھندوستان ءَ مسلمانانی جتائیں مسلم اِستانے ءِ جوڑ کنگ ءِ سیاسی جھگیر اِتنت۔ بندات ءَ اے لیکه ءِ جھگیر یوپی، بِھار ءُ بمبئی ءِ وانندهیں کَسبگِر (پێشه ور) اِتنت۔ پدا 1919 ءِ مونٹێگو چیلِمسفورڈ ریفارم (Montagu–Chelmsford Reforms) ءَ پد جاگیردار ءُ 1940 ءِ دھک ءَ مزنیں باپاری ھم اے لێکه ءِ جھگیری ءَ ھوار بوتنت۔ تلب بُن ءَ لیکهی نه اَت بلکیں ھر سئێں ٹولیانی وتی ریا ءُ پرواه اِتنت۔ اَچ جاگیرداراں مستریں بھر پنجاب ئیگ اَت۔ 1947 ءَ پد ھمے بھر ءَ گوں انگریزاں مذاکره کُت۔ بلئے پاکستان ءِ جوڑ بُوَگا پد ھما جاگیردار، کبیھ (aristocracy)[8] ءُ کسبگر که آ تچک ءَ مسلم لیگ یا مسلمانانی آزاتیں اِستان یا دو قومی نظریه ءِ پلامرز نه اِتنت، چه اِستان ءِ سیاسی چِستءُاێراں دُور دارگ بوتنت۔

ماں بلوچستان ءَ نیپ ءِ سرکار ءِ ھلاسی، ھمشوریں بلوچ سیاستدانانی یکرِدیں شری ءِ نیمگا رَوَگ ءِ بندپتری ءُ سیاسی نیمون بوت۔ نیپ ءِ رھشون سردار اِتنت ءُ سرداری ءِ ھلاسی ءَ سیاسی پِڑ ءَ پێشگام اِتنت۔ آ زمانگ ءَ ماں بلوچ راجمان ءَ دو سیاسی رَوِش ھست اَت: سردار بگێری ءُ دومی: نیپ بگێری۔ سردار بگێر لبرل کئومپرور ءُ نیپ بگێر دینی سیاست ءِ پلامرز جماعت اسلامی اَت۔

مسلمان بُوَگ ءِ سیاسی جھگیر کبیھ ءُ جاگیردار اِتنت ءُ ایدگه درامد

ماں پاکستانی سیاست ءَ سیاسی تاکت ءِ واھُند تهنا ھما جاگیردار ءُ کبیھ اِتنت[9] که مسلم فکر ءِ جھگیر اِتنت۔ ’ماں برٹش انڈیا ءَ پاکستان ءِ جُنز یوپی ءِ پگارگِریں کَسَبگِرانی (professionals) جُھد اَت‘[10] ۔ کسبگِر ’شَھر ءِ میانی کلاس ءِ وانندهیں مردم اِتنت، اِستان ءِ سِوِل ءُ فوجی بیوروکریسی ءِ وڑیں مزنیں اُگدھانی واھگدار اِتنت‘[11]۔ ’اے جنز سرجمیں هندوستان ءِ مسلمانانی کْرناں پێشی جُھدے نه اَت‘[12]۔ ’پاکستانی جنز ءِ پُشت ءَ مستریں تاکت ھمے پگارگِریں کلاس‘[13] مسلم لیگ اَت[14]۔

مسلم فکر ءِ جهگیری ءِ کِسّه په رھبندی 1909 ءِ مو٘رلے منٹو ریفارم (Morley-Minto Reforms) ءِ رِدءَ بندات بوت۔ اے ریفارم ءِ رِدءَ کونسل جوڑ کنگ بوت۔ اے کونسلاں جاگیرداریں کبیھ باز اِتنت ءُ ماں کوچگی دمگاں ھاکم اِتنت[15]۔ پدا 1919 ءِ مونٹێگو چیلِمسفورڈ ریفارم ءِ آیگ ءَ پد ھِند ءِ دُراهیں مسلمان گَلانی واھُند یوپی، بِهار ءُ بمبئی ءِ روبرکتی وانندھیں کبیھ اِتنت بلئے سیاست ءِ بنجاه کوچگ اِتنت۔ دومی نیمگا ’’زمیندار کونسل‘‘ روالپنڈی ءُ ملتان ءِ تاکتوریں مسلمان زمیندارانی دست ءَ اِتنت۔ پنجاب سُوبھائی وتواکی ءِ مستریں وکیل[16] ءُ سُوبھائی وزارتی واکانی مالک ھم جوڑ بوت[17]۔ ھمے وڑا ماں بنگال ءَ چه 39 نشت ءَ 33 نشت آ اوں په کوچگی دمگانی مسلماناں گیشّێنگ بوتگ اَت[18]۔

                بلئے ھر دوئێں ریفارم کالونیل تاکت ءَ په وتی مراساھانی ٹھێنگ ءَ کُتگ اِتنت۔ اَنچوکه کالونیل تاکت ءَ وتا شر زاھر کنگ ءِ نیّت ءَ اولی ریفارم ءَ په مسلماناں جتا گچینکاری ءِ موه ءِ پَد ءَ مسلماناں یک دینی سیاسی وجودے ءَ درا بُوَگ ءِ سنچ دات۔ ۔۔۔ ءُ ’وتی سیاسی ءُ بیوروکریسی ءِ رِدءَ گیشّێنتگیں ترزاں مسلمان جاه داتنت‘[19]۔ دومی ریفارم ھم بێرگءَ ھمے کالونیل گُمان ءِ اَکس اَت[20]۔  اَنچوکه چه ھر دوئێں ریفارماں سرحد ءَ ھچ نه رستگ اَت بِلّے که 1901 ءَ آئی ءَ سُوبه ءِ درجه رستگ اَت[21] ءُ اُودءِ مھلوک مسلمان اِتنت۔

1939 داں 1942 ءِ زمانگ ءَ مسلم لیگ سوبین اَت۔ زاھر ءَ مسلمانانی جتائیں دینی سیاسی وجود ءُ سنچ ’دو قومی نظریه‘[22] ءِ جھگیر اَت۔ بلئے اے سوبمندی ءِ سبب آئی ءِ لیکه نه اَت بلکیں کانگریس ءِ چه وزارتاں پد ماں پد دستکشی، دومی جھانی جنگ ءِ میان ءَ سیاسی چاگرد ءِ نامھکمی ءُ کانگریس ءِ ’انڈیا ءَ یله کنگ (Quit India)‘ ءِ جُنز ءِ وڑیں مزنیں سیاسی چِستءُاێر اِتنت[23]۔ اے چونائیا ’یوپی ءُ بِھار ءِ نوک رُستگیں کسبگریں ٹولی، پنجاب، سندھ ءُ یوپی ءِ تاکتوریں جاگیردار، روبرکتی ءُ رودراتکی انڈیا ءِ صنعتی ھزگارانی تلب اِتنت که زاھر ءَ مسلم لیگ ءِ نام ءَ اِتنت‘[24]۔

برٹش انڈیا ءِ پْرشتءُپروش ءَ پد پنجاب ءِ زمینداراں چه اێدگه پگارگریں مسلمانانی نیمگا، گوں کالونیل تاکت ءَ مذاکره کُت[25]۔ آیاں ادارھی بنیاد ءَ اے بیانیه ٹھینت که آزاتی ءِ جنز سوبمندیں وڑے ءَ دو قومی نظریه ءِ سرا اَت۔ اے نظریه آیانی ’ذاتی ھاکمی‘[26] (یا مسلمانانی ھاکمی) ءِ شُبین اَت۔

یک نیمگے ھما زمانگ ءَ، میر ءُ امیریں مسلمان ماں برٹش ایکٹاں په وتا ریا ءُ فائده شوھازگا اِتنت، دومی نیمگا بلوچستان ءِ راجدوستیں میر ءُ امیراں 1920 تا 1939 ءِ گُڈسرا انجمن اتحادِ بلوچاں ءُ کلات اسٹیٹ نیشنل پارٹی ءَ په بلوچ راج ءَ اے رھبند گوں بدلیءُسدلی ءَ ٹهینتگ اِتنت که ’بلوچستان بلوچانی سرزمین اِنت، برٹش ءِ نه اِنت۔ برٹش سامراج اِنت ءُ چه سامراج ءَ بلوچ ءِ سرزمین پچ گرگی اِنت۔ بلوچ ءُ بلوچ سرزمین رکێنگی اَنت ءُ دُراهیں بلوچ یکمُشت کنگی اَنت۔ بلوچی پجّار بلوچانی یکمُشتی ءِ بُنزِه اِنت۔ په لس مهلوکی سیاست ءِ توان کنگ ءِ اَوَزءَ تمنی ءُ جاگیرداری ءِ ھلاسی اَلّمی اِنت۔ په بلوچانی معاشی، سیاسی ءُ راجمانی سَلاه ءُ  پێشگامی ءَ کلات ءَ بلوچ مرزبوم کنگ ءُ ماں بلوچستان ءَ آئینی سرکارے گهبودی رهبندانی رِدءَ جوڑ کنگ[27]۔ گُڈسری زمانگءَ یوسف مگسی ءَ په یکمُشتیں بلوچستان ءَ سلاهبندیں جُهدے ءِ پلامرزی کُتگ[28]۔

پاکستان ءِ جوڑ بُوَگ ءَ پد ھما مسلمان جاگیردار ءُ کبیھ که لبرل اِتنت یا کمیونسٹ فکر ءِ پلامرز اِتنت یا په سرمایادارانه ربێدگ ءَ واھگدار اِتنت، آیاں ماں پاکستانی سیاست ءَ جاه نیست اَت[29]۔ ھمے زمانگءَ ماں بلوچستان ءَ کلات اسٹیٹ نیشنل پارٹی ءِ لهتے باسک سِلاهبندیں جُهد ءِ پلامرز اِتنت۔ البته اێدگه باسک اندری ءُ دری کُمَکانی نه بُوَگ ءِ سبب ءَ په سِلاهبندیں جنگ ءَ تیار نه اِتنت[30]۔

مزنیں ھدے ءَ نوکیں استان ءَ اے توجیل سازتگ اَت که ھمودءَ لس مهلوکی سیاست مُلک ءِ دردانی دوا نه اِنت اُودءَ زورشاھی (dictatorship) به بیت۔ اَنچوکه ’پاکستان ءِ اولی گورنر جنرل ءَ کالونیل رھبند ءِ یکشلی ءَ بلوچستان ءَ ھاکمی ءِ ھک اُود ءِ مردماں نه داتگ بلکیں ھاکمی تچک ءَ وتی دستاں کُتگ‘[31] ءُ بنداتی روچاں اے سیاسی پیام داتگ اَت که ’په بلوچستان ءَ توجیل سازیں سرکاری پَیم ’زورشاھی‘ اِنت‘[32]۔ چه اِشی ءَ ماں پاکستان ءَ سیاسی دیمروی تاوانبار بوتگ[33]۔

1946 ءِ گچینکاری ءَ کانگریسی رھشون ڈاکٹر خان ءِ ماں سرحد (NWFP) ءَ جْوانیں وڑے ءَ سوبین بُوَگ[34] ءُ گوں ھندوستان ءَ ھوار بُوَگ ءِ جار جَنَگ[35]^] [36]^[۔ بلئے مسلم لیگ ءَ گوں دینی پلامرزی ءَ، ھندوستان ءَ گوں ھوار بوؤکیں رھشون ھندؤ فکر ءِ جهگیر لێک اِتنت۔ ھندوستان ءَ گوں ھوار بُوَگ ءِ درگتءَ پشتوناں ھم مزنیں جنجالے ودی کُت۔ په اے جنجال ءِ توجیل ءَ برٹش ءَ ماں پشتون دمگاں، جولائی 1947 ءَ ریفرنڈمے کنائینت[37]۔ مردماں ریفرنڈم ھندؤ مسلم جنگے ءِ نگاه ءَ چارِت ءُ پاکستان ءَ گوں ھوار بُوَگ ءِ پلامرزی کُت[38]۔ اے ساھتاں پنجاب ءِ میاں افتخار الدین ءُ سندھ ءِ جی ایم سید که ھر دو مزنیں جاگیرانی واھُند اِتنت بلئے مسلم فکر ءِ جهگیر نه اِتنت، پمیشکا آیاں ھم ماں پاکستانی سیاست ءَ جاه نیست اَت۔ بلوچستان ءِ راجدوستیں بلوچ به بنت، یا سرحد ءِ خدائی خدمتگار یا ’سندھ ءِ دِھکانانی پلامرز یا پنجاب ءِ بورژوا لبرل اِشاں په سیاسی دیمروی ءَ ماں پاکستانی سیاست ءَ مزنیں کردے پێلو کُت نه کُت‘[39]۔

بلوچ سیاست ءُ بلوچ ءِ نام ءَ سیاست

کلات نیشنل پارٹی ءِ ھما باسک که سِلاهبندیں جُهد ءَ تیار نه بُوَگ ءِ درگتءَ دل جَنَگا اِتنت، آیاں ماں 1955 ءَ اُستمان گل جوڑ کُت ءُ آغا عبدالکریم گَل ءِ سرمستر کُت[40]۔ چه 1956 ءَ پاکستان ءِ سیاسی ابێل ءَ کَشِّتگیں رھشون پَت بوتنت۔ ’ماں روبرکتی پاکستان ءَ نیشنلسٹ ءُ لفٹسٹ یکجاه بوتنت ءُ آیاں پاکستان نیشنل پارٹی ٹھینت، اُستمان گل ھمے پارٹی ءَ ھوار بوت، دیما ماں رودراتکی پاکستان ءَ اے پارٹی گوں نوک جوڑ بوتگیں لفٹسٹ پارٹی نیشنل عوامی پارٹی (نیپ) ءَ شریدار بوت‘[41]۔ نیپ ءَ ھوار بوتگیں ھر پارٹی وتی (سرزمین) ءِ آئینی (constitution)، سیاسی ءُ معاشی ھِکّانی رکینگ ءَ ساڑی اَت[42]۔ آیانی لوٹ ھمیش اَت که زبان ربێدگ، کئوم ءُ بُندپتری پُشدر ءِ بنیادءَ سُوبه ٹهینگ به بیت[43]۔ بلوچ رھشوناں دائم کئومانی وتواکی ءِ ھک (right of self-determination) ءُ چه (فیڈریشن) ءَ سِدَگ (ءُ آجو بُوَگ ءِ ھَک) ءِ گپ جتگ[44]۔ ماں بلوچستان ءَ سیاست ءِ بُنگپ بلوچانی راجی جیڑه اِتنت۔ خان کلات ءِ دزگیری ءُ نوروز خان ءِ سرا فوجی آپریشن ءِ بگێر ءَ نیپ ءَ تمنی آشوبے جُنز دات ءُ رھشون زندانی بوتنت[45]۔ 1962 ءَ بلوچ رھشون خێر بخش مری ءُ عطا الله مینگل نیشنل اسمبلی ءِ باسک اِتنت، آیاں په بلوچاں توار چِست کُت[46]۔ آیانی دیم ءِ دارگءَ ایوب خان ءَ دوئێنانی سرداری ءَ ھوار اکبر خان بُگٹی ءِ ھم سرداری ھلاس کُت ءُ سرکاری سردار آؤرتنت۔ اکبر خان ءُ عطاالله بندیگ کُتنت[47]۔ آ روچاں غوث بخش بزنجو ءُ خێر بخش مری ماں ڈھاکه ءَ اِتنت ءُ آیاں اُود ءِ سیاسی مردم سھی کُتنت[48] که ماں بلوچستان ءَ سرداری ربێد په سیاسی اێرجیگی ءَ کار گِرَگ بُوَگا اِنت[49]۔ جون 1966 ءَ نیپ ءَ ماں ڈھاکه ءَ نیشنل لبریشن پروگرام ءِ رِدءَ چارده رھبند گیشّێنت چه آیاں یکے ماں بلوچستان ءَ سیاسی بندش ءُ سرداری ءِ ھلاسی اَت[50]۔ وھدے بلوچستان ءَ سرکار نیپ ءِ بوت۔ گڑا جُون 1972 ءَ، نیپ ءَ په سرداری ءِ ھلاسی ءَ ماں بلوچستان اسمبلی ءَ کراردادے پێش کُت[51] ^[[52]]۔ نیپ ءَ ھمنچو مزنیں گامگیج په بلوچستان ءَ زُرت۔ ھمے گامگیج وفاقی سرکار ءَ په نیپ ءِ سرکار ءِ پْروشگ ءَ نیمونے کُتنت۔ اَنچوکه کرارداد ءِ بابت ءَ وفاق ءِ نیمون اِش اَت که نیپ ءِ رھشوناں وت اے کرارداد ءَ کانونی بسات نه داتگ آیاں دائم لوٹتگ که آیانی سرداری به مانیت[53]۔ اے وڑا ’سرکار ءَ سوبھائی وتواکی ءَ سرکشی ءِ نام دات‘[54]، عراقی سفارتخانه ءِ پندل سازِت[55] ءُ اے بیانیه اڑ کُت ’سردار اکبر خان بگٹی، عطا الله مینگل ءُ خیر بخش مری ءَ لوٹِتگ که ماں بلوچستان ءَ آیانی جاگیرداری دائم به مانیت، اے لوٹ ءِ پُشت ءَ آیاں دیمروی ءِ راه بستگ اِتنت‘[56]۔ 1976 ءَ ذوالفقار علی بھٹو ءِ پارٹی پاکستان پیپلز پارٹی ءَ آرڈیننسے په سرداری ءِ ھلاسی ءَ پاس کنائێنت ۔۔۔ اے تھنا په ھما سرداران اَت که (بھٹو ءِ) سرکار ءِ پلامرز نه اِتنت البته اێدگه سردار چه آرڈیننس ءِ رھبنداں آزات اِتنت[57]۔

مُلکی ءُ درمُلکی سیاسی اسَر

سپارتیں سیاست ءِ سو٘ب کنگ ءَ مُلکی ءُ درمُلکی نشان ھم ھست اِتنت۔ چوکه بلوچستان ءَ لێکهی سیاست نیپ ءَ کُتگ۔ غوث بخش بزنجو، خیر بخش مری، عطاالله مینگل نیپ ءَ اِتنت ءُ اکبرخان بگٹی ھم اِشانی ھمکوپگ اَت که ’1970 ءِ گچینکاری ءَ اکبر بگٹی ءَ بھر زُرت نه کُت بلئے په نیپ ءِ گچینکاری مُھِم ءَ پێشگام اَت‘[58]۔ آ زمانگ ءَ مُلک ءُ درمُلکی سیاسی چِستءُاێر په مهمجوئیں سیاست ءَ آسان اِتنت۔ پاکستان ءِ نوکیں سرمستر ’ذوالفقار علی بھٹو ءَ (دسمبر 1972) اے واھگ زاھر کُتگ اَت که گوں نیپ ءَ ھمدست بیت ءُ نیپ ءِ سرا جتگیں بندِشاں ھم ھلاس کنت‘[59] که پێسریگیں پاکستانی سرمستر یحیٰ خان ءَ جتگ اِتنت‘[60]۔ بلئے وھدے بھٹو ءَ چاریں سُوبهانی گورنر وتی پارٹی ءِ مردم کُتنت گڑا نیپ سرپد بوت که بھٹو نیپ ءَ ماں سرکار ءَ جاه دَیَگ ءِ وڑا نه اِنت[61]۔ دومی نیمگا ایرانی سرمستر رضاشاه ءِ چم بلوچستان ءِ تچکیں زِرکنِک (coastal line) ءَ سک اِتنت[62]۔ شاه ءَ ایران ءَ مڈل ایسٹ ءِ پولیسمین کنگ ءِ واھگ ءَ[63] گوں یکین اَت که ’فوج ءُ امریکه ءِ ھمراهداری ءَ آ یک نه یک روچے سندھ ءِ دریا ءَ بگر داں نیل ءِ دریا ءَ، اے سرجمیں دمگ ءِ سرا وتی ھاکمی ءَ برجاه کنت‘[64]۔ سێمی نیمگا امریکه لوٹگا اَت که ماں بلوچستان ءَ فوجی اَساتے (military base) به جنت که سوویٹ یونین ءِ جاسوسی ءَ ھوار مزنھور ءِ دمگ ءُ ماں مڈل ایسٹ ءِ دزمانجنی ءَ مهتل مه بیت[65]۔ شاه ءِ زمانگ ءَ ایرانی سرکار ءِ واھش اَت که آ ایرانی بلوچستان ءَ ھوار پاکستانی بلوچستان ءِ تها ھم دزمانجنی به کنت … آ دؤر ءَ ماں بلوچستان ءَ موجودیں فوج ءِ اردرج (بجٹ) ءَ ھم ایران دیّگا اَت‘[66] ءُ شاه بھٹو ءَ په بلوچ سرکشی ءِ پْروش دیگ ءَ آماده کنگا اَت۔ اے درگتءَ ایران ءَ گن شپ ھیلی کاپٹر ھم داتگ۔ بلکیں بلوچانی اێردست کنگ ءَ عراقی سفارتخانه ءِ پندل ھم سازتگ که اے پندل ءِ رِدءَ ماں اسلام آباد ءَ عراقی سفارتخانه ءَ مزنیں کساسے ءَ سِلاه گِرگ بوتگ ءُ نامءَ کنگ بوتگ که اے سِلاه په بلوچ سرمچاراں (بلوچستان پیپلز لبریشن فرنٹ) اتکگ اَنت، ءُ پاکستان ءِ وفاقی سرکار ءِ پروش دَیَگءَ کارمرز بُوَگی اِتنت[67]۔ چونائیا ھم ھر سئێناں ماں بلوچستان ءِ سرکار ءِ پروشگ ءِ جواز اے نگاه ءَ رستگ اَت که ’نیپ سوویٹ یونین ءِ پلامرز اِنت‘[68]۔

مھمجو ءُ ھمشوریں سیاست ءِ بھرءُبانگی

نیپ ماں پاکستان ءَ بگندئے ھما مسلمانانی سیاسی زندمان ءِ جهگیر اَت که آیاں پاکستان ءِ سیاسی وارس ماں سیاست ءَ جاه دَیَگا نه اِتنت، بلئے نیپ ماں بلوچستان ءَ ھما سیاسی فکر ءِ یکشلی اَت که 1920 ءَ بندات بوتگ اَت ءُ ماں بلوچستان ءَ سَریں رھشونانی یکمُشتی ءَ بلوچستان ءِ گهبودی ءِ جُهد ءَ اَت۔ ھمے جُهد ءِ رکینگ ءَ 1977 ءَ دو سیاسی تلب دیما اتک: یکے ھمیش که په راجی ھکّ ءُ بایداں جُهد به بیت بلئے بیدء سِلاهبندی ءَ ءُ دومی: سِلاهبندیں جُهد ءِ پلامرزی ءَ راجی ھَکّانی جهد دیما بَرگ به بیت[69]۔ اے تلبانی آسرءَ ھمشوریں سیاست سے مزنیں بهراں بوت ءُ مهمجواں مَهار کُت ءُ اے وڑا بهر کُت:

a)       دینی لێکهی سیاست: اِشانی نِزّ ءَ جُھد ءِ رھبند نسلی (ethnic) نه بنت ءُ بلوچ یک نسلے۔

b)      لبرل زدیں سیاست: اِشانی ھیال ءَ بلوچ ءِ ربێدگی زندمان آسراتیں زند ءِ رھبند بوت نه کنت۔

c)       کئوم زدیں سیاست: اِشاں بلوچ ءِ راجمانی رھبنداں دیمروی نه داتگ۔

مهمجواں ماں بلوچ ءِ راجمان ءَ سیاست وَ کُتگ۔ بلئے اِشاں بلوچ راجمان بُندپتری رِدءَ مھکم نه کُتگ ءُ نه راجمانی سیاسی لوٹ مارتگ اَنت۔ ھر سَێناں په وتی سیاسی فائده ءِ رکێنگ ءَ سیاسی وارسانی ساھِگ ءَ وتا مُلمه کُتگ۔ گچینی وڑے ءَ a ءُ b ءَ وتا اِستان ءِ گیشّێنتگیں قوم ءِ پجّار ءِ رِدءَ قوم گْوشتگ ءُ مزنیں کساسے ءَ یکرِدیں شری ءِ اُمیت چه سیاسی وارساں کشّتگ۔ البته c ءَ وتا نیپ ءِ بدل ءُ یکشلی گْوشتگ بلئے په وتی سرکار ءِ ٹهینگ ءَ یکرِدیں شری ءِ اُمیت چه سیاسی وارساں کشِّتگ۔ ھر سئێناں بلوچ راجمان ڈالچار (marginalize) کُتگ که تهی ھالت گوں دری رھبنداں گِرءُدار کُتگ اَنت۔

                a ءَ چونائیا بلوچ سیاست نه کُتگ۔ (b ءُ (c ءَ وتی بیانیه ءِ لوٹانی ھساب ءَ بلوچ رھبند ءِ نام وَ گپتگ بلئے په نیمون گپتگ۔ اِدءَ ھم (b ءُ (c ءِ نیام ءَ پَرک ھست که یکے ءَ وتا کئومپرور گْوشت ءُ دومی ءَ نه گْوشت۔ په نیمون بلوچ رھبند ءِ نام گِرَگ ءَ اے جوپھی کئومپرور کُتگ اَنت۔

جوپهیں کئومپروری راجمانی ءُ سیاسی اَمرے۔ اے ھما وھدءَ مانیت وھدے اَمر یکشلیں لێکه مه داریت، نێکه یکشلیں مڑاهداری یے، نێکه بایَد ءُ نێکه کدر۔ ھمے چیزانی نه بُوَگ ءِ پُشت ءَ مهمجواں په ھُنر وتا نفرشناسے کُت[70] که ماں راجمان ءَ وتا چه سیاسی ءُ راجمانی پشومانیاں به پهریزیت ءُ ھر وڑیں ساھتاں آ وتی دنیا ءَ به رکینیت[71]۔ جاور کُجام ھم رنگے ءَ به بنت بلئے جنجالانی دیمپان دائم لس مهلوک اَت۔

بلوچ ءِ سیاسی راجمان مهمجواں اے کنڈ ءَ آؤرتگ ءُ سر کُتگ که آیاں بلوچ ءِ شَرّی په وتا ریا ءُ فائده گِرَگ ءَ پَد دیستگ ءُ آیانی گْورا بلوچ ءِ شَرّی ھم ھمیش اَت که آیاں ریا ءُ فائده گِرَگ ءِ درگتءَ لشکری پُشتے به دینت۔ نوں بلوچ ءِ راجمان ءِ سیاسی شَرّی گوں ھمے شَرت ءَ چه (یکشلیں) مڑاهداری، سیاسی باید ءُ راجمانی کدراں زبهر بوت۔ پدا اے ھالتانی دیمپان لس مهلوک اَت۔ بلوچ ءِ وتی ھستمان ءَ چه زبهر بُوَگ پدا بلوچانی میان ءَ یک راجمانی پێمانے ءِ لوٹ ءَ کنگا اَت۔

ھستیں وھداں مهمجوئیں سیاست ءَ بلوچ پَهِل پسند (apologist) جوڑ کُتگ که مهمجو یکرِدیں شَرّی (general kindness) ءِ اُمیت ءَ چه وتی راجمانی تاکت ءَ نه کشنت۔ بلکیں مهمجو یکرِدیں شَرّی ءِ اُمیت چه سیاسی وارساں کشگ لوٹنت پرچاکه سو٘ب (opportunity) ءُ موه سیاسی وارس دینت ءُ ریا ءُ فائده ھم چه ھمیشاں رسنت۔

موه پسندیں نگاه

مهمجو اِینچو سال ءِ سیاست ءُ سیاسی سَبَک ءَ شَرّیں وڑے ءَ سرپد اَنت که اگاں موه رسیت، گڑا چه سیاسی وارساں رسیت ءُ بیدء لێکه ءِ سودا ءَ نه رسیت۔ اے وڑا مهمجُوانی کارگُزاریانی تها پلامرزی چو زبری ءِ کدرے ءَ اِنت۔ پرچاکه آ ھر کار ءَ پلامرزی ءُ بدامرزی ءِ نگاه ءَ چارنت۔ آیانی گْورا راستیں ءُ گهیں نگاهے نیست۔ اَنچوکه په سیاسی ریا ءُ فائده ءَ آ وفاق ءَ یا سیاسی وارساں لس مهلوک ءِ بزگی ءِ ذمه دار سرپد نه بیت۔ بلکیں آ ھمے سوج ءَ دنت که وفاق اگاں اے گپ ءَ وت بِه منیت که آ بلوچانی ھَکّ ءُ بایداں نه دیّگا اِنت، گڑا چِدءُپد بلوچانی دمگ ءَ ایمنی مانیت ءُ یکرِدیں شَرّی ءِ لێکهے دیما کێت۔ آ ھاکم لاچار بیت، ھرچی په بلوچ ءَ باید اَنت، آیاں بِه دنت۔ آ اے ھم سرپد بنت که په وشهالی ءَ ماں بلوچ راجمان ءَ راجمانی تاکتے درکار نه بیت که آ بلوچ راج ءَ چه آئی ءِ بُندپتری کِرداں آشنا به کنت (که چونائیا ھمے کِرد چه گْوستگیں زمانگاں په مئے راجمانی گَزَرانی پیلو کنگ ءَ مارا درکار اِینت ءُ آ کردانی پیداک کنگ ءِ درگت ءَ ھر بلوچ ءِ میان ءَ سْیادی جوڑ بُوَان بوتگ)۔

مھمجوانی دیما آهگ ءِ سبب

بلوچ ءِ سیاسی جُهد داں نیپ ءَ چارگ به بیت، زانگ بیت که آ رھشون وفاق ءِ دیما چو کارگُزاریں سیاسی کردے ءِ پیلو کنگ ءَ نیمونی (Instrumental) نه بوتگ اَنت۔ بِلّے که آ رھشون گچینی وڑے ءَ تمنی سردار بوتگ اَنت ءُ وتی دؤر ءَ کبیھ ئیں بستار ءِ واھُند بوتگ اَنت۔ ’نیپ ءَ جون 1966 ءَ‘[72] پێسله کُتگ اَت که ’ماں بلوچستان ءَ سرداری ربێد ھلاس کنگ بیت‘[73]۔ نیپ ءَ ھاکمی ءِ وھدءَ په سرداری ربێد ءِ ھلاس کنگ ءَ ماں بلوچستان اسمبلی ءَ کراردادے ھم پێش کُتگ اَت[74]۔ آ رھشوناں ماں سیاسی پِڑ ءَ ورناه چه اِستان ءِ ریا ءُ فائدهاں دُور داشتگ اِتنت۔ البته اِستان ءَ ھما مردم وتی ریا ءُ فائدهانی تها ھوار کُتنت که آ کارگُزاریں سیاسی کردے ءِ پیلو کنگ ءَ ساڑی بوتگ اِتنت۔

نیپ یا نیپ ءِ سرکار ءِ پُرشگ ءَ پد نێکه بلوچ رھشون یکجاه بوتنت ءُ نه سیاسی مردم۔ چه ھما وھدءَ ماں بلوچستان ءَ ھمشوریں سیاست بلوچستان ءِ گھبودی ءِ مانزمان زانگ نه بیت۔ لێکه داریں سیاسی مردمانی شریداریں ایجنڈهے ءِ سرا تپاک کنگ وتی جاگه اے یک دومی ءِ ھمدپیں لیکھانی ھم پلامرز نه اَنت۔ ھمنچو رَند ءَ ھمشوریں سیاسی سَنتی ءِ جُھد بوتگ، آ بلوچستان ءِ گھبودی ءَ سوبین نه بوتگ۔ نیپ ءِ سوبینی ءُ نیپ ءِ پْرُشگ یکے نیمگے په ھمشوریں سیاستداناں یکرِدیں شری ءِ گِرَگ ءِ نیمونے جوڑ بوتگ۔ دومی نیمگا چه ھمشوریں سیاست ءَ بێزاریناں اِشی ءِ پْرشگ یک سَبَکے که ماں بلوچستان ءَ گوں لیکھاں ھمشوریں سیاست بوت نه کنت۔ آسر ءَ شکبریں سیاست دیما اَتکگ۔ اے وڑی ءَ راستیں سیاست ’جنگ ءِ سیاست‘ گْوشگ بوت ءُ مهمجُو سرزاھر ءَ چو نیمونے ءَ ھمے ’جنگ ءِ سیاست‘ ءِ بےپلّویں سیاستدان اَنت۔

آسر

سیاسی وارسانی ھساب ءَ سیاست کنگ ءِ برورد ابید مهمجوئیں سیاست ءَ ھچ نه بیت۔ پرچاکه یک راجمانے ءِ تھی ھالتانی گِرءُداری ءَ دری رھبندانی کاربندگ ءُ وتی رھبنداں ’’دیمروی نه کنگ‘‘ ءِ وسیله سرپد بُوَگ یکشلیں جُھدے ءِ منزل وَ بوت نه کنت۔ ماں بلوچستان ءَ ھمشوریں سیاست داں نیپ ءِ زمانگ ءَ مهمجوئین نه بوتگ۔ مهمجواں یکرِدیں شَری ءِ تب چو اے وڑا بدل کُت که چه بلوچ مھلوک ءَ یکردیں شری ءِ کَشگ ءِ بدلءَ آیاں چه سیاسی وارساں اُمیت کَشِّت۔ اے وڑا آیاں بلوچ ءِ زور زوراور ءِ گْورا رھن کُت۔ په مھلوکی تاکت ءِ رکینگ ءُ ڈیموکریٹک رھبندانی برجاه دارگ ءَ لازم اِنت که بلوچ ءِ تھی ھالت گوں تھی رھبنداں گِرءُدار به بنت۔ اے وڑیں نوبتاں راجمانی پێمانے درکار اِنت۔ بلئے ماں بلوچ راجمان ءَ راجمانی پێمان ءِ دیم ءَ مستریں اڑاند سیاسی مهمجو اَنت۔ پرچاکه پیمان آیاں لس مهلوک ءِ کم شرپی، ناروائی ءُ زوالی ءِ ذمه دار بُوَگ ءِ مارشت ءَ دنت۔

۔۔۔۔۔۔۔۔

---

[1]- Jean-Jacques Rousseau. “The Social Contract: or, Principles of Political Right”. Translated by Henry J. Tozer. (London: George. Allen & Unwin, Limited. 1916).

[2]- Dr. Mubarak Ali. سندھ خاموشی کی آواز. (Lahore: Fiction House. ?), p. 08

[3] Hamza Alvi. پاکستان ریاست اور اس کا بحران. (Lahore: Fiction House. 2012), 07

[4] Hamza Alvi, 18

[5] Hamza Alvi, 20

[6]- Noam Chomsky, Generation Draws a Line, (London: Pluto Press, 2003)

[7]- Dr. Mubarak, 08

[8]۔ کبیھ ءِ یک مانایے ’میر ءُ امیر‘ اِنت (سید گنج؛ بلوچی لبزبلد 2017)۔ اِدءَ اے لبز چو گالبندے ءَ اے مانا زُورگ بوتگ که ’ماں گچینی راجمانے ءَ پُشت ءُ پداں مزنیں یا ھزگاریں مردم‘ (اشرافیه aristocracy)۔

[9] Badruddin Umar. “The Emergence of Bangladesh.” Vol 2: rise of Bengali Nationalism (1958-1971). (Karachi: Oxford University Press. 2006), p. 01

[10] Asim Sajjad Akhtar. "Balochistan versus Pakistan." Economics and Political Weekly 42, no. 45/46 (November 2007): 73-79.

[11] Alvi, Hamza. "Nationhood and the Nationalities in Pakistan." In Economy and culture in Pakistan: migrants and cities in a Muslim society, 163-187. London: Palgrave Macmillan, 1991.

[12] Asim Sajjad Akhtar. "Balochistan versus Pakistan."

[13] Alvi, Hamza. "Pakistan and Islam: Ethnicity and Ideology." In State and Ideology in the Middle East and Pakistan, edited by Fred Halliday and Hamza Alvi, 64-111. London: Macmillan Education Ltd., 1988.

[14] Alvi, Hamza. "Nationhood and the Nationalities in Pakistan, p. 168

[15] Ahmed Younus Samad. “A Nation in Turmoil: Nationalism and Ethnicity in Pakistan, 1937-1958”. (New Delhi: Sage Publications. 1995), p. 14

[16] Ahmed Younus, 15-16

[17] Ahmed Younus, 17

[18] Ahmed Younus, 16

[19] Mushirul Hasan. “Legacy of a Divided Nation: India’s Muslims since Independence”. (London: Routledge. 1997), p. 35

[20] Mushirul Hasan, 36

[21] به چار سید وقار علی شاه ءِ نبشتانک که میاں اکبر شاه ءِ کتاب ’آزادی کی تلاش‘ ءَ ھوار اِنت۔ اکبر علی شاه ءِ کتاب وقار علی ءَ چه پشتو ءَ اردو ءَ رجانک کُتگ۔

Mian Akbar Shah. آزادی کی تلاش. Translated and compiled by Syed Waqar Ali Shah. (Islamabad. National Institute for Cultural and Historical Research. 1989), p. 4-5

[22] Mushirul, 54

[23] Mushirul, 56

[24] Mushirul, 56

[25] Asim Sajjad Akhtar. “Balochistan versus Pakistan.” Economics and Political Weekly 42, 45/46 (2007): 73-79

[26] Alvi, Hamza. "Politics of Ethnicity in India and Pakistan." In South Asia: Sociology of Developing Societies, edited by Hamza Alvi and John Harris. London: Macmilian Education Ltd., 1989.

[27] Taj Mohammad Breseeg. “Baloch Nationalism its Origin and Development.” (Karachi: Royal Book Company. 2004), pp. 205-226

[28] Stephane A. Dudoignon. “The Baluch, Sunnism and The State in Iran: from tribe to global”. (London: Hurst & Company. 2017), p. 97

[29] Badruddin Umar, pp. 1-2

[30] Taj Mohammad, 240

[31] Adeel Khan. Baloch Ethnic Nationalism in Pakistan: from Guerrila War to Nowhere? Asia Ethnicity 4 (2), (2003): 281-293

[32] Adeel Khan, 257

[33] Ishtiaq Ahmed. Jinnah: His Successes, Failures and Role in History. (Islamabad: Vanguard Books. 2021), p. 574

[34]۔ بچار: سه ماهی تاریخ 38 ءَ احمد سلیم ءِ انٹرویو ءَ۔ تاکدیم۔ 238

[35]- Dr. Riaz Ahmed Sheikh. افغانستان: گریٹ گیم سے نیو ورلڈ آرڈر تک. (Lahore: Sanjh. 2010), p. 87

[36]۔ ڈاکٹر خان ءِ بِرات باچاخان ءِ سیاسی جُنز خدائی خدمتگار هم کانگریس ءَ گوں نزیک بوتگ اَنچوکه 11 مارچ 1942 ءَ ماں سردریاب پشاور ءَ سُهر پوشاکانی کیمپے ءَ آل انڈیا کانگریس ءِ سے رنگیں بێرک بُرز کنگ بوت۔ اے درگتءَ پشتو ءَ یک راجی سوتے جَنَگ بوت که آئی ءِ بندے اِش اَت ’اے جهان ءَ پشتو دائم آبات باتنت‘ (ت۔ 31)۔ سُهر پوشاک خدائی خدمتگار ءِ یک فوجی گَلّے اَت که آ ھِند ءِ آزاتی ءِ ھواری ءَ پشتونستان ءِ ھم منوگر اِتنت (ت۔ 32)۔ (بِچار: گل خان نصیر۔ ادبار کی چھاؤں میں۔ کوئٹه: میر گل خان نصیر چیئر، جامعه بلوچستان۔ 2014)

[37]۔ احمد سلیم ءِ رِدءَ ریفرنڈم ءِ درگتءَ ڈاکٹرخان ءِ گپ اِش اِتنت که سندھ ءُ پنجاب ءَ پرچا ریفرنڈم نه بیت پمیشکا که اُودا چونائیا مسلم لیگ ءِ ھاکمی اِنت۔ بچار سه ماهی تاریخ 38 ءِ تاکدیم 246 ءَ۔

[38]- Dr. Riaz Ahmed Sheikh. افغانستان: گریٹ گیم سے نیو ورلڈ آرڈر تک., p. 88

[39] Badruddin Umar, p. 02

[40] B M Kutty. (edited). “In Search of Solutions: an autobiography of Mir Ghaus Bakhsh Bizenjo”. (Karachi: Pakistan Study Centre University of Karachi and Pakistan Labour Trust. 2009), pp. 90, 91-93

[41] Paul Titus and Nina Swidler. “Knights, not pawns: Ethno-nationalism and regional dynamics in post-colonila Balochistan.” International Journal of Middle East Studies 32, no. 1 (2000): 47-69

[42] A. B Awan. “Baluchistan: Historical and Political Processes”. (London: New Century Publishers. 1985), p. 237

[43] B M Kutty, 90, 91-93

[44] A. B Awan, 238

[45] B M Kutty, 100-101

[46] B M Kutty, 105

[47] B M Kutty, 106

[48] B M Kutty, 107

[49] Jan Muhammad Dashti. “The Baloch National Struggle in Pakistan: emergence and dimensions”. (Quetta: Kalat Publisher. 2020), p. 210

[50] Badruddin Umar, 111-114

[51] Farhan Hanif Siddiqi. “Ethnic movements and the state of Pakistan: A politics of ethnicity perspective.” In Routledge Handbook of Race and Ethnicity in Asia, 77-90. Routledge, 2021.

[52] اے کرارداد خیربخش مری ءَ نیپ بلوچستان ءِ سرمستر ءِ بستار ءَ پێش کُتگ اَت ءُ عطاالله مینگل ءَ اِشی ءِ پلامرزی کُتگ اَت (B M Kutty, 2009)۔

[53]۔ به چار ذوالفقار علی بھٹو ءِ تقریر ءَ نادر شاه عادل ءِ کتاب ءَ

Nadir Shah Adil. “بلوچستان کا مقدمه”. (Karachi: Gohar Publisher. 1989), pp. 174-176

[54] Salman Rafi Sheikh. “Baloch Nationalism: politics and ethnicity in Pakistan, 1947-1977.” (London: Routledge. 2018), p. 63

[55] Dr. Syed Jaffar Ahmed. لالهء صحرائی. In صحرا میں چلے بادِ نسیم. Edited by Dr. Habiba Hassan. (Karachi: Institute of Historic and Social Research.  2021), pp. 40-41

[56] Iftikhar Malik. ‘‘Pakistan: Democracy, Terrorism and the building of a Nation.’’ (Massachuselts: Olive Branch Press. 2010), p. 144

[57] Yunas Samad. “Understanding the insurgency in Balochistan 1. In State and Nation-Building in Pakistan, pp. 118-145. Routledge, 2015.

[58] Alok Bansal. “Balochistan in Turmoil: Pakistan at Crossroads.” (New Delhi: Manas Publications. 2010), p. 110

[59] B M Kutty, 159

[60] B M Kutty, 159

[61] B M Kutty, 160

[62] B M Kutty, 160

[63] Amin Zaamin Baloch. ثور ءُ ایران ءِ آشوب: زور ءِ ھمزروی. In Raajmaan 9^th. (July 2023), p. 146

[64]- B M Kutty, 160

[65]- B M Kutty, 160-1

[66]۔ بِه چار: ڈاکٹر سید جعفر احمد ءِ کتاب ’کنفیڈریشن‘ ءَ عطاالله مینگل ءِ انٹرویو ءَ۔

 Dr. Syed Jaffar Ahmed. کنفیڈریشن: راه نجات یا راه فرار۔ سندھی، بلوچ، پختون فرنٹ کے رهنماؤں کے تفصیلی انٹرویو اور ان کا تجزیه. 2^nd edition. (Karachi: Institute of Historic and Social Research.  2021), p. 227

[67]- Dr. Syed Jaffar Ahmed. لالهء صحرائی. In صحرا میں چلے بادِ نسیم. Edited by Dr. Habiba Hassan. (Karachi: Institute of Historic and Social Research.  2021), pp. 40-41

[68]- B M Kutty, 167

[69] B M Kutty, p. 211

[70] نفرشناسی لبرلزم ءِ بنیادی بھرے که ھمیشی ءِ سرشون ءَ آ رھبندسازی کننت۔

[71] په وتی فائدهانی رِد ءَ وتی کسانیں دنیا ءَ رکینگ ءِ سکێن ءَ نوم چومسکی نیولبزلزم ءِ بنیادی بھرے گْوشیت۔

[72] Badruddin Umar, 111

[73] Badruddin Umar, 114

[74] B M Kutty, 173