Caste in Indian History

راجمان رجانک
ماں هندوستانی بُندپترءَ ذاتءُزُریات
پروفیسر عرفان حبیب

ذاتءُزُریات هندوستانءِ راجمانی ادارهانی مسترێں — چو هم گْوشت کنئے یکتاهێں بهر اِنت۔ مئے بندپتر ءُ ربێدگءِ گیشّواری (interpretation) داں هما وهدءَ وتی نیمگا دلگوش بُوَگءِ لوٹءَ کُت نه کننت دان٘که آ ذاتءُزُریاتءَ الکاپءَ مه تپّاسیت۔ ڈی ڈی کوسمبی (D.D. Kosambi)ءِ زانشءِ مھکمێں کارکِردے انتھروپولوجیکل (anthropological) پولکاریءَ گوں بندپتری بُنرود (historical evolution) ءِ نگدی ریسءُپرّیسےءَ یک کنگءِ بودناکی اَت۔ ماں هندوستانی بندپترءَ ذاتءُزُریاتءِ کِرد اے زانشی تْران ءِ بُنگپ گوں اے اُمیت ءَ گچین کُتگ که من کوسمبی ءِ ارزشتدارێں پهمءُزانت ءِ سرا تْران کُت به کناں۔

چوشێں هر جهد گوں پجّار (definition)ءِ جیڑهءَ دُچار بیت۔ اے بهمانگی گپے نه اِنت که اے کار گران بیت، بلئے بگندئے ما گوں اَنچێں پجّارےءَ وتی کارءَ بندات کنگءَ جهد کُت کنێں که همے درگتءَ کارامد به بیت۔ ما شریءِ سرا ’ذاتءُزُریات‘ ءَ جتائێں آلے (community) گْوشت کنێں که آئیءِ باسک دو بنیادءَ گوں یک دومیءَ همگرْنچ اَنت۔ یکے اِش اِنت که آ تهنا وتی آل یا تمنءَ آروس کننت۔ دومی اِش اِنت که آ چه وتی ذاتءُزُریات ءُ آلءَ مسترێں ذاتءُزُریات یا آلءِ مردماں گوں سانگ کننت۔ اے باسک یکجاه بنت ءُ هما کاراں کننت که آیانی پِتءُپیروک کنان ءُ پیداک اَنت۔

بلئےسوسیولوجی(sociology) ءِ بازێں زانتکارانی ھیال اِنت که ذاتءُزُریاتءِ اے پجّار یک الکاپێں پجّارے نه اِنت۔ آیانی ھسابءَ ذاتءُزُریاتءِ پجّار شاهگان کنگ به بیت، ءُ اے کار اے وڑا بیت که بایَد اِنت یک ذاتءُزُریاتےءِ همے بستار دومی ذاتءُزُریاتءِ رِدءَ چارگ ءُ پهمگ به بیت۔ اے درگتءَ یک ذاتءُزُریاتے هما وهدءَ زاهر بیت وهدے یکےءِ ’پاکی ءُ ناپاکی‘ءِ درجه ماں دومیءِ رسم ءُ رواجاں شُمار به بیت^[i]۔ لوئی ڈیومو (Louis Dumont)ءِ کتاب ’’Homo Hierachicus‘‘^[ii]ءَ بنیادی گپ همێش اِنت که درجه بندیءِ سببءَ ذاتءُزُریات هست اَنت، اگاں درجه بندی مه بیت، ذاتءُزُریات هم نه بیت۔

ڈیوموءَ ذاتءُزُریاتءِ همے پجّار گیشّێنتگ، ما تهنا همے سادهێں پجّارءَ زُورێں۔ اے پجّارءَ ما پمێشکا زُورگاێں که اے پجّار یکے وَ مئے په ذاتءُزُریاتی ربێد (system)ءِ پهمگءَ کارامد اِنت ءُ دومی، اے په مئے دودمانءِ بُندپترءِ پهمگءَ هم الکاپێں ارزشتے داریت۔

ڈیوموءِ ردءَ بایَد اِنت که ذاتءُزُریاتی ربێد ماں همے ربێدءِ جوهرءَ هندوزمءِ دینی فکری رێچءِ رِدءَ زانگ به بیت۔ ماں هندوزمءَ اے فکری رێچ چونائیا سرجمءَ ذاتءُزُریاتءِ لێکهءِ بنیادءَ مانیت، ءُ ذاتءُزُریاتءِ اے لێکه زاهرءَ اوں چوتاری اِنت۔ هندوزمءِ اے فکری رێچ مئے دێما زاهر اِنت که اِشیءِ درجه اَنچو مانگیشِّتگ اَنت گوں یک دومیءَ هچ وڑا پێم نه بنت۔ اَنچوکه برْهمن دائما بُرزتِرێں درجهءَ بوتگ اَنت پرچاکه پاکێں انسان زانگ بوتگ اَنت ءُ اے رِدءَ دُراهێں دینی رسم همێشانی دستاں بوتگ اَنت[iii]۔ اے درجه بندیءِ سبب همے پاکی ءُ ناپاکیءِ رهبند اَنت، چوش نه اِنت که اے درجه بندی دولت ءُ تاکتءِ راستێں وڑےءَ بهرءُبانگیءِ نه بُوَگءِ سببءَ ودی بوتگ اَنت۔ چو نه اِنت که ورنا (varna) وهدے وتی ھدّاں گوْازینیت؛ گڑا ذاتءُزُریات ودی بیت[iv]، ءُ چو هم نه اِنت که ذاتءُزُریاتی ربێد چونائیا درجه بندیءِ ربێد اِنت۔ اے وڑا نه لوٹیت که اے گوں دولت ءُ تاکتءِ بهرءُبانگیءَ همدپ به بیت[v]۔ ڈیومو اے گپءِ سرا زور دنت که ذاتءُزُریات بایَد اِنت یک مُچّانکی (collective) ربێدے ءِ بهرےءِ ھسابءَ چارگ به بیت۔ اشیءِ مانا همێش اَت که دُراهێں راجمان بایَد اِنت ذاتءُزُریاتانی تها بهرءُبانگ بوتێن اِتنت ءُ دِگه هچ سر مه اَتکێں۔ اے وڑا اے آسر در اَتکگ اَت که یا وَ ذاتءُزُریات اَنچێں چیزے بوتگ اَت که راجمانءِ گێگ ءُ گیشِّتگێں هر سورتءَ مستر اِنت، یا بایَد اِنت که ماں راجمانءَ سرجمءَ ذاتءُزُریات هست بوتێں یا بیرگءَ هلاس[vi]۔

اگاں اے دُرستاں به مَنّئے گڑا ذاتءُزُریاتءِ ’پاکی‘ءِ  لێکهے دێما کیت۔ چو که اے فکرّھبند (ideology) درجه بندین (hierarchical) اِنت ءُ اشیءِ درجه بندی پاکیءِ دو لێکهانی دێم په دێم کنگءَ پد گیشءُگیوار بیت، ءُ اے درگتءَ پاکیءِ درجه بندیءِ گیشینگءَ معاشی کارّێچے (economic process) چارگ ءُ تپّاسگ نه لوٹیت۔ اے وڑا ماں هندوستانی راجمانءَ معاشی تلبءِ درجه بلند نه اِنت۔ پدا هم اگاں ذاتءُزُریاتی ربێدءِ بنیادءَ هندوستانءَ یک اَنچێں درجه بندی یے جوڑ کُتگ که اے دائما یک وڑ اِنت ءُ اِشیءِ تها بدلی نئیت۔ گڑا اے سرزمینءِ بُندپتر هچ وڑا زانگ نه بیت۔ ڈیومو همے دوئێں لێکهانی پلامرزیءَ کنت۔

آ گْوشیت ’’من معاشیاتءِ درجه بندیءَ پێشی هندوستانءِ سرا کارمرز کنگءِ دێما مانترّاں۔ آ یک بنکی ’بُنبھرے (element)‘ راستی یےءِ سببءَ دێما کاریت ءُ همے نیمگا نشونداری کنت۔ مئے وتی جندءِ (روکپتی) راجمانءَ اوں هژدهمی کرْنءِ گڈسرا اے ممکن اَت که معاشیات چه سیاستءَ آجو ءُ جتا بوتگ ءُ گوں جتائێں درجهےءَ زاهر بوتگ[vii]۔ اے اَنچێں په وت ءُ دێمێں دلیلے که اول وَ اے ھبرءِ پهمگءَ مردم چک ءُ پد بیت که ڈیوموءِ جند شریءِ سرا پهمگ بوتگ یا اِناں۔ راست اِنت که داں یک وهدےءَ سوسیولوجی سائنسےءِ جهتءَ هست نه بوتگ چه اِشیءَ اے مانا کشگ نه بیت که اے سائنسءِ آیگءَ پیسر راجمانانی جند نه بوتگ۔ همے رنگءَ چوکه معاشیات هژدهمی کرْنءَ پێسر سائنسےءِ جهتءَ هست نه بوتگ۔ کسے چه اِشیءَ چوں اے آسرءَ سر بوت کنت که انگلینڈءَ وتائزی (Civil War) یا چد ءُ پێسرءِ بُندپتری کار ءُ کِرد ، وێل ءُ واکیاهانی پُشتءَ معاشی سببانی نام گرگ بوت نه کنت۔ همے وڑا هندوستان چه وتی بُندپترءَ زبهر کنگ بُوَگا اِنت۔

’’زمانگ، واکیاه، بُندپتر، چونائیا هندوستانءِ سیاهگ (literature) ءُ چه دودمانءَ بےسمائی، بُندپترنویسانی کارءَ گْرانتر کنت۔ بلئے آیا ماں چوشێں هالتاں هندوستانءِ کجام یک بُندپترے چو دێم په دێم بوت کنت که اَنچوکه عیسائی دودمان یا چائناءِ دودمان گوں وتی دودمانےءَ دێم په دێم بیت؟‘‘[viii]

        یا ما چو به گْوشێں که کسےءَ اگاں وتی زندنامه وت نبشته نه کتگ گڑا آئیءِ زندنامه نبیسگ بوت نه کنت! ڈیومو باز جاگه انچێں درور دنت که هندوستانءِ بےبُندپتر بُوَگءِ شَر چوں جَنَگ بوت کنت۔ اِشانی توکءَ چه دُرستاں گێشتر اَسَردارێں درور بدھزم (Buddhism) ءِ مھکم ءُ نامھکم بُوَگءِ گیشّواریءَ هست اَنت۔ آئیءِ ردءَ ذاتءُزُریاتءِ فکرّھبند مردماں چه راجمانءَ آجو کنت[ix]۔ چه اِشاں لهتێں آجو بوتگین برْهمنانی دێما اوشت اَنت ءُ گوں آیاں مکابل اِتنت۔ اے دێم په دێمیءَ پد بدھزم ءُ جینزمءِ منوگراں ’’اهمسا‘‘ءِ ستک آؤرت۔ اے دلوتانی کُشگءِ ھَکّءَ نه اَنت، بلکێں اے کارءَ ایر جننت ءُ گوشت واریءَ پلیتێں کارے مَننت۔ چه اشیءَ برْهمناں دلوتانی کربان کنگءِ کار یله داتگ ءُ سبزی ورگءِ سرا اَنچو زور داتگ که اے لێکهءِ دێما مانترّوکاں هم چو نه کتگ[x]۔ پمێشکا بدھزم پُشتءَ کِنزِت۔ سبزی ورگ پاکیءِ نشان جوڑ بوت ءُ برْهمن داں دومی اُرشءَ آرامءِ سرا نشتگ اَنت، چونائیا برْهمنانی سرا دومی اُرش لنگایاں (Lingaits) کُتگ اَت۔ آهاں پدا همے وڑێں گمراهێں لێکه ءُ ھیال دێما آؤرتگ۔ اگاں کوسمبی اے اشاره کنگا اِنت که کاشَری (pastoralism) راجمان کِشتءُکِشاری راجمانےءَ بدل بوتگ، گڑا همے رِدءَ آر ایس شرما (R.S. Sharma) اے نیمگا اشاره کنت که وهدے شهرک (town) وتی دوران اِتنت، گڑا بیپاریءَ ردوم گِپت که بدھزمءِ بنداتی زمانگءِ سوبمندیءَ الکاپءَ گیشءُگیوار به کنت، بلئے اے درست په مُپت۔ آئیءِ سوبمندیءِ پُشتءَ پاکیءِ ’ شبین ‘ءِ سوبمندێں اَسَر بوتگ ءُ هما چیزءَ اے اَسَر سوبین کتگ آ هما کوْهنێں ’آجوئی‘ ءِ کِرد بوتگ۔

اگاں هندوستانءِ بُندپترءَ هما دؤرءِ روکپتی ذاتءُزُریاتی ربێدءَ گوں همدپ بُوَگی اَت که آ دؤرءِ کوّاساں گیشّوار کُتگ اِتنت،  گڑا آیا اے درگتءَ اے چارگ مه بیت که هندوستانی بُندپترءِ رِدءَ پیشی زُرتگێں بندپتری لێکهءَ چے اَێب مان؟ چونائیا اے هم بوت کنت که ذاتءُزُریاتءِ درگتءَ ڈوماںءِ داتگێں دَری گیشّواریءَ شَری مان۔ البته اگاں ما گوْستگێں سد سالانی بُندپترءَ به چارێں گڑا زانگ بیت که انسانءِ محنت (labour) ءِ بابتءَ هستێں لێکهءِ رِدءَ محنت پُشت در پُشت انسانی پدریچاں بهر اِنت۔ ماں هندوستانءَ اے لێکه اگاں سرجمیءَ هلاس نه بوتگ، پدا هم آ وڑا سلامت هم نه اِنت بلکێں پُرُشتءُپُروشءِ آماچ اِنت[xi]۔ ذات پات ءِ مانگ ءِ سیمسر هست، همے سیمسرانی پُشدرے هست، اے پهنات ماں همے پُشدر ءَ اندیم اِنت[xii]۔ البته چه پهکێں دینی ءُ ذاتی (personal) پهناتاں بےاَسَر اِنت (چو گْوشت کنئے که تهنا په هندوستانءَ اے وڑ نه اِنت، بلکێں په هر کجام راجمانےءَکجام هم رنگءِ دینی فکرھبندے ٹاهێنگ بیت، آ چه راجمانءِ هلاسی ءُ گمساریءَ پد داں دێرءَ مانیت) پمێشکا هما بُنبھرانی بنیادءَ که ذاتءُزُریات مانیت، اے بُنبھر چونائیا وَ دینی بنت، بلئے اے بُنبھرانی نیمگا مردم اے درگتءَ وتی ھیالءَ گوْر کننت که اِشانی نِزّءَ اگاں اے بُنبھر (بزاں دین) مه بنت گڑا ذاتءُزُریات هم هلاس بنت، البته چه معاشی زوالءَ ذاتءُزُریات زوال نه بیت۔ پرچاکه معاش ذاتءُزُریاتءِ بنیادی بُنبھر نه اِنت۔ ڈیومو نه تهنا همے دامءَ کپتگ بلکێں آئیءَ په هندوستانءِ گیشواریءَ یک رَدێں لێکهےءِ بُنهشتءَ یک سرجمێں لێکهی جوڑشتے (structure) ٹاهێنتگ اَت۔ بلئے نوں هندوستانءَ درجه دارێں مردمانی درگتءَ نشون داتگێں گپانی منّگ اَنچو مشکل اِنت چوکه همے گپءِ منّگ که روکپتی راجمانءَ مروچی انسانانی بروبریءِ سرا ستک ءُ باور اِنت۔

II

پدا اگاں  Homo Hierarchicusءِ لێکه مارا منّارینت مه کنت ته مئے بندات چه کُجا بیت؟ منی ھیالءَ کوسمبیءَ هما جوازه یکشلا کاربستگ ءُ برجاه داشتگ، همائیءِ کارمرز کنگ (په مارا) ارزشت داریت ءُ اے هما اِنت که کارل مارکسءَ دێما آؤرتگ اَت۔ اے درگتءَ ما بایَد اِنت که اے به چارێں، وڑوڑێں راجمانانی جوڑ بُوَگءِ نیامءَ ذاتءُزُریاتءِ بُنکی کرد چی اَت، پرچاکه ذاتءُزُریات اے جوڑشتءِ میانءَ پله په پله (stage by stage) یکدَرءَ زاهر بُوَان بوتگ اَنت۔ راجمانےءِ جوڑ بُوَگءِ سبب هما دمگءِ محنتءِ کاررِد (labour process) اَنت۔ چه محنتءِ کاررِدءَ راجمانے هما وهدءَ جوڑ بیت، وهدے محنت کنوک هرچی که معاشی رِدءَ پیداک کنگا اَنت، چه اشاں گێش پیداک کنگءِ زکت به دارنت۔

داں اِدءَ سر بُوَگءَ پێسر ذاتءُزُریاتءِ وڑێں راجمانی ادارهےءِ دێما آیگ نه بوتگێں گپے۔ چونائیا ڈیوموءِ جند اے ھبرءَ سرپد اِنت پرچاکه آ منیت دان٘که محنت بهرءُبانگ مه بیت؛ ذاتءُزُریات ودی نه بنت۔ بزاں همودا ذاتءُزُریات هست، اُودءَ محنت بهر اِنت۔ البته کوْهنێں زمانگءَ ماں راجماناں ذاتءُزُریات نه بوتگ[xiii]۔ رگ ویدءَ نبشته ئێں 'پوروسُشکتا(purusasukta)'، که په چار ورنایاں (varnas) اسلێں بیان اِنت بلئے ماں اشیءَ ذاتءُزُریاتاں گێشتر راجمانی ورنایانی بابتءَ گپ مان: اَنچوکه رَجَنیا (rajanyas) کبیھ (aristocrat) اَنت، برهمن مُلّا اَنت، ویش گێشتر هما اَنت که دِهکان اَنت، شُودر پرّاشک (servile) اَنت۔ داں ویدکءِ زمانگءَ اے گپءِ هچ نشونداری نه رسیت که محنتءِ پُشت در پشت بهرءُبانگ بوتگ یا مردماں تھنا وتی ذاتءُزُریاتءِ اندرءَ سُور ءُ آروس کتگ۔ پمێشکا بنداتی ورنا چه ذاتءُزُریاتءِ اے ربێدءَ پێسر اَنت بلئے رَندءَ دێمروی کتگ اِش۔

کوسمبیءَ وتی کتاب 'An Introduction to the Study of Indian History' ءَ همے لێکه دێما آؤرتگ که ورنا چه ھَکیگێں ویدک راجمانءِ اندری بهرءُبانگیءَ جوڑ نه بوتگ اَنت۔ هندوستانءِ راجمان بُندپترءِ هما کشکءَ گران ءُ اتکگ، اُودءَ تمنی بُنبھراں الکاپءَ روتگ جتگ ءُ راجمانءَ هوار بوتگ اِتنت۔ چه ھمیشیءَ ’ذاتءُزُریات‘ ءَ بنیاد رَستگ۔ نوں ذاتءُزُریات هندوستانی راجمانءِ هما بُنبھر اِنت که هندوستانءِ راجمانءِ نامءِ گِرَگءَ گوں انسانءِ ھیالءَ ذاتءُزُریاتءِ لێکه کێت[xiv]۔ اَنچوکه چه زمانگاں ’جات‘ ءِ لَبز کارمرز بُوَگا اِنت، ءُ مردم اے لَبزءِ پُشدرءَ ارزانیءَ پهمنت ءُ زاننت[xv]۔ اَنچو گْوشنت که بدھاءِ سْیادی گوں ساکیه جاتیءَ بوتگ۔ اے گپءَ گوں گمان کنگ بیت که اے یک تمنےءِ نام اِنت۔ وهدے همے سیاهگاں ما 'جوانترێں ءُ ادنائێں' جاتیانی بابتءَ وانێں، گندێں که ماں اِشاں ذاتءُزُریاتءِ مانا پهمیان اِنت۔ تمناں گوں جمءُجوشءَ چه وتی ذاتءُزُریاتءَ در ماں اێدگه ذاتءُزُریاتاں سور ءُ آروس کُتگ۔ پمێشکا بدھاءِ کسهءَ ساکیا ٹَکءِ بابتءَ اے گپءَ جننت که اشاں نه لوٹِتگ که چه وتی ٹَکءَ ڈن آروس به کننت، پمێشکا اشاں گوں وتی گُهاراں آروس کُتگ[xvi]۔ آیا ما همے اٹکل جت کنێں که وهدے تمن ' لس راجمان' ءَ هوار بوتگ اَنت، آیا تمناں چه وتی کُٹمءَ ڈن آروسءِ رسمءُرواج اوں وتی راجمانءَ آورتگ اَنت؟ تمن چه ساریءَ کشاورزی آلے (community) اَت که ماں وتی زمیناں ارزانیءَ دِهکانی ذاتءُزُریاتءِ بهر بوتنت۔

پدا هم تمن وهدے لس راجماناں هوار کپت اَنت، هما تمن هم گوں اشاں یک بوتنت که آ ماں جنگلاں نشتگ اِتنت ءُ آیانی کار شکار کنگ ءُ وردءُوراکءِ جم کنگ اَت۔اے همے تمن اِتنت که دێمروی کُتگێں دِهکانی آلاں اێردست کُتگ اِتنت۔ ما همێشیءَ ساکیه (Sakya) ءُ کولیانی (کولی Koli) میانءِ کشءُچیلّءَ گوں بیان کُت کنێں[xvii]۔ کوسمبیءَ ناگایانی (ناگا Naga) بابتءَ باز نبشته کتگ آ ماں جنگلاں نشتگ اَنت ءُ آرینانی (آرین Aryan ) دێما کنزگءِ سببءَ پد کنزِتگ اَنت، بلئے آهانی اَسَر ماں برْهمنانی داسپان ءُ رَندءِ ویدی رسماں هست اَنت[xviii]۔ اَنچوکه هما تمن که آیانی کار یک ھسابےءَ وردءُوراکءِ جم کنگ اَت، آهانی ’جات‘ کمتر ءُ کستر زانگ بیت، آ اَنچو جَهل کپتگ اَنت که سد درءَ نادر بوتگ اَنت^[xix]۔ ماں منوسمرتی (Manusmriti) ءَ همے ’هورتورێں ذاتءُزُریاتاں‘ یک یکءَ به چارێں گڑا زانگ بیت که اے ماں وتی آلءَ بَزگ نه اَنت۔ اَنچو که سێرا آندھرا (Sair Andhra) که تَلک چێر گیج اَنت ءُ شِکار کننت، کوارتا (Kawarta) دریاوردی کننت، نِساد (Nisadas) مائیگ کُشنت، مێد (Medas) آندھر (Andhras)، چَنچو(chunchu) ءُ مدگُو Madgus جنگلی جناور جننت؛ کشتری (Kshattris)، اُوگر (Ugras) ءُ پکاس (Pukkasas) هونڈءِ جناوراں گِرنت ءُ کُشنت۔ کَراوار (Karavara) ءُ دھگوَناں (Dhigvanas) چرمی (leather)ءِ کار کُتگ؛ پانڈوسوپکاں (پانڈوسوپک Pandusopaka) کانڈیل(cane)ءِ کار کُتگ (Manu, X, 32, 34, 36-37, 48-49)۔ ماں بدھزمءِ سیاھگاں چنڈال ءُ نِساد شکاری گْوشگ بوتگ اَنت۔ لهتێں اسلێں 'اچھوت' ذاتءُزُریات اوں بوتگ[xx]۔ هردێں که آ چه کشاورزیءِ کارءَ درکنگ ءُ یک کِرّ کنگ بوتنت ءُ چه اِشیءَ آیانی اسل یا بدل بوتگێں کارءُکسبانی ارزشت کسان بوت ءُ (دومی) موسمی۔ اے آزاتیءَ زبهریءِ واهند بوتنت، آ بےزمینێں غلام اِتنت په دِهکان ءُ مزنێں زمیندارانی گْورا هم کم زوزانداریءَ کار کنگءَ تیار اِتنت۔ چرے فکرءِ ڈالچاری مشکل اِنت که اِشانی سرا گێشتر مردماں وتی زَھر ءُ کُنّت چێر نه داتگ که چونائیا آیانی زھر بنیادی متلبءِ جنگ اَت۔ ’پاک بُوَگ (purity)‘ ءُ ’آبادی‘ءِ لێکه بنیادی معاشی راستیانی شُناسگ ءُ مَنّگ اَت۔

دِهکان ءُ هما جاتیانی جتا بُوَگ که دستی کار کننت محنتءِ بهرءُبانگیءِ یکرِدێں شکلے پێش کننت۔ بلئے آر ایس شرماءَ دومی شهری آشوبءِ نیمگا مئے دلگوش گْور کُتگ (که اولی رَندءَ اِشیءِ جھگیری ھڑپه ربێدگءِ وسیلهءَ بوتگ) ءُ بُدھزم ءِ دێما آیگءِ زمانگءَ اے آشوب اَتکگ[xxi]۔ چه اِشیءَ اے ھبر گیشِّیت که پیداوارءِ وڑوڑێں هنراں اَلّما دێمروی کنگی اَت۔ گورڈن چائلڈ (Gordon Childe) ءَ ’نوکێں اوزار ءُ ازبابانی ارزشتءِ سرا زور داتگ که اِشاں محنت اَرزان کُتگ اَت، اَنچوکه اِشکرکَش، مگراز، جنتر ءُ داس۔ چه اِشانی کارمرز کنگءَ مردم هنرمند بوتنت‘[xxii]۔چه اِشاں لهتێں ازباب (مگراز، جنتر) اولی کرنءَ ماں ٹیکسلاءَ زاهر بوتگ اَنت[xxiii]۔ جاتِکاں (Jataka) آسن جت، دار تْراشت ءُ کوچگانی مردم سوج داتنت که چیز چون جوڑ کنگ بنت[xxiv]۔ چوش ممکن اِنت که هما تمن ماں یک انچێں راجمانےءَ مزنێں کساسےءَ آرگ بوتنت که یک گچینی ذاتءُزُریاتی راجمانے نه اَت، اُودءَ آیاں محنتءِ نوک دێما اَتکگێں بهرءُبانگیءِ زورءَ وتا چه گیشِّتگێں بهرءَ آزات کُت۔ وڑوڑێں هنرمند (craftsmen) چه بُنکی تمنءَ سِست اَنت که گچینی جاتیانی تها اِشانی تمن گیشّێنگ بوتگ اِتنت۔ پمێشکا منو (Manu X, 47-48) ءَ آ هورءُتورێں جاتیاں هوار کنگ بوتگ اَنت که آ واڑه، اَرّابهی (charioteer) ءُ تبیب اِتنت۔ پرکءُپێرءِ اے کار باپارءِ ردوم گِرَگءِ بنیادءَ هم بوتگ، چه اِشیءَ سوداگرانی ذات جوڑ بوت، آ ماں جاتکاں سرکِرده بوتنت۔ دێر نه بوت، آیاں وتی جندءِ وێش (vaisya) ورنا جوڑ کُتنت۔

ماں ذاتءُزُریاتی ربێدءَ بْرهمنانی مُلاتَرَشێں (priestly) کار ءُ ذاتءُزُریاتءِ رکینگ، دینءِ نگهداریءِ برورد اَت۔ کوسمبیءِ رِدءَ آیاں درجه رَسگءِ بهرے اِش اَت سالدر همایانی دستءَ اَت که کشاورزیءِ کارانی گیشّێنگءَ سالدر اَلّمی اَت[xxv]۔

ذاتءُزُریاتی ربێداں هما ھاکم ءُ جنگولێں تبک په بدلیءَ زیت اسر زُورک اَت آ کشتری (راجَنِیهrajanya ) اَت۔ الگار (invasion) ءُ سرکشاں سِلاهبندێں تاکتانی پُشت در پُشتێں بالادستی سک مشکل کُتگ اَت، اَنچوکه پُران (Puranas) اِشیءِ گنجێں شاید اَنت۔ پمێشکا اُودءَ ذاتءُزُریاتی ربێدءَ وَ مھکم بُوَگی اَت، راستێں وڑےءَ ھاکمێں آلءِ مھکم کنگءِ درگتءَ اے مھکمی یے نه اَت بلکێں نِزوری یے اَت۔ ذاتءُزُریاتءِ سرجمێں جوڑشت پُلّپانچی (exploitation) ءِ یک ربێدے، چه اِشیءِ وتی شَرتاں، گێشتر دری یا مالواراں چرے ربێدءَ په وتا سیت گِپتگ۔

III

سما بیت اے گپ هرکسءَ منِّتگ که ماں انڈیاءَ ذاتءُزُریاتی ربێدءِ الکاپءَ شنگ کنگءَ مسترێں دست بْرهمنانی بوتگ، که آیاں ذات دینءِ بهر کُتگ، بْرهمناں نه تهنا ذاتءُزُریاتی ربێد جوڑ کُتگ بلکێں اے فکر هم پیوست کُتگ که بْرهمن بُوَگ چه ذاتءُزُریاتءَ سِندگ نه بیت۔ اے گُمانانی یک آسرے اِش بوتگ که بُدھزمءَ ذاتءُزُریات پمێشکا جوڑ نه کُتگ که اے برْهمنانی چماں نه کپتگ۔

کسے کوٹِلیا (Kautilya) ءِ ارتھشاستر (Arthasastra) ءَ به وانیت آ گندیت که ورنا ربێدءِ سرا مزنێں ھدّےءَ زور دِیّگ بوتگ، ءُ پدا اشوکا (Asoka) ءِ پرماناں به چاریت، هر دوئێں بێرگءَ جتا اَنت۔ اشوکاءِ سیاهگاں لبز 'ورنا' (یا جاتی) هچ جاگه نیست۔ ورناءِ فرمانداریءِ رهبند نێکه اشوکاءِ پرچار کُتگێں دینءِ هم بهر کنگ بوتگ اَنت که اے رهبند آئیءَ سِنگ ءُ بُنتیراں آجِتگ (inscribe) اَنت۔ داں هدّےءَ بُدھزمءَ بْرهمنانی بالادستی رَد کُتگ اَت، چه اِشیءَ ویدانی داتگێں میراسێں ورنا بهرءُبانگی اێرجَنگ بوتگ۔

ءُ انگتاں اے سوال وتی جاهءَ برجم اِنت که آیا ذاتءُزُریاتی ربێدءِ دێمابَرَگءَ بُدھزمءِ هم بهر هوار اِنت۔ بُدھزمءِ فلسفهءِ بُنلادءَ کرماءِ رهبندءَ شکلے داتگ که ارواهانی ساهدار په ساهدار سفر کنگءِ لێکه اِنت۔ کرما ذاتءُزُریاتی ربێدءِ دلواهێں جواز اَت، اِشیءَ ماں وتیءِ جندءِ آمید آ اوں هما مردمانی میانءَ یک سِتکے پیداک کُتگ که اِشیءِ رِدءَ گێشتر اسرمند بوتگ اَنت۔ ماں منوسمرتی (Manusmriti XI, 24-26) ءَ کرما ذاتءُزُریاتءِ مُهرێں بهرےءَ درا اِنت۔

دومی گپ، اَهِمسا (ahimsa)ءِ سرا زور دِیّگ بوتگ۔ کوسمبیءَ ماں بُدھزمءَ جناورانی ناکُشگءِ سبب گوں بْرهمنانی مزنێں کساسےءَ په وت ءُ دێم کُشگءَ بستگ، وهدے کاشری (pastoralism) زندمانءِ بدلءَ کشاورزی زندمان آباد بوت[xxvi]۔بےشَک کوسمبی ءِ اراده اے نه اَت که بُدھاءِ گوں دلسِتکی شِدّت یا بێرھمیءِ پلامرزی نه کنگءَ کمتر به لێکیت (ءُ پدا ماں کالِنگاءَ آئیءَ وتی فوجءِ کُتگێں کُشتءُکوش اێر جتگ اَت)[xxvii]۔ چه اِشیءَ آ لوٹگا اَت که مزنێں کساسےءَ جناورانی کُشگءِ سرا نگد ’دلوت دارێں ویشانی میانءَ‘ مَنّگ بیت۔ بلئے من گوں ادبءَ اے گْوشاں که اھمسا پرچا یک مَنِّتگێں رهبندے جوڑ بوتگ ءُ منی نِزّءَ اِشیءِ جْوانێں جواز چی اَت۔ جناور کُشیءَ وَردِن یکجاه کنوکێں آل اێردست ءُ  کم شْرف کُتگ اَنت۔ اشوکی (Asokan) ھکمنامگاں شِکار ءُ ماهیگ کُشیءِ مکن کنگءِ فرمان مان[xxviii]، جناورکُشێں جاتی بُدھزم ءِ سیاهگاں کَپتگێں جات زانگ بوتگ اَنت، همے جاتیاں ماں بْرهمنانی سیاهگاں هم درجه نیست۔

په راستی، بُدھزم هم ماں ورنا جوڑشتءَ دِهکانانی کم شْرف کنگءَ بےهچ نه اَت۔ آر ایس شرما گیشّێنتگ چون شُودْر ورنا هما تبک هیال کنگ بوت که دِهکان اَلّما وتی کِرفءَ گوں همێشیءَ سیادی دارنت بلئے ویش نه دارنت[xxix]۔  دِهکانانی کم شرک کنگءِ ساهتاں اھمساءِ هم بےبھر نه اِنت۔ منو (X, 84) ءَ ننگارءِ کارمرز کنگ اێر جتگ که اِشیءِ آھنی سَروک ساهداراں تاوان دنت۔ رَندءِ بُدھزمءَ اِشیءِ اکرار گێشتر کُتگ؛ آئی تسنگ (I-tsing) گْوشیت که بدھاءَ وتی راهب چه کشاورزیءَ مکن کتگ اَنت پرچاکه ننگار کنگ ءُ آپ دِیّگءِ سببءَ زمین چێرءِ ساهداراں تاوان رسیت[xxx]۔ پمێشکا اے گُمان کنگ رَد اِنت که ذاتءُزُریاتی فکرّهبند ءِ دێما آیگ تچک ءَ بْرهمنی فکر ءِ بروَرد اِنت۔

iv

بُدھزمءِ چِست بُوَگءِ زمانگ (چه مهتر عیسیٰءَ پنچسد سال پێش) ءَ بِگر داں گُپتا اَهد (چارمی ءُ پنچمی کرن) ذاتءُزُریاتءِ جوڑ بُوَگءِ زمانگ گُمان کنگ بیت که همے دؤرءَ ذاتءُزُریاتءَ پلامرزێں ’فکرهبند (ideology)‘ رَستگ۔ دلگوش اِشیءِ سرا دِیّگ لوٹیت که ذاتءُزُریاتی ربێدءِ ’درجه بندی‘ ءَ درامد ھێرانءُدلگوش نه کُتگ اَنت بلکێں آئیءِ میراسێں کَسباں کُتگ اَنت۔ میگاستھنیز (Megasthenes 300 BC) هفت ذاتءُزُریاتانی لڑے ٹاهینتگ ءُ یوان چونگ (Yuan Chwang)ءَ هم ءُ اِشاں پد بابر ءُ برنیئر(Bernier)ءَ بلئے ذاتءُزُریاتءِ درگتءَ اِشانی گپ نه گیشِّتگ اَنت[xxxi]۔

محنتءِ مُهرێں بهرءُبانگیءِ نسبتءَ ذاتءُزُریاتی ربێد پیداوارءِ سیادیانی بهر بوتگ۔ بلئے ذاتءُزُریاتی ربێد ماں محنتءِ دو جتائێں دنیایاں کارءَ بوتگ، ذاتءُزُریاتی ربێد ءُ راجمانی شِکلءِ میانءَ اَلّما پرک کنگ په اِشانی شَرّێں وڑےءَ پهمگ اَلّمی اِنت، ذاتءُزُریات راجمانی شکلءِ بهرے اَت۔ مارکسءَ کَلگی (village) ءُ شَهرک (town)ءِ دستکارانی (artisan) میانءَ پرک کنانءَ چه رچرڈ جونِس (Richard Jones) یک جْوانێں نُکتهے زُرتگ که دستکار بازارءِ بےگتءُگمانێں بدلیءِ مهتاج اَنت۔ ماں یک ھالتےءَ ذاتءُزُریاتی محنتءَ کدرتی معیشتے ءَ گوں سیادی داشتگ[xxxii]۔

هما که هندوستانی کَلگی آلانی سرا مارکسءِ نبشتانکانی بابتءَ زاننت بگندئے آیاں یات کێت که مارکسءِ نِزّءَ کَگی آلانی معیشت بیدء کشاورزیءِ گِسوی یکمُشتی (domestic union of agricultural) ءُ کارسازێں (manufacturing) رِپک بنیادءَ نه بوتگ، هر دوئێں اَنچێں بُنبھر اَنت چه یک دومیءَ پُشت ءُ دێم نه اَنت بلئے هر دوئێں پیم نه بنت، چه اِشیءَ کلگءِ تها چیزانی ادلءُبدل (exchange) شاهگان نه بوتگ ءُ محنتءِ بهرءُبانگی بدل نه بوتگ، چو کلگءِ ھِذمتکار (servant)ءَ دستکار ءُ چلوپگکارانی (menial) سْیادی گوں گچینی ذاتءُزُریاتاں بوتگ، اِشانی ذاتءُزُریات یا کار گوں مُزءِ گیشّێنگءَ برجاه دارگ بوتگ ءُ مُزءَ یا وَ زمین دِیّگ بوتگ، زمین پدا بهرءُبانگ کنگ یا بدلءَ چیز دِیّگ بوتگ[xxxiii]۔ ذاتءُزُریاتءَ گوں بندوکێں اے وڑێں ’محنت‘ءَ میکس ویبر ’ایردستێں محنت  (demiurgical)ءِ نامءَ دنت۔

نوکێں سوسیولوجسٹ داں ڈبلیو ایچ وائزر (W.H. Wiser)ءَ اے لێکهءِ نیمگا نه چارِتگ۔ آیانی نِزّءَ، آ ربێدءِ محنت چونائیا اێردستێں نه اَت بلکێں ججمانی (jajmani) اَت، گچینی کهولانی دستکارانی ھذمتکاریءِ ربێد اَت۔ په لوئی ڈیومو ءِ رِدءَ یکّێں دمانه اے گچینی مزن تبکێں کهول ءُ ’پاک کنوک‘ بزاں بْرهمن ءُ ھجامءِ میانءِ رسمی (ritualistic) سْیادی یے ٹاهێتگ، همے چیز پدا اێدگه دستکار ءُ محنت کنوکێں ذاتءُزُریاتانی سیادیاں چارگ بوت۔ پمێشکا مارا گْوشگ بوتگ: ماں وتی گُڈی رێسءُپرّێس (analysis)ءَ ’محنتءِ بهرءُبانگی دینی ءُ بےدینی یا ’’معاشی‘‘ کارانی میانءِ چوشێں سیادی یے پێش نه کنت که یک دومیءِ سرا اَنچێں اسر دارنت که گوں همدپ نه بنت، بلکێں دینی بنیاد ءُ دینی درشانءِ اَنچێں سْیادی یے پێش کنت که یک دومیءِ مُھتاج اَنت[xxxiv]۔

زاهرءَ ڈیوموءَ نوکێں چاپرِدءَ هستێں بندپتری کارانی سرا باز دلگوشی نه داتگ۔ 1972ءَ آئێروشی فوکازَوا (Hiroshi Fukazawa) ءَ ھژدهمی کرنءِ ریکارڈانی چارءُتپّاسءِ آسر چاپ کُتگ اَنت، آیانی هسابءَ مهاراشٹر باز هزگار اَت۔ آئیءِ گیشێنتگێں آسرال الکاپءَ کسبءُکاگدی شایدیانی رِدءَ اَت ءُ اِش اَت که ججمانی لێکه تهنا دینی پێشواییءِ بابتءَ راست اَت؛ دوّازدهێں کلگی ھذمتکاراں (واڑه، آسِنکار، کُمبار،  چرم کار، ھجام ءُ اێدگراں) کارءِ مُزءَ ٹکُرے زمین (وتَن) ءُ چه دِهکانی کِشارءَ بهر دِیّگ بوتگ۔ فوکازَواءِ شایدی مھکم اَنت[xxxv] که آئیءَ گوں سرپدیءَ گْوشتگ که ماں نوکێں ھالتاں کْوهنێں ربێدءِ زوالیءِ سبب اِنت که نوکێں کلگءِ دستکار گچینی کهولانی ھذمتکار دَرا بنت۔

راستیءَ په کلگی ھذمتکاراں بندپتری شایدی داں بنداتی اَهدءَ هست اَنت۔ کوسمبیءَ سرنگارێں (epigraphic) شایدانی سرشونءَ اے سَدک کُتگ که واڑهاں پانزدهمی کرنءَ ماں گوریچانێں هندوستانءَ کسانێں زمین بوتگ[xxxvi]۔ همے وڑا بی این ایس یادیو (B.N.S. Yadava) لِکھاپَدّاتی (Lekhapaddati) کسبءُکاگدانی نیمگا دلگوش گوْر کناێنت که پنچ کلگی دستکارانی (واڑه، آسنکار، کمبار، حجام ءُ دھوبی) بابتءَ گپ جننت، آیانی مُز په دِهکانءَ چَنکے دان اَت[xxxvii]۔ برنیءِ رِدءَ ماں (بنداتی چاردهمی کرنءَ) علاؤالدین خلجیءِ سُنگِّریءِ هسابءَ  بلاهر(balahar) یا کلگی چلوپگکار کوچگءِ نیزگارتِرێں زمیندار اتنت، علاؤالدین خلجیءِ سُنگِّری پێمائش برنی (چاردهمی کرْنءِ بندات) ءِ جتگێں سُنگانی (ٹیکس) حسابءَ، چه درستاں کمتر ءُ کسترێں زمیندار زانگ بیت[xxxviii]۔

کلگءِ معیشتءِ اندری پیم ءُ آئیءِ چه وتا گنج بُوَگءِ برجاه دارگءَ پُشتی دستکار ءُ ھذمتگار مزنێں ارزشتءِ واهند اِتنت۔ اے چه وتا گنج بُوَگءَ نه تهنا کلگ چه اێدگه کلگاں جتا کُتگ اَت بلکێں آیانی جوازت گێش کُتگ که ھاکمێں تبکءَ چه وتی گێشێں برورد (surplus) ءَ مزنێں بهرے داتئِے، پرچاکه که آئیءَ په وتی جندءَ چیزےءِ چه دگه جاهےءَ آرگءِ ھاجت نه اَت ءُ په ادل بدلءَ آئیءَ گێشێں برورد درکار نه اَت۔

اَنچوکه گیشێں برودر چه میتگءَ دراَتک، چیزانی ادل بدلءِ دنیاءَ سر بوت، اَنچوکه مارکسءَ ماں کپیٹل (Capital)ءِ اولی بُنبند (سرشون بُزرءَ دِیّگ بوتگ) ءَ گچینی هندوستانی کلگی آلانی بابتءَ نبشته کُتگ۔ کوچگءَ ڈن دستکار یک نفرے که ماں بازارءَ وتی کارانی سوداءَ جنت۔ ذاتءُزُریاتءِ هسابءَ پُشتی کسبکارءَ چوشێں ’گچینی هنر‘ هست اَت که پُشت در پُشت په وتا اَلّما هنرءَ به داریت ءُ یله ئِے مه کنت[xxxix]۔ پدریچ داں پدریچ بدلیءَ آیانی هنر برجاه مَنتگ ءُ آ چه اَنچێں بدلیءَ رکینتگ اَنت که آیانی راجمانی بستار، کار ءُ جاه بدل بنت۔ ذاتءُزُریاتی ربێدءَ کسانێں دستکارێں زاتءُزُریاتاں نزورێں بستار دیانءَ په ھاکمێں تبکءَ فائدگ ٹاهێنتگ۔ ماں منوءَ ھورتورێں جاتیانی درمیانءَ دستکارێں زاتءُزُریات هم چونائیا هست؛ ءُ ماں یازدهمی کرنءَ البیرونیءَ ذاتءُزُریات په کسب هشت بهرءَ کُتگ اَنت، اِشانی تها دری ذاتءُزُریات اَنتیاج (antyajas)ءَ گوں جولاهگ ءُ موچیءَ هم هوار کُتگ اَنت[xl]۔ آیانی پدمنتگێں بستار، جاه بدلیءِ کمی دستکارانی گهگیریءِ زورءِ پْروشگ ءُ روزنداریءِ کم بُوَگءِ سبب مَنتگ اَنت۔

پمێشکا وتی وهدی شکلءَ ذاتءُزُریاتی ربێد ماں یک کدرتی معیشتےءَ ارزانیءَ چو یک بازار تلبێں (market-oriented) چیزےءَ کارگُزار بوتگ۔ هر سورتءَ اِشیءَ گُمانبستگێں پاکیءِ بنیادی رنگ برجم نه کُتگ (اگاں کُتگئِے گڑا په کزا)، بلئے تبکی پلپانچیءِ چو اێدگه ربێدانی وڑا برجم دارگ کُمَک ئِے کُتگ۔

v

بازێں هسابےءَ سیزدهمی کرنءِ بندات ماں هندوستانی بندپترءَ ’اوشتے‘ نشان کنت۔ اے اوشت نه تهنا چه اسلامءِ دزمانجنیءِ سببءَ بوتگ: همے وڑا که راجمان جوڑ بوتگ ما گِندێں که کوسمبی ءُ آر ایس شرماءِ گیشّێنتگێں هندوستانی جاگیراداریءِ پێسریگێں زمانگءِ مکابلءَ آ وڑے نه وڑےءَ مارکسءِ اورینٹل ڈسپوٹزمءَ گوں نزیکی کنت۔ بلئے سما بیت مارکسءَ هما وڑ پێش کالونیل هندوستان گُمان کُتگ، مارا اَلّما مسترێں نگاهےءَ چیزانی پیداوار ءُ شهری بُوَگ چارگی اِنت۔

بنداتی زمانگءَ ماں کلگ ءُ شهراں ذاتءُزُریاتءِ جوڑشت بنیادی رهبندءِ رِدءَ یکّ وڑا برجاه منتگ۔ اَنچوکه هرچی که ساریءِ بهرءَ ما گْوشتگ همے هسابءَ دێما چارگ بیت اے شایدی هست که ماں کلگ ءُ شهرکاں میراسێں ذاتءُزُریات چه کْوهنێں هندوستانءَ بِگِر داں هژدهمی کرنءَ گوں کارمردی (practically)ءَ یکشلا برجاه مَنتگ اَنت۔ اے راست اِنت که اسلامءَ ماں وتی رهبندءَ آزاتێں مردم ءُ غلام (مردین ءُ جنیادم)ءِ بنیادءَ تپاوت شُناسِتگ اَنت؛ پمێشکا ذاتءُزُریات په آئیءِ کانونی ربێدءَ درامدێن اِنت۔ پداهم، ذاتءُزُریاتی ربێدءِ درگتءَ مسلمانانی رِوَش هچ پیمءَ نارزائینے نه اِنت۔ وهدے 711 داں 714ءَ عرباں سندھ باج گِپت، آیانی کماندار محمد بن قاسمءَ جاٹانی سرا پیسریگێں ھاکمانی جتگێں دُراهێں پابندی مَنِّت اَنت، آ اوں هما وڑا که منوسمرتیءِ چنڈالاں (Chandalas) گیشّێنگ بوتگ اَنت[xli]۔ میانی زمانگ (medieval period)ءَ مسلماناں هندوزم (Hinduism) پسند نه کُتگ ءُ آیانی بازھُداییءِ هست بُوَگءِ لێکه ءُ بُتانی اِبادت کنگ اێرجتگ، بلئے ذاتءُزُریاتی نابرابریءِ درگتءَ دانکے نه کَشتگ۔ اِشیءِ سرا نِزورێں نگدے البیرونی (Alberuni c. 1030) ءَ کُتگ که سائنسدانے بوتگ (ءُ دینزانتے theologian نه بوتگ) آئیءَ گْوشتگ: ’بےشک، ما مسلمان دُراهێں مردماں برابر هیال کنێں بلئے نێکه پاکیءِ درگتءَ، اے رِدءَ ما بێرگا چه اے سوالءِ دومی نیمگا اوشتاتگێں‘[xlii]۔ بلئے اے وڑێں برابرپسندێں بیان یکتاه اَنت، چاردهمی کرنءِ بندپترنویس برنیءَ وتی کتاب تاریخ فیروز شاهیءَ بوتنءِ بنیادءَ په یک درجه بندێں اِنانےءَ گوں جذبگےءَ سکێں واهگے داشتگ، البته آ ذاتءُزُریاتءِ بدلءَ تبکی هسابءَ فکرکنگا بوتگ ءُ اِشیءَ چو یک متبادلێں مسالےءَ هندو ربێدءِ سرا اسر نه کُتگ۔

اَنچوکه ما چارِتگ، ذاتءُزُریاتی ربێدءَ ماں کلگاں مزنێں آمدنیءِ پیداک کنگ ءُ ماں شهراں روزنداریءِ کم کنگءَ کُمَک کُتگ، هندو مسلمان ھکومتانی گْورا آئیءِ رکێنگءِ هر وڑێں جواز بوتگ، بلئے آ بْرهمنانی دژمن نه اِتنت که بُتانی اِبادت کنوکێں مسترێں مُلّا اِتنت، اِشاں وتی ءُ آیانی میانءَ پرک کُتگ۔ (آیا اِشیءِ مانا اے نه اِنت که بنیادءَ بْرهمنانی بالادستی په ذاتءُزُریاتءِ یکشلا برجاه دارگءَ مانا نه داریت؟) پداهم، ذاتءُزُریاتی ربێد گچینی وڑےءَ ٹاهێنگ بوتگ ءُ بدل بوتگ که نوکێں جاورانی (circumstances) آسرےءَ چو ارزشتےءَ شُناسگ لوٹیت بلئے نێکه سلطانانی شونداتانی (policy) آسرءَ۔

اولسرا، نوکێں ھاکم ءُ آیانی وازمند که بُنجاهی ءُ روبرکتی ایشیائی اِتنت، اِشاں چه وتی پُشدرءَ نه تهنا نوکێں پیداوار ءُ نوکێں کارانی تلب بلکێں نوکێں دَزکارێں ٹکنالوجی هم جْوانێں وڑےءَ آؤرت۔ کوسمبیءَ گوں وتی چونائێں درکءَ اسلامی هیرّوک (raider)ءِ بابتءَ گپ جتگ — آیانی نوکێں هنرانی زُورگءَ گوں تنگ نذرێں دود پْروشنت[xliii]۔ بنداتی (سینزدهمی ءُ چاردهمی کرناں) هما ٹکنالوجی که اَتکگ اَنت، چه آیاں راست دستێں گێئر (gear) (فارسی پَرگءِ گُڈی شِکل)، کارگاهءِ پَرگ (spinning wheel)، کاگد کارسازی، مِھراب بندی، ڈامبر ءُ چُنّێں سِمِٹءِ کارمرزی، اَسپی نال ءُ دگه بازێں[xliv]۔ ماں لهتێں سورتاں گوں درکاراں نوکێں کِسب پیداک بوت (اَنچوکه کاگد سازی، چُنّ مِلاێنوک) ءُ نوکێں ازبابانی کارمرزیءِ زانگ؛ چونائیا کسے جبید بست کنت که دستکارانی آبادی شاهگان بوت ءُ اے آبادیءِ شاهگانی هندوستانی بندپترءِ سێمی ’شهری آشوب‘ءِ نامءَ زانگ بیت۔

سیزدهمی ءُ چاردهمی کرنءِ میانءَ نوکێں جاورانی زورءَ مزنێں کساسےءَ غلامانی تجارت بوت ءُ غلامانی محنت شهری محنتءِ چو یک ارزشتدارێں بھرےءَ دێما اَتک۔ سلطانانی گْورا غلام سک باز اِتنت (پنجاه هزار علاؤالدین خلجی، یک لَکھ هشتاد هزار فیروز تغلقءِ گْورا هست اَت)۔ برنی نِهادءِ کساسءَ غلامانی نِهادءِ هسابءَ تپّاسیت، ءُ هر گْورا غلام هست اَت۔ اِشیءِ اسرءَ، غلام چه ذاتءُزُریاتءَ زبهر ءُ مُسلمان کنگ بوتنت، آیاں هر وڑێں کار اِش گِپتگ یا آیاں کجام هم تجارتے هێل کُتگ اَت۔ وهدءِ همراهیءَ چه غلامیءَ آزات بوتگێناں گوں دستکارێں دران٘دستانی همراهیءَ بگندئے مُسلمان دستکار ءُ محنتی آل جوڑ کُتگ۔ وهدءِ همراهیءَ آزاتێن بدل بوتنت که آ مزنێں بستارےءِ شوهازءَ یا هما کسبانی کنگءَ واهدار بوتنت که پێشءَ په آیاں مکن اِتنت، اے درگتءَ آیاں چه وتی بُنکی ذاتءُزُریاتءَ وتا سِست، پمێشکا وهدءِ همراهیءَ مُسلمانانی آبادی وَدِّت[xlv]۔

بےشک، آ آلانی سرا ذاتءُزُریاتءَ وتی اسر یکشلا کاربستگ اَت۔ داں نوزدهمی کرنءِ رپورٹانی رِدءَ آیانی کارءُکِردءِ تپّاسگءَ پد زانگ بیت که جولاهگ، کساب، ھجام ءُ اێدگرانی رَوِش وتی کُٹمءَ ڈن آروس نه کنگءِ درگتءَ تْرند اِتنت۔ چلوبگکارێں ذاتءُزُریاتاں مسلمانانی میانءَ وتا کمین آلاں بدل کُت، آ اچھوت نه منَتنت بلئے جتا اِتنت ءُ کمتر زانگ بوتگ اَنت۔ پداهم، اے گْوشگ راست اِنت که مُسلمان آبادیءِ بهر چه بنداتءَ ذاتءُزُریاتءِ کاروند (framework) ءَ ڈن بوتگ اَنت؛ ءُ کجام هم ھالتےءَ، اے کاروند پمێشکا نِزور مَنتگ که کسب بدل بوتگ اَنت ءُ وتی کُٹمءَ سانگ کنگ پُشت جَنگ بوتگ۔ اے وڑا گْوشت کنئے، اِدءَ ڈوهگ (mobility) دائم مزنێں کساسےءَ بوتگ[xlvi]۔

اِدءَ اے سوال بیت که آیا اے وڑێں ذاتءُزُریاتءَ آزاتێں آبادیءَ ذاتءُزُریاتی ربێد نِزور کُتگ؟ اے وڑێں آبادیّاں بگندئے ذاتءُزُریاتءِ هستێں جوڑشتءِ سُرێنگءَ ابید په نوکێں کَسَب یا دندایاں رکێتَگێں محنت دیانءَ مھکم کُتگ۔ بلئے اِشیءِ سرا شَک هم هست آیا ذاتءُزُریاتی ربێد چه ڈوهگءِ جوازتءَ بێرگا زبهر اَت اَنچوکه میکس ویبر (Max Weber)ءَ گُمان کُتگ۔ مورِّس ڈی مورِّس (Morris D. Morris) یک جْوانێں نبشتانکےءَ دلیل دنت که ماں چونائێں کاراں ذاتءُزُریاتی ربێد چه همائیءَ مزنێں کساسےءَ جتا بوتگ که اَنچوکه کسے جیڑیت ذاتءُزُریاتءَ کانونءِ کتابءِ رِدءَ بُوَگ لوٹیت یا ڈیومو اِشیءَ ’فکرّهبند‘ گْوشیت[xlvii]۔ ذاتءُزُریات بهر بوتگ اَنت ءُ یک بهرے اِینچو کُتگ که نوکێں کَسَب به گریت: آئێروشی فوکازَوا هژدهمی کرن مهاراشٹرءِ ذاتءُزُریاتءِ سرا جْوانێں کسبءُکاگدےءِ نیمگا مئے دلگوش گْور کناێنت، دَرزیانی (tailors) یک بهرےءَ گُد رَجِّت ءُ دومیءَ گوں نیل (indigo)ءَ رَجگ بندات کُت ءُ وت ما وتا سانگ کُتگ ءُ کسانێں ذتءُزُریاتے ٹاهێنت[xlviii]۔ بندپتری رِدءَ یک ھالے جاٹانیگ اِنت، ماں هشتمی کرنءِ سندھءَ چو کاشری چنڈالءِ تمنے اَت، یازدهمی کرنءَ آیاں شودْرءِ بستار گِپت (البیرونی)، ءُ داں هبدهمی کرنءَ جْوانێں دِهکان بُوَانءَ (ویشءِ بستارءَ) رَستنت (دبستانِ مذاهب)[xlix]۔ دِهکانی کشاورزیءَ رَوَگ بگندئے ’سنسکراتی کنگ (sanskritisation)‘ءِ کاررِدءِ وسیلهءَ پێلو کنگ بوت که یکشلا برجاه مَنت، وهدے هبدهمی کرنءِ جاٹ آشوبءَ گوں جاٹانی یک بهرے راجپوتی بستار ءُ زمیندار درجهءِ واهدار بوت۔

دێما وهدے سنسکراتی کنگ بےسوب بوت یا آئیءِ کاررِد نِزور تِرِّت، گڑا توحیدی (monotheistic) جُنزاں جاه رَسان بوت که اِشاں ذاتءُزُریاتی ربێدءِ ’فکرّهبند‘ اێرجت۔ بوت کنت اسلامءِ توحیدی سِتک ءُ مسلمان آلءِ کانونی برابریءِ سرا کاربند بُوَگءِ یک گچینی اسرے آ جنزانی سرا بوتگ۔ بلئے آیانی برابریءِ سرا زور دِیّگ ءُ ذاتءُزُریات ءُ رسمانی سرا پابند بُوَگءِ اێرجنی گچینی وڑےءَ چه کجام هم همزمانگێں اسلامی تبلیغےءَ گێشتر اَت۔ اِشیءِ مزنێں واجه (teacher) چه کسانێں جاتیان اِتنت: نامدیو چیت سازے (calico printer) اَت؛ کبیر جولاهگے اَت؛ رائیداس لَنش روپے (scavenger) اَت؛ سائێں ھجامے اَت، دادُو جولاهگے اَت؛ دَھنّا جاٹ دِهکانے اَت۔ یک وشێں شێئرے دَھنّا جاٹءِ نامءَ پِربندگ بوتگ، سِکھانی پنچمی گُرُو (ارجن)ءَ په اے وڑێں اِبادتگُزارانی گچینی شانءَ ھُداءِ دَرءَ پریات کُتگ۔

ماں اے آلاں (پنتھاں) په هر ذاتءُزُریاتءَ جاه اَت۔ یک بیانےءِ رِدءَ (هبدهمی کرنءَ چِست بوتگێں) ستنامی پِرکه (Satnami sect)ءَ آسِنکار، واڑه، هاکروپ ءُ رجێنوک ھوار اِتنت[l]، دومی بیانءِ رِدءَ دِهکان کسانێں ءُ سرمایهءِ تاجر هم (اے پِرکهءِ منوک داں ھدّےءَ کبیرءِ فرماندار اِتنت)[li]۔ ماں هبدهمی کرنءَ سِکھ آلءَ مزنێں کساسءَ جاٹ دِهکان هوار اِتنت؛ دێمءِ کرنءِ بنداتءَ، اے گِلگ بوت که واک ’کم درجه ئێں هاکروپ ءُ رجێنوکاں دِیّگ بوتگ اَت که ماں هندوستان چه اِشاں گچّلێں نسل (race) نیست[lii]۔ چرے پنتھانی کارءُکِرداں ماں آلءَ ذاتءُزُریاتی پرکءُپێر مکن اَت، ءُ ماں آلاں اے رَوِش هست اَت وتی کُٹمءَ سانگ به کننت، اَنچوکه ستنامیءَ دینی نبشتهانی رِدءَ کُتگ[liii]۔ دینی آلانی جوڑ بُوَگ اِشیءِ تچکێں آسر اَت، اے وڑیءَ آیانی منوگر چه ذاتءُزُریاتءِ کاروندءَ دراَتک اَنت که چه اِشیءَ درآیگءِ ساهتاں مزنێں ’درجه‘ءِ سرا اِتنت بلئے گُڈسرا پدا ماں همے کاروندءَ جاگه اِش کُت۔ چو وَ ساریءَ هم بوتگ اَنچوکه ماں کرناٹکءِ لینگایٹاں (Lingayats)؛ همے وڑا شانزدهمی ءُ هبدهمی کرنءِ جنزاں ذاتءُزُریاتی ربێدءَ گوں هژدریءَ همدپ بُوَگءِ نُهمت پیداک کُت، بیدء ربێدءِ سُرینگءَ۔

پمێشکا ماں میانی دؤرءِ هندوستانءَ ذاتءُزُریاتی ربێد تبکی پلپانچیءِ مسترێں سبب مَنت۔ اَنچوکه ما ساریءَ گْوشتگ، اے وڑێں نوبتاں ھاکمێں تبکاں کَٹّ کُتگ؛ آ زمانگءَ ھاکمێں تبک زمیندار اِتنت، آ شرفمند ءُ کوچگءِ سَرێں تبک اِتنت۔ زمینداراں سیاسی جوڑشت برجم داشت، آیاں گوں زورےءَ وتی درجه برجاه داشتگ اَت دان٘که زمیندار چه ’بالادستێں ذاتءُزُریاتان‘ اِتنت که ذاتءُزُریات پدا ارزشتدار بوت۔ اے شَرّێں وڑےءَ یاتدارگی اِنت که ابوالفضلءَ وتی کتاب آئینِ اکبری (1595-96)ءَ مغل شهنشاهیءِ اُشمار (statistic) چور چور (detaile) ءَ گیشّێنت اَنت ءُ هر هندءِ زمیندارانی ذاتءُزُریات هم نبشته کُتنت، تهنا آیانی زمینانی بابتءَ مالومداری نه داتگ بلکێں آیانی داشتگێں چلوپگکار، اسپ ءُ پیادگێں سپاهیانی هساب هم داتگ[liv]۔ پمێشکا یک بےکچه ئێں سیادی یے ذاتءُزُریاتی بالادستی ءُ فوجی تاکتءِ میانءَ هست اَنت۔

برّینگٹن مُور جونیئر (Barrington Moore Jr) ءَ مغل هندوستانءِ معیشتءِ درگتءَ لهتێں اجکه کنوکێں چیز زاهر کُتگ، بایَد اِنت ڈبلیو ایچ مورلێنڈ (W.H. Moreland)ءِ گْورا ذاتءُزُریاتءِ سرا باز چیز په گْوشگءَ مه بوتێں[lv]۔ اے گپ داں ھدّےءَ منی جندءِ کارانی سرا هم بوت کنت، سبب بگندئے اِش اِنت که وهدے کسے دِهکان ءُ سُنگِر یا کسانێں کساسے ءَ چیز پیداک کنوک ءُ باپاریءِ گچینی سیادیاں به چاریت، اِدءَ ذاتءُزُریات یکدم زاهر نه بیت۔ آئیءَ په اے سْیادیانی گێگ کنگءَ مزنێں بهرے داتگ، اِشیءِ مسترێں کار همێش بوتگ۔ آئیءَ کِشتاری (agrarian) تبک دو اَنچێں بهراں بزاں ذاتءُزُریاتی دِهکان ءُ چلوپگکارێں مُزُّوراں (menial labourers) بهر کُتگ اَنت که گوں یک دومیءَ پیم نه بنت؛ ءُ اِشیءَ ماں کسانێں پیداوارءَ محنتءِ بهرءُبانگی مھکم کُتگ۔ بلئے اے بےکِچّه نه اِنت اگاں اے کارگُزار په چارءُبیچارءَ پماں اینچو بےگنج نه اِتنت که ذاتءُزُریاتءَ ماں میانی هندوستان (c. 1200-1750)ءَ محنتءِ کاررِدءِ شِکل گیشّێنتگ اَنت۔ گچینی ھدّےءَ مکابله ءُ ڈوهگءِ سبب بوتگ، اَنچوکه ما چارِتگ۔ ماں میانی زمانگءَ، اێران ءُ هندوستانءِ معاشی ءُ سیاسی رِدءَ گێگ بُوَگءِ سورت یک اِتنت، بلئے بیدء ذاتءُزُریاتءَ فائدگ گِرَگءَ۔ آیا پدا هم ما اے گْوشت کنێں که مغل هندوستان ءُ صفوی اێرانءِ راجمان جتاجتاءَ جوڑ بوتگ اَنت ءُ شِکل اِش گِپتگ، پرچاکه یکےءِ گْورا ذاتءُزُریات بوتگ ءُ دومیءِ گْورا نه بوتگ؟ اے درگتءَ گپ ابیدء ادارُکیءَ دگه هچ نه بنت، اُمیت اِنت که دێما اے بُنگپءِ سرا تْران بیت۔

ماں میانی دؤرءِ هندوستانءَ ذاتءُزُریاتءِ سوالاں یله کنگءَ ساری گُڈی دانکے هست۔ میانی دؤرءِ هندوستانی راجمانءِ وڑێں کجام هم تبکی رِدءَ جوڑ بوتگێں راجماناں اندری جیڑه پیداک کُتگ که ماں اێردستانی جُهداں شوهازگ بوتگ اَنت۔ هندوستانءَ دِهکانی شورشءِ واکیاه ماں یازدهمی کرنءِ بنگالءَ گامیش سوارێں کائیورتانی (Kaivartas) سرکشیءَ داں دێم هست[lvi]۔ بلئے چه هبدهمی کرنءَ مئے گْورا دِهکانانی شورشءِ باز شایدی هست۔ اے شورشاں اگاں یورُپ یا چائناءِ شورشانی دێم په دێمیءَ به چارێں اِشانی یک مسترێں نزوری یے سرکشانی پدمنتگێں تبکی سما اِنت۔ سرکشێں دِهکان یا وَ زمیندارانی رندگیر (مراٹه) اِتنت یا دینی آلےءِ باسک (سِکھ ءُ ستنامی) یا ذاتءُزُریات یا تمن (جاٹ، افغان) اِتنت؛ آ وتا چو دِهکاناں پهمگ یا په دهکانی کجام هم بهرےءَ معاشی ءُ راجمانی لوٹ ءُ لوٹانی پێلو کناین٘نگءَ بےسوب اِتنت۔ چه اِشی منا سما بیت که اِشانی بےسوبیءِ سببے همے ذاتءُزُریات اِنت۔ اے یک ذاتءُزُریاتےءِ دهکاناں داریت که آ ءُ اێدگرانی میانءَ چنچو چیز یک اَنت، همێشاں پد به جنت ءُ هر وهدءَ آیانی جندءِ دِهکانی سماءَ داریت که آ چو تبکےءَ رُدوم بِه گِرنت۔

VI

گْوستگێں تاکاں ذاتءُپاتءِ بُندپتر گنجێں وڑےءَ نوکێں دؤرءِ نزیکءَ آؤرتگ۔ منی اراده نه اِنت که اِشیءَ گێشتر دێما به بَرَنت، بلئے چندێں آسرلانی دانک پێش کنگ بیت۔

ماں 1853ءَ، برٹش ھاکمیءِ آسرانی سرا تْران کنانءَ مارکسءَ پێشگْوشی کُتگ ’نوکێں انڈسٹری که ریلوے ربێدءِ آسر اِنت اے محنتءِ میراسێں بهرءُبانگیاں جیبُریت (dissolve) که هندوستانی ذاتءُرُریاتانی بنیاد اَنت، همێشاں هندوستانی پێشرفت ءُ تاکت داشتگ‘۔ (لوئی ڈیوموءِ سرشونءَ) اے بیانءِ سرا چیوه کنگ یک رسمے جوڑ بوتگ که اے بیان سک نیکبینێں (optimistic) بیانے[lvii]۔ بلئے چه اِشیءَ انکار بێسری بیت که نوکێں ھالتاں ذاتءُزُریاتی ربێدءِ معاشی بنیاد سنگینیءَ سُرێنتگ اَنت۔ نه تهنا اے سببءَ که کارجاه (factory)ءَ وڑوڑێں ذاتءُزُریاتءَ گوں سیادی داروکێں کارکنوک یکجاه نندنت؛ یکرَندے هم چوش به بیت، گڑا محنتءِ پێشی بهرءُبانگی پْرُشان بیت۔ چِدءُگێشتر ارزشت اے راستالءِ بوتگ که انڈسٹریءِ پیداوارءَ کَسَبی یا دستکارێں ذاتءُزُریاتانی یکشلێں هنر تباه کُتگ اَنت۔ اے کار چه لنکاشائر (Lancashire)ءَ گُدانی آیگءَ گوں بندات بوت، اِشیءِ سرا مارکسءَ ساریءَ نبشته کُتگ۔ یک دگه سببےءَ هم محنتءِ ذاتءُزُریاتی بهرءُبانگیءِ بنیاد نِزور کُتگ اَنت۔ اَنچوکه سُریندرا جے پٹێل (Surendra J. Patel)ءَ همے سببءِ سرا نبشته کُتگ، کشاوزیءِ باپاری بُوَگءَ مزنێں دهکانے بےزمینێں مُزُّور (labourer) کُتنت، بےزمینی ’چلوپگکارێں‘ ذاتءُزُریاتانی بالادستیءَ نه اَت بِلّے که ماں گێشتر جاگهاں مسترێں کساس هم همێشانیگ اَت[lviii]۔

بلئے اگاں ذاتءُزُریاتءِ معاشی بنیاد سُرێتگ اَنت، آیا آئیءِ فکرّهبندءِ بابتءَ هم همے وڑێں چیزے گْوشگ بوت کنت؟ ماں وتی کُٹمءَ سانگ ذاتءُزُریاتءَ پُشت دنت، مُهر کنت ءُ برجاه داریت؛ ءُ ذاتءُزُریاتانی شاهگانءِ کار یک وڑێں پجّار ءُ چیزاں وتی جاگه دِیّگءِ وسیله بوتگ۔ ’سنسکرتی کنگ‘ءَ یک ھدّےءَ نوکی (modernisation) الکاپءَ رودینیت، ربێدءِ ساریءِ بَزگاں آئیءِ مُرید کنت۔ همنچُکءَ بےزمینێں مُزّور ءُ زمیندارێں تبکانی میانءَ تماه (interest)ءِ جنگ مانیت، اے په دُراهێں ذاتءُزُریاتاں اچھوتانی بگێریءَ یکمُشت بُوَگءِ یک انگیز دیوکےءَ بیت، آیاں ما گوں تْرند ءُ ناوشێں لبزءَ شیڈیولڈ (scheduled) ذاتءُزُریات گْوشێں۔ بگندئے مئے مُلکءَ ذاتءُزُریات انگتاں چو پێسله دارێں سببےءَ چه دُرستاں گێشتر ارزشت داریت۔

په همایاں که آیانی واهگ اِنت هندوستانی مهلوکءَ په وتی مادی ءُ ارواهی آزاتیءِ جُهدءَ یکمُشت به گندنت، لازم اِش اِنت که جُهد گوں نوکیءَ چه سرءَ گِرَگ لوٹیت که ذاتءُزُریات یکشلا مئے مهلوکءِ دلاں چول جَنَگا اِنت، اِشیءَ هلاس به کنت۔ اَنچوکه مارکسءَ ذاتءُزُریات هندوستانءِ پێشرفتیءِ دارگءِ سبب گْوشتگ، ذاتءُزُریاتءِ هلاس کنگءِ راه همێش اِنت که آئیءِ راستێں سیادی گوں بندپترءَ ءُ آ بندپترءِ بهر کنگ به بیت۔

رجانکار: امین ضامن بلوچ

شِنگکار: راجمان چاپ شِنگ تربت

شنگ: راجمان 7۔ مئی 2021

Irfan Habib. "Caste in Indian History." Essays in Indian History: Towards a Marxist Perception (1995): 161-179.

---

[i] See J.H. Hutton, Caste in India, fourth edition, Bombay, 1969 (reprint), p. 71 and passim.

[ii] All my references are to the Paladin edition, London, 1972.

[iii] Homo Hierarchicus, p. 300. (‘Hierarchy culminates in the Brahman.’)

[iv] Ibid., pp. 288ff.

[v] Ibid., p. 300.

[vi] Ibid., pp. 262, 274. Accordingly, to Dumont, ‘Hindus and Muslims form two distinct societies’ (p. 257).

[vii] Ibid., p. 209.

[viii] Ibid., p. 242

[ix] Ibid., pp. 230-231.

[x] Ibid., pp. 192-95.

[xi] Dumont shows an almost total lack of awareness of this development in his remarks on the unchanging caste framework. Ibid., pp. 265-66.

[xii] So Dumont can now say: ‘In the caste system the politico-economic aspects are relatively secondary and isolated’. Ibid., p. 283.

[xiii] Ibid., pp. 260, 331-32. Compare Kosambi’s dictum that ‘caste is class on a primitive level of production’. Culture and Civilization of Ancient India in Historical Outline, London, 1965, p. 50.

[xiv] D.D. Kosambi in An Introduction to the Study of Indian History, Bombay, 1956, p. 25.

[xv] Narendra Wagle, Society of the Time of the Buddha, Bombay, 1966, pp. 122-23.

[xvi] Ibid., pp. 103-4.

[xvii] Kosambi, Introduction, p. 122.

[xviii] Ibid., pp. 121-23.

[xix] See Kosambi, Culture and Civilization of Ancient India, p. 15.

[xx] See Vivekanand Jha in Indian Historical Review (IHR), II (1), pp. 22-23.

[xxi] R.S. Sharma’s review of A. Ghosh, The City in Early Historical India (Simla, 1973), in IHR, I (1), pp. 98-103.

[xxii] V. Gordon Childe, Social Evolution, edited by Sir Mortimer Wheeler, 1963, p. 110

[xxiii] See Sir John Marshall, Taxila, II, Cambridge, 1952, pp. 486 (rotary querns) and 555 (scissors).

[xxiv] R. Fick, The Social Organization of North East India in Buddha’s Time, English translation, Calcutta, 1920, pp. 280-85

[xxv] Kosambi, Introduction, pp. 236-37.

[xxvi] Ibid., pp. 158-59.

[xxvii] Recorded on Rock Edict XIII.

[xxviii] Especially P.E.V. and the bilingual Qandahar inscription.

[xxix] R.S. Sharma, Sudras in Ancient India, Delhi, 1958, especially pp. 232-34.

[xxx] A Record of the Buddhist Religion as Practised in India and the Malay Archipelago, translated by J. Takakusu, Oxford, 1986, p. 62.

[xxxi] For Megasthenes see R.C. Majumdar, The Classical Accounts of India, Calcutta, 1960, pp. 224-26, 263-68; Yuan Chwang, Buddhist Records of the Western World, I, translated by S. Beal, London, 1884, p. 82; Babur, Baburnama, translated by A.S. Beveridge, London, 1921, p. 520; Francois Bernier, Travels in the Mogul Empire, 1655-68, translated by A. Constable, edited by V.A. Smith, Oxford, 1916, p. 259.

[xxxii] Karl Marx, Theories of Surplus Value, Vol. III, English translation, Moscow, 1971, p. 435.

[xxxiii] Capital, I, edited by Dona Torr, translated by Moore and Aveling, London, 1938, p. 351.

[xxxiv] Dumont, Homo Hierarchicus, p. 150.

[xxxv] H. Fukazawa, ‘Rural Servants in the Eighteenth Century Maharashtrian Village – Demiurgic or Jajmani System’, Hitotsubashi Journal of Economics (HJE), XII(2), 1972, pp. 14-40.

[xxxvi] Kosambi, Introduction, p. 312.

[xxxvii] B.N.S. Yadava, Society and Culture in Northern India in the Twelfth Century, Allahabad, 1973, p. 267.

[xxxviii] Ziauddin Barani, Tarikh-I Firuz-Shahi, edited by S.A. Khan, W.N. Lees and Kabiruddin, Bib. Ind., Calcutta, 1860-62, p. 287. On balahar, see H.M. Elliot, Memoirs of the History, Folklore and Distribution of Races in the North-Western Provinces, II, edited by John Beames, London, 1869, p. 249; and Irfan Habib, Agrarian System of Mughal India, pp. 120-21.

[xxxix] Marx, Capital, I, pp. 331-32.

[xl] Edward C. Sachau, Alberuni’s India, I, London, 1910, p. 101.

[xli] Anonymous, Chachanama, Persian version of the thirteenth century, edited by U-Daudpota, Hyderabad-Dn., 1939, pp. 214-16 (also see pp. 47-48). A later Arab Governor insisted that the Jatts should, as mark of identification, be always accompanied by dogs. See Elliot and Dowson, History of India as told by its own Historians, I, London, 1867, p. 129.

[xlii] Alberuni’s India, I, p. 100.

[xliii] Kosambi, Introduction, p. 370.

[xliv] See Irfan Habib, ‘Changes in Technology in Medieval India’, Studies in History, II, NO. I (1980), pp. 15-39.

[xlv] This paragraph is based on evidence already presented by me in Cambridge Economic History of India, Vol. I, Cambridge, 1982, pp. 89-93, where detailed references to sources will be found.

[xlvi] See D. Ibberson’s remarks on conditions in western Punjab ‘where Islam has largely superseded Brahminism’, Punjab Castes, Lahore, 1916, pp. 10-11.

[xlvii] Morris D. Morris, ‘Values as an Obstacle to Economic Growth in South Asia,’ Journal of Economic History (JEH), XXVII, pp. 588-607.

[xlviii] HJE, IX(1), (1968), pp. 39ff.

[xlix] This evidence is examined in my paper ‘Jatts of Punjab and Sind’, Punjab Past and Present: Essays in Honour of Dr Ganda Singh, edited by Harbans Singh and N.G. Barrier, Patiala, 1976, pp. 92-103.

[l] Saqi Musta’idd Khan, Ma’asir-I Alamgiri, edited by Agha Ahmad Ali, Calcutta, 1870-73, pp. 14-15.

[li] Khafi Khan, Muntakhabu’l Lubab, edited by Kabiruddin Ahmad, Calcutta, 1860-70, Vol. II, p. 252.

[lii] Muhammad Shafi Warid, Miratu’l Waridat, British Library (London), MS., Add. 6579, f. 117b.

[liii] The Satnami scripture, containing these injunctions, is titled Pothi Gyan Bani Sadh Satnami, and is preserved in Royal Asiatic Library, London, MS. Hind. No copy is known.

[liv] This point is lost in Jarrett’s translation of the A’in-i Akbari, since the translator has altered the arrangement of the columns. See my Agrarian System of Mughal India, Bombay, 1963, p. 139.

[lv] Social Origins of Dictatorship and Democracy, 1977, pp. 317-18 n.

[lvi] R.S. Sharma, Indian Feudalism, second edition, Delhi, 1980, p. 220.

[lvii] Homo Hierarchicus, p. 265.

[lviii] Surendra J. Patel, Agricultural Labourers in India and Pakistan, Bombay, 1952, especially pp. 9-20, 63-65.