Karachi: Early History

راجمان رجانک

کراچی شھر ءِ بنداتی بُندپتر ءِ پٹءُلوٹ

ڈاکٹر حمیره ناز: اسٹنٹ پروفیسر ھِسٹری ڈیپارٹمنٹ کراچی یونیورسٹی

اے نبشتانک ءَ کراچی ءِ بنداتی بُندپتر ءِ پٹءُلوٹ چه ھژدھمی کْرن ءِ بنداتی سالاں گنگ بیت که آ زمانگ ءَ اے شھر ماھیگّرانی کسانیں میتگے اَت۔ اے شھر زمینءُزمان ءَ اَنچیں دِلواهیں جاهے ءَ اِنت که اولسرا یک بیپاری شھرکے (commercial town) جوڑ بوت ءُ پدا زِیتاں یک اَنچیں بندرگاهے (seaport) که اُودءَ کار دمانے مھتل نه بوتنت۔ ھمے رِدءَ اے نبشتانک کراچی شھر ءِ کْوھنی ءَ چه بُندپتر ءِ جتاجتائیں بلئے ارزشتمندیں واکیاهاں چاریت ءُ گیشّینیت که آ واکیاه کْوھن ءُ میانی دؤر ءِ کرونیکلاں[i] (chronicles) ھوار اَنت۔ اے نبشتانک کراچی ءِ نام ءِ درگتءَ بستگیں ھما جتاجتائیں لیکھانی سرا نگاھے شانک دنت که سرزبانی ربیت ءُ بُندپتری رپورٹاں ھست اَنت۔ گچینی وڑے ءَ نبشتانک په ھما فکری جیڑهاں توجیلے سازیت که اے شھر ماھیگّرانی یک ھلکے اَت یا بلوچانی۔ اے نبشتانک ءَ مئے جُھد ھمیش اِنت که کراچی ءِ بنداتی بُندپتر گوں بنداتی بُنزِهانی (sources) شریں چارءُتپّاسے ءَ گیشّینگ به بیت۔

پجّار

[اے وھدی] ’’تو انگتاں رودرکت (East) ءِ بام ءَ بئے، دْریگتیں من دوبر اتک کُتیں ءُ کراچی ترا تئی مھانداری ءَ دیستیں‘‘[1]۔

اے دُریں دانک سر چارلس نپی٘ئر (Sir Charles Napier) ءَ په تنک، کسان ءُ عرب زِر (Arabian Sea) ءِ کُنڈ ءَ ای٘رنشتگیں شھرکے (town) ءَ گْوشتگ اِتنت۔ اے کراچی اَت، سندھ ءِ ھما نوک کارامدیں بندرگاه که 1843 ءَ برٹش ءَ اِشی ءِ سرا کبزه کُت۔ چه اے کبزه گِری ءَ کْرناں پی٘ش ھم اے بندرگاهے وَ بوتگ بلئے پادار نه بوتگ۔

کراچی ماں پاکستان ءَ سندھ سُوبه (province) ءِ بُندَر (capital) ءُ جھانشھرے[ii] (cosmopolitan)۔ کراچی ءِ نه کْرنانی بُندپتری ریکارڈ ھست اَنت ءُ نه آئی ءِ ھَند ءُ جاهاں چوشیں سائنسی پولکاری یے بوتگ که زمانگاں پی٘ش اُودءِ کارمرز بوتگیں چیزانی بابت ءَ سرپدی به دنت۔ چونائیا یک شھرے ءِ بنیاد چه ھمے دوئیں چیزاں زانگ بنت۔ البته چه لھتے کْوھنیں جاهاں چوشیں چیز دراَتکگ ءُ آیانی سرشون ءَ اے گْواهی رستگ که کراچی انوگیں شھرے نه اِنت، بلئے اے چیز ھم سربر سربر ءَ کراچی ءِ بابت ءَ گپ جننت۔ کراچی یونیورسٹی ءِ نوکیں کیمپس ءِ نزیک ءَ سِنگ ءِ زمانگ (Neolithic) ءِ نشان درکپتگ اَنت[2]۔ لھتے کْوھنیں جاه سِنگ ءِ دؤر ءِ میانی زمانگ (Mesolithic) ءِ آلانی (community) وجود ءَ زاھر کننت که اے آلاں شکار کُتگ ءُ په وتا وردن یکجاه کُتگ[3]۔

کراچی ءِ بُندپتری پُشدر

اے گپ چونائیا مَنّگ بیت که کراچی ءِ بنداتی بُندپتر ءِ بابت ءَ پکّائی٘ں ریکارڈ انگتاں دست نه کپتگ۔ بلئے چه شاھدیّاں زانگ بیت که محمد بن قاسم دیم په دیبل ءِ سفر ءَ اَچ کراچی ءَ گْوستگ۔ اے شھر ءِ نوکیں کِسّه ءُ بُندپتری ردوم گوں 1849 ءِ سامراجی کبزه گری ءَ بندات بوت۔ ھمے زمانگ ءَ زیتاں کراچی ءَ جاه ءِ ھساب ءَ سودمند ءُ بندرگاهے بُوَگ ءِ سبب ءَ بنداتی نوکیں شھرے ءَ رنگ گپت۔

کراچی ءِ نوکیں بُندپتر ءِ بُنزِهانی سرا باز نبشته بوتگ که اے بُنزِهاں کرونیکل، رپورٹ، ھَندءُھَندیانی بزانتبلد (gazetteers)، ھالتاک، وھد وھد ءِ سرا شِنگ بوتگیں تاک ءُ سرکاری ریکارڈ ھوار اَنت۔ اے شھر ءِ گُشادیں ردوم ءُ سھرائی ءَ مردمانی تھا اے ھُب پیداک کُتگ آ به زاننت که اے شھر بُن ءَ کئی ءُ چونینے بوتگ ءُ اِشی ءَ چون ءُ کدی دیمروی کُتگ۔ البته اے درگتءَ جُھد وَ ھمیش اَت که اے شھر ءِ دُورسریں گْوستگیں دور پدجَنَگ به بنت۔ اے رِدءَ لھتے سوال دیما کاینت۔ اَنچوکه کدی کراچی یک کسانیں ھلکے اَت ءُ اولسرا اِدءِ جهمنند کئے بوتگ اَنت؟ کدی اے ھلک مزن بوتگ؟ کدی اے یک شھرکے جوڑ بوتگ؟ اِدءَ اے گپ چارگ لوٹیت که برٹش ءِ کبزه گِری (1839) ءَ ساری اے شھر گوں وتی ارزشتاں یک گُشادیں شھرکے بُوَگا اَت۔

ھژدھمی کْرن ءَ ساری کراچی ءِ درگتءَ گیشِّتگیں سرشون نه کرونیکلاں ھست ءُ نه مُلبتاں (maps)[4]۔ ھژدھمی کْرن ءِ دومی دْھک ءَ پد، کسے کراچی ءِ بُندپتر ءَ پدجت کنت بلئے پدا ھم گوں ناسرجمیں شاھدیّاں۔ بلکیں کراچی ءِ سیاسی بُندپتر ھم انگتاں پولگ نه بوتگ۔ البته ما اے شھر ءِ جتاجتائیں نام ءُ آئی ءِ دپتراں چارِت کنیں۔ نام مئے گْورا اِش اَنت[5]:

کراچی (Karachi): ھژدھمی کْرن ءَ بِگِر داں روچءمروچی۔ برٹش ءِ سرکاری کاگداں منِّتگیں نام ھمیش اِنت۔

کُرّاچی (Kurrachee): اے نام الیگزنڈر بائیلی (Alexander Baillie) ءِ کاراں (1890) ھست، ٹی جی کارلِس (T. G. Carless) ءِ Memoirs on the Bay, Harbour and Trade of Kurrachee ءُ کپٹن ھارٹ (Capt. Hart) ءِ Report on the Town and Port Kurrachee ءَ نبشته اِنت۔

کروچے (Crochey): لیفٹیننٹ جو٘ن پورٹر (Lt. John Porter) ءِ کاراں (1744-45) کروچے نبشته اِنت۔

کو٘راشی (Kaurashi): سید علی ریئس (Seydi Ali Reis) ءِ مُویت (Muhit) ءَ کو٘راشی نبشته اِنت۔

راس کراشی / راس الکرازی (Ras Karashi/ Ras al-Karazi): المَھری (al-Mahri) ءِ عمده (Umdah) ءَ ھمے وڑ نبشته اِنت۔

الکرازی (Al-Karazi): ابنِ ماجد (Ibn  Majid) ءِ فوائد (Fawa’id) ءَ ھوار اِنت۔

ھستیں مزنشَھر کراچی ءِ بُندپتر چه ھژدھمی کْرن ءَ پدجنگ بیت، وھدے ماں سندھ ءَ کلھوڑوانی ھاکمی (1701-1783) اَت۔ اے تاکتوَریں مغل ھاکمی ءِ زوالی ءِ زمانگ اَت ءُ کلھوڑوانی ھاکمی چه گْوریچانیں سندھ ءَ بِگر داں عرب زِر ءَ ھست اَت۔ مروچاں کراچی ءَ پمیشکا ارزشت ھست که اے سودمندیں جاهے ءُ گوں دُراهیں پھناتاں کراچی گوں دنیا ءَ سْیادی داروکیں شھرے ءَ زانگ بیت۔ چونائیا ھژدری اِنت که کراچی ءِ بُندپتر ءُ گچینی وڑے ءَ اِشی ءِ بنداتی بُندپتری پُشدر زانگ ءُ نشان کنگ به بنت۔

کراچی ءِ واھُند

کراچی ءِ بنیاد ای٘ر کنگ ءِ درگتءَ چونائیا دو لیکه اَنت۔ یکے: اے ماھیگّرانی کسانیں ھلکے اَت۔ دومی: اے بلوچانی ھلکے اَت۔ کراچی ءِ بنیادانی بابتءَ بنداتی اندازه سیٹھ ناھومل ءَ وتی کتاب ’یاداشتیں‘ ءَ جتگ ءُ اے ماھیگّرانی کسانیں میتگے گْوشتگ که پدا چو تجارتی بُنجاهے ءَ آباد بوتگ ءُ اولی رَند ءَ آئی ءِ بُنپِیرُک ءَ 1729 ءَ اے شھر ءَ اَنچیں جاهے بستگ که چه اُرُشاں به رکیت۔ آ نبشته کنت ’’اُودءَ آپسرے ھست اَت که نام ئِے کلاچی ’کُن‘ اَت‘‘۔ کُن ءِ مانا اِنت جُھلیں آپدَر (ditch)۔ گْوشنت که کلاچی زالبولیں ماھیگّرے ءِ نام ھم بوتگ۔ اے آپدَر ءِ چپءُچاگرد ءَ تِمر بوتگ۔ گُڈسرا په لوگ بندگ ءَ ھمے جاه گچین کنگ بوتگ۔ پدا ما وتی اُردءُپند چه کرک بندن ءَ زُرتگ ءُ اِدءَ آؤرتگ اِتنت۔ کلاچی که مروچاں کراچی گْوشگ بیت، کرک بندن ءِ سرجمیں ھلک ءَ چه اُودءَ لَڈِّت ءُ اِدءَ اتک ءُ آباد بُوت۔ اے آبادکاری ھندو سالدَر ءِ رِدءَ سنبت ءِ سال 1785 ءَ بوتگ که رواج گپتگیں سالدَر ءِ ھساب ءَ 1729 اَت۔ اے وڑا کراچی ءَ بنیاد گپتگ[6]۔ اے لیکه انگتاں رواج گِپتگین اِنت۔ دومی نیمگا، اے درگتءَ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ ءَ نوکیں نگاهے دیما آؤرتگ۔ آ گْوشیت ’’اے شھر ءِ بنیاد کلمتی تمن ءَ ای٘ر کُتگ۔ آ وھد ءَ کراچی جتاجتائیں شکل ءُ ناماں زانگ بوتگ‘‘[7]۔

ھمے نگاه که ڈاکٹر نبی بخش بلوچ ءَ دیما آؤرتگ، بُندپتری بنیاد ءَ الکاپ ءَ چکاسگ لوٹیت۔ اے ریسءُپرّیس ءَ ما دیما شر شر ءَ چاریں۔ پداھم بُرز ءَ داتگیں پُشدر ءِ رِدءَ سما بیت اے لیکه ساڑاهگ کرزیت، وھدے آ نبشته کنت ’’کُلاچی چونائیا یک زالبولیں ماھیگّرے اَت که وتی بسات ءِ رِدءَ نامداریں بستارے ءِ واھُند اَت، اے شھر ھمائی ءِ نام ءَ اِنت که بدل بوت ءُ کراچی بوت[8]۔ چه اے نکته ءَ اے گپ کشَّگ بیت که ھژدھمی کْرن ءِ بندات ءَ اے شھر ءِ نام کراچی بوتگ[9]۔ شھر ءِ بُندپتری دْرچ چه ھژدھمی کْرن ءِ بندات ءَ منانک بوتگ۔

غلام رسول مھر وتی کتاب ’تاریخِ سندھ (دومی جلد) ءَ بنشته کنت که میاں غلام شاه کلھوڑو ءَ چه داؤدپوٹایاں اُچ ءِ شھر ءُ سبزل کلات پُلِّتنت ءُ وتی سرزمین ءِ بھر کُتنت۔ اِشاں ابید آئی ءَ خان کلات پروش دات، کراچی ءِ کشءُگْور ءِ دمگاں باج بُرت ءُ سندھ ءِ سیمسر شاھِگان کُتنت[10]۔

البته اِشی ءِ شاھدی ھست که کراچی دمگ چه زمانگاں سندھ ءِ بھر بوتگ، 1697 ءَ مغل ھاکم اورنگزیب عالمگیر ءِ زمانگ ءَ، اے شھر اولی رَند ءَ خان کلات ءَ په میر محراب خان ءِ ھون ءِ بدل ءَ دیگ بوت۔ 1697 داں 1757 ءَ کراچی گوں بلوچستان ءَ ھمگْرنچ اَت۔ 1697 ءَ میاں غلام شاه کلھوڑو ءَ کراچی چه خان کلات ءَ پچ گِپت ءُ پدا سندھ ءَ ھوار کُت۔

کراچی ءُ کلات

کراچی ءُ کلات ءِ ھمبستگی ءِ درگتءَ سما بیت که پکّائی٘ں کار کم بوتگ۔ ھژدھمی کْرن ءِ اولی نیم بھر ءَ سندھ ءُ کلات ھر دوئی٘ں مغل تاکت ءِ زوالی ءَ پد وتواجھی گِرنت۔ چه اِشی ءَ پی٘ش سے کْرن ءِ دراجیں مُدتے ءَ بزاں پانزدھمی داں ھژدھمی کْرن ءَ سندھ ءُ بلوچستان ءِ تیابدپیں زمیناں بادشاھت (principality) بوتگ۔ اے بادشاه گیشتر وھد ءَ آزات ءُ وتواجه اِتنت بزاں په پی٘سله ءَ دِگر ءِ مُھتاج نه اِتنت۔ چه اِشاں ھَب ءُ ملیر ءِ کلمتی بادشاه ءُ دھراجه ءِ نِگامارا رانا بادشاه ھوار اِتنت۔

1774 ءَ چه لفٹیننٹ جو٘ن پورٹر ءِ کاراں ارزشتی اشارهے رسیت که کراچی بُن ءَ بلوچ تمنانی بوتگ بلئے رَند ءَ سندھ ءِ بادشاه ءَ آیاں دگه زمین داتگ ءُ بدلءَ کراچی ھاسل کُتگ۔ بلئے آئی ءَ نه بلوچ تمنانی نام نبشته کُتگ اَنت ءُ نه بادشاه ءِ۔ پورٹر ءِ کار لھتے واکیاهاں زاھر کنت که ساری ءَ بوتگ اِتنت بلئے آ اے واکیاهانی بابت ءَ ھچ نه گْوشیت که 1747 ءِ سے دھک ءَ پد بُوَگی اِتنت۔ کوّاسیں پولکار عظیمُشان حیدر وتی تھیسیس ’ھسٹری آف کراچی‘ ءَ اے واکیاهاں چو اے وڑا گْونڈ گِریت:

کراچی ءِ بُندپتر داں حیدرآباد ءِ تالپُور ھاکمانی کبزه گِری ءَ یکشلی نه داریت۔ کراچی ساری ءَ خان کلات ءِ زمین ءِ بھر اَت که سندھ ءِ کلھوڑو ھاکماں 1729 ءَ کراچی ءِ سرا کبزه کُت۔ 1785 ءَ کراچی ءِ ھاکمی په خان کلات ءَ آ اوں زرک خان ءِ مرگ ءِ اوَز ءَ یله کنگ بوت که گوں سندھی فوج ءَ جنگ ءَ جَنَگ بوت، آ ھاکمیں نصیر خان ءِ وسرک اَت۔ بلئے فری٘رے نامه (Frere nama) ءِ رِدءَ ماں کراچی ءَ خان کلات ءِ ھاکمی 1774 ءَ بوتگ۔ چه اے شاھدی ءَ زانگ بیت که کراچی 1774 ءُ 1775 ءَ سندھ ءَ دیگ بوتگ۔ زاھر اِنت که کراچی 1729 ءُ 1795 ءِ میان ءَ، یکرَندے ءَ گیش سندھ ءُ کلات ءِ دستاں بوتگ[11]۔

1592 بِگِر داں  1737ءَ ماں سندھ ءَ مغلاں ھاکمی کُتگ۔ ڈاکٹر عظیمشاه حیدر وتی چاپ نه بوتگیں تھیسیس ’ھسٹری آف کراچی‘ ءَ نبشته کنت که 1592 ءَ سندھ ءِ سو٘ب (conquest) ءَ پد بادشاه اکبر ءِ کماندار خانِ خانان په سندھ ءِ دوبر سازگ ءَ من ھارا (Man Hara) ءَ رؤت۔ پولکار گْوشنت ’من ھارا‘ ھستیں وھد ءِ منوڑه اِنت۔ کارلس (Carless) ءُ ھیڈلے (Headley) ءَ 1836-37 ءَ سندھ دریاب (Indus river) ءِ ھور چارِتگ ءُ وتی رپورٹ ءَ مَنّتگ که ھما جاه ءَ که خانِ خانان ءَ داشتگ، آ منوڑه بوتگ که سندھ دریاب ءِ نزیک ءَ اِنت[12]۔

اے واکیاه ءَ پد مغل بادشاه اورنگزیب ءِ زمانگاں (1658-1707) کراچی ءِ نام گِرَگ بوتگ۔ وھدے خان کلات میر محراب خان گوں کلھوڑواں جنگ ءَ جَنَگ بوت گڑا په آئی ءِ ھون ءِ بدل ءَ اورنگزیب ءَ کراچی بندن چه کلھوڑواں پچ گِپت ءُ خان کلات ءِ برازتک میر سمندرخان ءَ داتگ۔

ماں سندھ ءَ ھژدھمی کْرن ءَ کلھوڑوانی ھاکمی بندات بوت (1700-1783)۔ بلئے کلھوڑواں یکپارگی سرجمیں سندھ ءِ زمین نه گِپت بلکیں آ درجه به درجه تاکتوَر بُوَان بوتنت ءُ وتی واک اِش گیشتر کنان کُت۔ 1681 ءَ میاں نصیر محمد کلھوڑو ءَ ماں گْوریچانی سندھ ءِ لھتے دمگاں وتی خاندانی ھاکمی ءِ بنیاد ای٘ر کُتنت۔ کلھوڑواں داں 1700 ءَ میاں دین محمد ءِ بی٘رانی ءِ زمانگ ءَ سوبمندیں وڑے ءَ الکاپیں نامءُتوارے برجاه داشتگ اَت۔ میاں دین محمد ءَ پد آئی ءِ بچ میاں یارمحمد ھاکم بوت ءُ سالے ءِ توکءَ بزاں 1701 ءَ آئی ءَ وتا مھکم ءُ تاکتوَر کُت ءُ پدا آئی ءَ وتی ھاکمی ءِ سیمسر شاھگان کنان کُتنت۔ 1719 ءَ یارمحمد ءِ بی٘رانی ءَ پد میاں نورمحمد ءَ چه آئی ءَ بُرزتِریں جاهے رَست۔ 1736 ءَ آئی ءَ سُوبه ٹھٹھه ءِ سرا کبزه کُت۔ میاں غلام شاه کلھوڑو ءَ چه داؤدپوٹایاں اُچ ءِ شھر ءُ سبزل کلات ءُ کراچی ءِ کشءُگْور دمگ چه خان کلات ءَ پُلِتنت۔

ماں سندھ ءَ وتی ھاکمی ءِ برجاه دارگ ءَ نه تھنا کلھوڑو سوبمند اِتنت بلکیں ارغونانی ھاکمی (1520-1556) ءَ پد آیاں مزنیں ھدے ءَ سندھ زمینی ءُ سیاسی رِدءَ یکمُشت کُتگ اَت۔  مرادیاب خان ءَ 1753 ءَ میاں نورمحمد ءِ پُشت برجاه داشت۔ 1757 ءَ آئی ءِ بی٘رانی ءَ پد میاں غلام شاه ءَ آئی ءِ جاه گِپت۔ 1772 ءَ میاں غلام شاه ءِ پُشت میاں سرفراز ءَ برجاه داشت ءُ ھاکمی ءِ درجه مستر کُت۔ 1775 ءَ آئی ءِ سرا زور دَیَگ بوت که چه ھاکمی ءَ دستکش به بیت، آئی ءِ پی٘شرو محمودخان، میاں غلام نبی، میاں صادق علی، میاں عبدالنبی نامی٘نگ بوتنت۔ گُڈسرا 1783 ءَ کلھوڑو ھاکماں تالپُورانی دست ءَ پروش وارت ءُ آیانی ھاکمی ھلاس بوت[13]۔

کلھوڑوانی ھاکمی ءِ دؤر نه تھنا پمیشکا ارزشتمند اَت که آیانی دؤر ءَ کراچی ءِ بنیاد چو شھرکے ءَ ای٘ر کنگ بوتگ بلکیں آیاں اے کسانیں شھرک ڈسٹرکٹے کُتگ اَت۔ چه ھمے زمانگ ءَ کراچی ءِ بُندپتر شَریں وڑے ءَ دپتر کنگ بندات بوت۔ وھدے کلھوڑو ماں سندھ ءَ ھاکم بوتنت، ھمے زمانگ ءَ احمدزئی بْراھوئیاں ماں کلات (بلوچستان) ءَ وتی خاندانی ھاکمی ءِ بنیاد ای٘ر کُت۔ بْراھوئی ھاکمانی نام، آیانی پُشت در پُشت ءِ زمانگ ءُ ھاکمی ءِ تب ءِ درگتءَ ھستیں بُنزِه (source) یک دومی ءَ گوں ھمدپ نه اَنت بلکیں یک دومی ءَ چه جتائیں لیکه زاھر کننت۔ اے گپ ءِ انگتاں شاھدی دست کپنت که کلھوڑواں گوں کلات ءِ خاناں سفارتی سْیادی برجاه داشتگ اَت۔ آیانی نام اِش اَنت: میر احمد خان اول (ھاکمی 1666)، میر محراب خان اول (ھاکمی 1695)، میر سمندر خان (ھاکمی  1695)، میر عبدالله خان (ھاکمی 1714)، میر محبت خان (ھاکمی 1734)، میر نصیر خان اول (ھاکمی  1749)۔ اے نام احمدزئی خاندان ءِ گُڈی ھاکم میر احمد یار خان ءَ گپتگ اَنت[14]۔

اگاں اے گپ گیشّینگی اِنت که کراچی بُن ءَ کئی دمگ بوتگ گڑا اے دائم سندھ ءِ بھرے بوتگ۔ بلئے 1697 ءَ اولی رند ءَ، مغل ھاکم اورنگزیب ءِ ھکم ءِ پَدءَ ءُ خان کلات میر محراب خان ءِ ھون ءِ بدل ءَ کراچی آئی ءِ برازتک میر سمندرخان ءَ دَیَگ بوتگ۔ میر گل خان نصیر وتی کتاب ’تاریخ بلوچستان‘ ءَ میر محراب خان ءِ جَنَگ ءِ درگت ءَ نبشته کنت که آ گوں کلھوڑواں یک ھونری٘چیں جنگے ءَ دیم په دیم اَت که کراچی ءَ چه سندھ ءِ کلھوڑواں پچ به گیپت ءُ کلات ءِ خان ءِ به کنت:

ماں 1697 ءَ داؤد محمد کلھوڑو ءَ زورانسری مَلِک باروزئی ءِ جنک بُرتگ اَت۔ مَلِک ءَ دیم په ملتان ءَ تگ بَست ءُ گوں بادشاه مُعیزالدین ءَ دزبندی ئِے کُت۔ آ وھدی مُعیزالدین ٹھٹھه ءُ ملتان ءِ وائسرائے اَت۔ معیزالدین ءَ چو اورنگزیب عالمگیر ءَ توپ زُرتنت ءُ داؤد محمد کلھوڑو ءِ سرا پمیشکا اُرُش کُت که آئی ءَ بادشاه ءِ ھکم مانّیاؤرتگ ءُ مَلِک باروزئی ءِ جنک سر نه کُتگ۔ داؤد ءُ آئی ءِ برات پروش ورنت ءُ دیم په کلات جی٘نت که کلات آ زمانگ ءَ مغلانی دست ءَ اَت۔ مغل بادشاه ءِ ھکم ءِ رِدءَ میر محراب خان ءَ گوں کلھوڑواں جنگ کُت۔ اے جنگ ءَ آ سک ٹپّیگ بوت۔

کلات ءِ اولی تذکیره ءِ ندکار اخبارالابرار (چاپ: 1820) ءَ اے واکیاه ءِ بابت ءَ نویسیت:

’’میر محراب دو سے روچ ءَ پد بی٘ران بوت، اخوند محمد صالح ءَ آئی ءِ وَسِیَت نبشته کُت، اِشی ءِ تھا آ گْوشیت بِلّے وزیر احمد خان ءُ عبدالله خان منی زھگ اَنت، بلئے چه من پد، باید نه اِنت که واکداری ھمیشاں به رسیت، بلکیں منی برات میر کمبر ءِ مستریں بچ میر سمندر خان منی پُشت ءَ برجاه داریت۔ پدا دُراهیں کار وسیت ءِ رِدءَ بوتنت۔ مغل بادشاه اورنگزیب ءَ کورو ءُ کراّچی (Ka’arachi) چه کلھوڑواں پچگپتگ اِتنت، په میر محراب خان ءِ ھون ءِ بدل ءَ کراچی احمدزئیاں داتگ اِت ئِے‘‘[15]۔

دومی نیمگا رائے بھادر ھتورام که بلوچستان ءِ بُندپتر ءِ درگتءَ ھما بنداتی کوّاس زانگ بیت که آئی ءِ گپانی رَد کنگ ارزان نه اِنت، آ اے واکیاه ءِ بابت ءَ نویسیت:

’’1700 ءَ براھوئی ھاکم ماں بولان پاس ءَ جَنَگ بوت۔ مغل ھاکماں کراچی بُرتگ اَت ءُ میر محراب خان ءِ ھون ءِ بدل ءَ خان کلات میر سمندر خان ءَ داتگ اِتئِے۔ داں نصیر خان اول ءِ زمانگ ءَ کراچی ءَ خان ءِ ھاکمی اَت۔ چونائیا بندات ءَ سونمیانی مستر ءُ ارزشمندتریں (بندرگاهے) اَت بلئے وھد په وھد کراچی ءِ ارزشت ءُ نام گیشتر بُوَان اَت۔ ھمے زمانگ ءَ خان کلات کراچی ءَ ھاکم اِتنت، ءُ ڈیره غازی خان ھم ھمایاں گون اَت‘‘[16]۔

ھتورام ءِ اے گپاں بُندپتری رَدیاں ھوار چوشیں ھم نُکته مان که ھمدپ نه اَنت که اِشانی سرا دیمترا گپ بیت۔

گُڈی خان کلات نواب احمد یار خان جوگیزئی (ھاکمی 1902-1979) ھمے واکیاه ءِ بابت ءَ بیدء شریں پٹءُلوٹے ءَ نبشته کنت:

’’نورمحمد ءُ داؤدمحمد ءِ دزگیر کنگ ءَ پد سمندر خان گوں بادشاه اورنگزیب ءَ درکپت۔ بادشاه ءَ په داد نگدیں زَر ءَ ھوار سمندر خان ءَ ’امیر الاُمراء‘ ءِ پنّام دات۔ کراچی بندرگاه ھم براھوئیاں په محراب خان ءِ ھون ءِ اَوز ءَ دات ئِے گوں۔ کلھوڑوانی سرا سالے چِلّ ھزار نگد بستگ اَت که ھر سال خان کلات ءِ باج (tribute) ءَ به دینت‘‘[17]۔

اے واکیاه ءِ بابت ءَ وڑ وڑیں لیکھانی وانگ ءَ پد گْوشگ بیت که بدبھتی ءَ لھتے کوّاس سندھ ءِ بُندپتر ءَ شریں وڑے ءَ نه زاننت۔ بلئے کسے جُھد به کنت، آ ماں بُندپتر ءِ آدینک ءَ بُندپتری راستیاں نَزّ آؤرت کنت۔ اِدءَ کلھوڑوانی درجه ءِ بابت ءَ یک سوالے پاد کی٘ت پدا گوں ھمے سوال ءَ دگه سوالے که آیا آ وھد ءَ کراچی بوتگ یا نه بوتگ؟ اگاں اے شھر یا بندرگاه بوتگ گڑا آ وھد ءَ کئی ھاکمی بوتگ؟

ماں 1700 ءَ کلھوڑو گْرانیں ساھتاں گِپتگ اِتنت۔ میاں دین محمد ءَ مَرگ ءِ سِزا دَیَگ بوتگ اَت ءُ میاں یارمحمد وت چه مُلک ءَ دراَتکگ ءُ په درانڈیھی ماں کلات ءَ جَلّتگ اَت۔ میر محراب خان ھم گوں کلھوڑواں جنگ ءَ جَنَگ بوتگ اَت۔

سالے ءَ پد وھدے میاں یارمحمد ءَ وتی سرزمین ءَ واتر کُت ءُ ماں گْوریچانی سندھ ءَ وتی ھاکمی ءِ بنیادئِے ای٘ر کُتنت که آ دؤر ءَ خان کلات، سِبّی ءِ پٹھان، شکارپور ءِ داؤدپوٹا ءُ چه اِشاں مستر بادشاه معیزالدین (ماں سندھ ءَ) اِتنت۔ اے نِزورین نه اِتنت که کلھوڑوانی بگی٘ر اِتنت۔ بازیں جُھدءُجفا ءُ جاورانی بدلی ءَ پد  میاں یارمحمد ءَ شاھی رسمداری (royal protocol) رَست۔ ھژده سال ءِ ھاکمی ءَ پد 1719 ءَ آ بی٘ران بوت۔ آئی ءِ اِستان داں سِھوَن داں سِبّی ءَ بِگِر داں گنجابا ءَ سر اَت[18]۔

البته مغلانی دؤر ءَ سرجمیں کراچی ٹھٹھه ءِ بھرے اَت[19]۔ ناؤمل ءِ گْوشگ ءِ رِدءَ اے شھرک کراچی 1729 ءَ رُستگ[20]۔ چونائیا اے مغلانی دست ءَ بوتگ۔ وھدے 1736 ءَ گُڈی مغل نواب صادق علی خان ءَ سُوبه ٹھٹھه کلھوڑواں دات۔ گڑا اولی رَندءَ کلھوڑواں وتی جند ءِ واکداری سندھ ءِ زمین ءِ سرا برجاه داشت[21]۔

اے پُشدر ءَ اے گپ گیشِّتگ که ھما زمانگ ءَ وھدے کلھوڑواں کراچی خان کلات ءَ را دات۔ آ زمانگ ءَ کراچی ءَ نه کلھوڑو بالادست اِتنت ءُ نه اے براھوئیاں په ھون ءِ بدل ءَ دَیَگ بوتگ اَت۔ کلھوڑو دؤر ءِ ندکار میر علی شیرقانی ءَ ھچ جاه نبشته نه کُتگ که کراچی یا ای٘دگه جاهے خان کلات ءِ کبزه ءَ بوتگ[22]۔ البته اے گپ ھست که سِبّی، ڈھاڈر ءُ گنجابا ءِ وڑیں کْوھنیں جاه مغل بادشاه ءَ په اوَز ءَ داتگ اِتنت، وھدے میاں یارمحمد ءُ معیزالدین وت ماں وتا ٹَھِتَنت۔ کلات ءِ خاناں پدا باز جُھد کُت که اے دمگاں بِه گِرنت بلئے آ سوبین نه بوتنت[23]۔

1731 ءَ کلات ءِ ھاکم میر عبدالله خان ءَ سندھ ءِ سرا بیدء جْوانیں جوازے ءَ اُرُش کُت ءُ جنگ ءَ جَنَگ بوت[24]۔ براھوئی اِینچو تاکتوَر نه اِتنت که بی٘ر بِه گرنت۔ عبدالله خان ءِ کوش ءَ پد آئی ءِ بچ محبت خان کلات اِستان ءِ نوکیں ھاکم بوت۔ 1740 ءَ افغان بادشاه ءَ اُرُش کُت ءُ سندھ وتی مُلک ءَ ھوار کُت۔ په سندھ ءِ سرا اُرُش کنگ ءَ براھوئی ھاکماں نادرشاه ءِ کُمَک کُت۔ وھدے نادرشاه ءَ سندھی فوج پروش دات، گڑا براھوئیاں عبدالله ءِ ھون ءِ اوَز لوٹِّت۔ ھمزمانگیں بُندپترنویس نبشته کننت که نادرشاه ءَ سندھ ءِ باج بُرتگیں دمگ سے بھر ءَ بھر کُتنت: مزنیں بھرے میاں نورمحمد ءَ دَیَگ بوت، سِبّی افغاناں ءُ شکارپور داؤدپوٹایاں[25]۔ بلوچستان ءِ بُندپترنویساں اولی سْرپ ءِ (بُندپترنویس) ھتورام اے واکیاه ءِ بابت ءَ نبشته کنت ’’بادشاه ءَ کچھی ءِ تیوگیں دمگ میر محبت خان ءَ په عبدالله ءِ ھون ءِ بدل ءَ دات‘‘[26]۔

دومی نیمگا ھاکمیں خاندان ءِ یک باسکے اے واکیاه ءِ بابت ءَ نبشته کنت که کلھوڑواں کچھ میر محبت خان ءَ را اوَز ءَ دات[27]۔ سِبّی ءُ کچھ ءِ بازیں ندکاراں اے واکیاه ءِ بابت ءَ نویستگ۔ البته لھتے گچینی بُندپترنویس اَنچوکه کتاب ’بلوچستان تاریخ کی روشنی میں‘ ءِ ندکار مَلک محمد سعید دھوار اے دمگانی دزگرگ ءِ درگتءَ دوئیں ناماں نبشته کنت۔

اے واکیاه ءِ س٘یمی شریدار فارس ءِ بادشاه نادرشاه قاجار اَت۔ بیا ھمے واکیاه ءَ دربلوچانی نگاهاں چاریں۔ نامی ئی٘ں کوّاس لو٘کھرٹ (Lockhart) نبشته کنت که گوں سندھ ءَ ڈُکّتگیں دمگ کچھ نادرشاه ءَ میر محبت خان ءَ را دات۔ ءُ شکارپور نواب صادق خان داؤدپوٹو ءَ[28]۔ دگه یک ندکارے ءِ رِدءَ سندھ ءِ بلوچستان ءَ گوں ڈُکّتگیں دمگ خان کلات ءَ دَیَگ بوتنت[29]۔ نوکیں دؤر ءِ بُندپترنویس غلام رسول مھر اوں روبرٹ لیچ (Robert Leech) ءِ سرشون ءَ نبشته کنت که:

ھمے جواز اَت که محبت خان ءَ کچھ، کراچی، ڈھاڈر ءَ ھوار یک لَکھ کلدار دست گِپت[30]۔ سندھ، بلوچستان ءُ فارس ءِ بُندپتری کاگداں اے گپ ھست که نادرشاه ءَ سِبّی (کچھ ءُ ڈھاڈر ءَ ھوار) ءُ پرگانا (Pargana) چه سندھ ءَ پچ گپت ءُ خان کلات ءَ په ھون ءِ اَوز ءَ داتنت۔ اے ھالتاں کراچی یا کچھ ءِ دَیَگ، یک دْروگیں یکینے سما بیت۔ کچھ سندھ ءِ روبرکتی بھر ءَ کپت البته کراچی سندھ ءَ گون اَت۔

1697 داں 1757 ءَ کراچی بلوچستان ءِ بھرے اَت۔ 1757 ءَ سندھ ءِ ھاکم غلام شاه کلھوڑو ءَ کراچی بندن چه خان کلات ءَ پچگِپت ءُ پدا سندھ ءِ بھر کُت۔ کلھوڑواں کراچی بندن ساڑات ءُ په تاجرانی آسراتی ءَ دیمروی ءِ درگتءَ بازیں کار کُت۔ ناؤمل ھوتچند (Naomal Hotchand) ءِ رِدءَ کرک بندر ءِ زوالی ءَ پد، اے میتگ ءَ گیشتر ھندو تاجر جَھمِنند اِتنت که 1729 ءَ مُجتی لَڈّنت ءُ کراچی ءَ کاینت۔ داں آ وھد ءَ کراچی گوں سندھ ءَ ھمگْرنچ اَت۔ بلئے بس ھبده سالاں پد کراچی ءَ پدا خان کلات ءِ ھاکمی بوت۔

میر عظیم الدین وتی کتاب ’فتح نامه عظیم‘ ءَ ھمے بُندپتری واکیاه ءَ اے وڑا بیان کنت:

1780 ءَ کلھوڑو خاندان ءِ گُڈی ھاکم میاں عبدالنبی ءَ وتی تالپُور سردار، میر بجار خان کُشت، آسر ءَ تالپُوراں کلھوڑوانی بگی٘ر ءَ سرکشی کُت۔ جُودھ پور ءِ ھاکم کلھوڑوانی کُمَک ءَ رَست۔ دومی نیمگا، خان کلات نصیر خان ءِ زامات میر زرک خان گوں وتی فوج ءَ دیم په لاڑکانه ءَ کلھوڑوانی کُمَک ءُ تالپُورانی بگی٘ر ءَ درکپت۔ براھوئی ءُ تالپُورانی میان جنگ بوت۔ گُڈسرا خان کلات ءِ زامات زرک خان جَنَگ بوت۔ آئی ءِ بی٘رانی په خان کلات ءَ مزنیں تاوانے اَت که آئی ءَ زھرشانی درشان کُت ءُ ھون ءِ اَوز لوٹِّت۔ پدا مدد خان ءَ (چه افغانستان ءَ) وتی سپاهی سندھ ءَ په کلھوڑوانی ھمکوپگی ءَ آؤرتنت۔ اے ھونری٘چیں بُغا[iii] (uprising) ءِ گِلماش[iv] (suppression) ءُ تالپُورانی بمبیر[v] ءَ پد میاں عبدالبنی گوں سوبمندی ءَ پدا 1781 ءَ سندھ ءِ ھاکم بوت[31]۔ ھمے وھد ءَ کراچی بندن کلات خان ءَ را په زرک خان ءِ ھون ءِ اَوز ءَ دَیَگ بوت۔

اے شھر ءِ اولی سْرپ ءِ بُندپترنویس سیٹھ ناؤمل اِشی ءِ بابت ءَ گْوشیت که:

’’خان آف کلات ءِ برات زرک خان گوں کلھوڑواں جنگ ءَ جَنَگ بوت، په اَوَز ءَ کلھوڑواں کراچی خان کلات ءَ دات۔ خان کلات ءِ بریگیڈ ءِ لشکر ءِ بھرے چه ھما زمانگ ءَ دیم ھَمِد ءَ جَلّت‘‘[32]۔

اولی بلوچ ھَندی بُندپترنویس اخواند محمد صدیق اے واکیاه ءَ چو بیان کنت:

’’میر نصیر خان ءَ میر زرک خان په عبدالنبی ءِ کُمَک ءَ دیم دات آ ماں سرکند ءَ تالپُوراں جَت ءُ کُشت۔ دیمترا تیمور شاه ءَ کورا (Kora) چه تالپُوراں پچ گپت ءُ په اَوَز خان کلات ءَ دات‘‘[33]۔

فری٘رے نامه ءِ ندکار زرک خان ءِ کوش ءُ کراچی ءِ خان کلات ءَ رسگ ءِ بابت ءَ اے وڑا نویسیت:

’’1774 ءَ میاں عبدالنبی ءَ کراچی بندن خان کلات ءَ په آئی ءِ زامات ءِ مَرگ ءِ اَوَز ءَ دات۔ کراچی ءِ ھاسل کنگ ءَ پد خان کلات ءَ تھنا په آئی ءِ آمدنی (revenue) ءَ ھُب ھست اَت۔ بلئے آئی ءَ شھریانی گھبود یا شھر ءِ ھالتانی شر کنگ ءَ دلگوشی نه دات‘‘۔

جتاجتائیں بلوچ کوّاس اے واکیاه ءِ بابت ءَ جتاجتائیں نگاه دارنت ءُ درشان کننت۔ ابید اے راستیاں، اے اولی ءُ گُڈی وھد اَت که سندھ ءِ ھاکم ءَ کراچی شھر ءُ بندرگاه خان کلات ءَ په زرک خان ءِ ھون ءِ اَوَز ءَ دات۔ پدا 1795 ءَ سندھ ءِ ھاکم فتح علی خان تالپُور ءَ کراچی ءِ دمگ په ھاکمی گپت ءُ دائمی وتی زمین ءِ بھر کُت۔

اگاں ما بِه منّیں که 1781 ءِ سال ءَ خان کلات ءَ کراچی یکدم گپتگ۔ چه اِشی ءِ آسر ءَ اے منّانک بیت که کراچی داں چارده سال ءَ خان کلات ئیگ اَت ءُ اے ھمے یکّی٘ں باریگ اَت که کراچی کلات ءِ بھر اَت۔

البته خان کلات ءِ کراچی ءِ مھلوک ءِ سرا گھبودی نادلگوشی ءَ محمود رضوی وتی کتاب ’ملکه مشرق‘ ءَ اے وڑا گْونڈگریت:

’’خان کلات ءَ کراچی ءِ دیمروی دَیَگ ءِ ھُب نیست اَت۔ نه آئی ءَ په شھر ءَ رسمی اِنتِزامکار (administrator) داشتگ اَت، نه آئی ءَ سپاهی په بندرگاه ءُ شھریانی رکینگ ءَ داشتگ اَت که شھریاں چه دری اُرُش ءُ ڈُنگاں به رکیننت۔ البته الله رکھو لوھارؔ نامی سُنگِرے (tax-collector) داشتگ اَت ئِے، آئی ءَ چه سُنگِریں آمدنی ءَ سالے 250 کلدار خان کلات ءَ داتگ اَت ءُ ھرچی سراَتکگ آئی ءَ وت زُرتگ اِتنت۔ چه اِشی ءَ سما بیت که په خان کلات ءَ کراچی تھنا کٹّیدهے (source of income) اَت ءُ آئی ءَ اِشی ءِ دیمروی ءِ ھُب نیست اَت‘‘[34]۔

اے گپ دلگوشی لوٹیت که خان کلات میر نصیر خان ءَ چه ٹیپو سلطان ءِ نیمگا ماں مسقط ءُ کراچی ءَ وتی تجارتی وَسّم (trading house) چو برٹش ءُ فرانسیسی تجارتی وسّمانی ترز ءَ بستنت۔ ماں کراچی ءَ تجارتی وسّمانی بندگ ءَ گوں، ٹیپو سلطان نه تھنا لوٹگا اَت که وتی تجارت ءَ گیش به کنت بلکیں گوں کلات ءُ سندھ ءَ جْوانیں سْیادی ءِ واھگدار اَت۔ اے وڑا اے جواز ھم مَنت که لوٹ ءِ پَد ءَ یک دومی ءَ سلاهبندیں کُمک ھم دَیَگ بوت[35]۔ بلوچانی ماں زرباری انڈیا ءَ جَھمنِند بُوَگ، ھمے راستی ءِ گْواهی اِنت۔

کلھوڑو دؤر ءَ، کراچی ءِ دیمروی ءِ درگتءَ مزنیں واکیاهے بوت۔ 1729 ءَ نامی ئی٘ں ھندو تاجر بوجھومل (Bhojomal) ءَ گوں وتی ھمراهاں کرک بندن یله دات که آ ریکاں گپتگ اَت ءُ تَلگ بوتگ اَت، چه اِشی ءَ آ بندن کاربندگ ءِ وڑا نه اَت۔ ساری ءَ آ شاه بندر ءُ پدا کراچی ءَ شُتنت که آیانی ھساب ءَ په تجارتی کار ءَ جْوانیں جاهے اَت۔ آ دائمی ھَمِد ءَ آباد بُوتنت ءُ آیاں گوں جام جاکھیه (Jam Jakhia) ءَ دزبندی کُت که لھتے سپاهیاں آیانی رکینگ ءِ ذمه داری ءَ به دنت۔ وھدے ھمے سپاهیاں وت کاروانانی لُٹءُپُل دست ءَ زُرت، گڑا بوجھومل ءُ آئی ءِ ھمراهاں مھکمیں شھرک ءِ چپءُچاگرد ءَ دیوالے بست ءُ پدا شریں آبادی یے ھمے جاه ءَ آباد بوت۔ بوجھومل ءُ آئی ءِ ھمراهاں په کراچی بندن ءِ دیمروی ءَ گامگیج زُرت۔ دیم ءِ چیزے سالاں کراچی یک کارامدیں بندنے جوڑ بوت۔

شھر ءِ بنداتی بُندپتر

ھژدھمی کْرن ءَ کراچی ءِ بابت ءَ نزآؤرتگیں سَنَدی نشانانی بنیاد ءَ ما کراچی ءِ بُندپتر ءُ آئی ءِ بندن ءَ شر شر ءَ پَھمِت کنیں۔ بلئے بدبَھتی ءَ لھتے زانتکارانی نایکشلیں گیشءُگیواری ءَ مردم مانگیشّی٘نتگ۔ اے پُشدر ءَ اوستی٘ں سرشون میر علی شیرقانی ٹھٹھوی ئیگ اَنت، آ ھمزمانگیں بُندپترنویس ءُ بازیں پکّائی٘ں کارانی ندکار اِنت۔ اے گپ ءِ ھم شاھدی ھست که چه مسلمانانی ھاکمی ءَ پی٘ش اے شھر وَ بوتگ بلئے آئی ءِ یک نامے نه بوتگ، بلکیں باز بوتگ اَنت۔ اِشی ءِ ھد ءُ سیمسر ءُ نام جتاجتائیں نبشتهی چیزاں دست کپنت۔ اے شھر ءِ نام آئی ءِ په سودمندی ءَ تیابدپی یکشلی ءُ سیمسرانی سبب ءَ زاھر بوتگ اَنت۔ مغل زمانگ ءَ سُوبه سندھ پنچ ڈویژن ءَ بھر بوتگ ٹھٹھه، سھون، نصرپور، چھچکن، چاکرھالا۔

نامداریں بُندپترنویس عرفان حبیب ءَ وتی کتاب ’میموریبل اٹلس‘ که مغل دؤر ءِ بابت ءَ اِنت، ءَ کراچی ءَ سندھ ءِ بندرگاهے گْوشیت۔ ھمے دؤر ءَ چاکرھالا ڈویژن ءَ کراچی دمگ ءِ نام گِرَگ بوتگ[36]۔ 1681 ءَ کلھوڑواں گوریچانی سندھ ءِ گچینی بھراں ھاکمی بندات کُت۔ آزاتیں کلھوڑو ھاکمی ءِ بندات چه میاں نصیر محمد ءُ میاں دین محمد ءِ ھاکمی ءِ زمانگ ءَ داں 1700 ءِ گُڈسرا مَنت۔ 1701 ءَ میاں یارمحمد ھاکم بوت، ءُ آئی ءَ داں ھژده سال ءَ ھاکمی کُت۔ سِبّی ءَ بِگر داں سِھوَن ءَ، ھمائی ءِ ھاکمی اَت۔ 1719 ءَ یارمحمد بی٘ران بوت ءُ پدا آئی ءِ بچ نورمحمد سرجمیں دمگ ءِ ھاکم بوت۔ آئی ءِ بی٘رانی ءِ ده سال ءَ پد، 1729 ءَ کراچی وجود ءَ اتک۔ اے پُشدر ءَ ناؤمل اِشی ءِ بابت ءَ گپ جنان ءَ نبشته کنت که:

’’ بوجھومل ءِ ھیال ءِ رِدءَ اسُدومل ءَ بی بی مرادان سرءُسوج کُت که په کراچی ءِ رکینگ ءَ کوشکے (castle) بندگ لوٹیت ءُ سوج دُرستاں مَنِّت‘‘۔

مردماں آ جاه چه تِمر ءِ جُمبَراں ساپ کُت ءُ پدا دار ءُ لِچ ءِ کوشک ءِ بندگ بندات کُت۔ اے کار ءِ درگتءَ په ھَندی مردمانی کُمَک ءَ، چه دری دمگاں مردم لوٹائینگ بوتنت۔ اے مردماں مُز ءَ مسقط ءُ بحرین ءِ دری زَر ءُ تازهیں ناه ھم دَیَگ بوت۔ کم وھد ءَ یک جْوانیں کوشکے تیار بوت۔ توپ چه مسقط ءَ آرگ بوتنت ءُ کوشک ءِ سنگر بندگ بوتنت۔

اے کوشک شش داں ھفت ایکڑ اَت۔ اِشی ءِ دو در اِتنت۔ روبرکتی در ’کھار دروازه‘ اَت که دیم ئِے په سورآپ ءَ اَت۔ دومی در ’میٹھا دروازه‘ که رودرتکی نیمگا اَت ءُ دیم ئِے په وشآپ ءَ اَت۔ اے آبادیں کوشک تِمر ءُ سَبار ءِ جُمبَراں چاگرد اَت۔ شاه بندر ءِ کُنڈ زِر ءِ ریکاں گپتگ ءُ بند اَت پمیشکا بازیں مردمے چه اُودءَ دیم په کراچی ءَ لڈِّت۔ ھمے دؤر ءَ کلھوڑواں بےگھگیری ءُ بگی٘ری یے ءِ دیمپانی ءَ کراچی ءِ سرا کبزه کُت[37]۔

ناؤمل ءِ گپ کراچی ءِ بنداتی بُندپتر ءَ زاھر کننت۔ میاں نورمحمد سندھ ءِ گوریچانی بھر ءِ ھاکم اَت، ھمے زمانگ ءَ مغلاں ھم سُوبه سندھ ءِ لھتے بھرانی سرا کبزه کُت۔ بلئے پدا ھشت سال ءَ پد 1737 ءَ سرجمیں دمگ میاں نورمحمد ءَ په باج بُرت[38]۔

اے وڑا سِبی ءَ بگر داں زرباری تیاب دُراه کلھوڑو ھاکمانی دست ءَ اِتنت۔ ھمیشی ءِ آسر ءَ کراچی شھر یا بندرگاه ءَ سندھی ھاکم اِتنت۔

البته ڈاکٹر نبی بخش بلوچ یک نوکیں نگاهے انگریز کوّاس لیفٹینیٹ جو٘ن پورٹر ءِ سرشون ءَ زُوریت۔ پورٹر ءَ 1744 نبشتگ که کراچی رسمی رِدءَ بلوچانی بوتگ بلئے سندھ ءِ ھاکماں اے شھر زُرت ءُ بدلءَ دگه لھتے دمگ دات۔ آ ھاکم نورمحمد کلھوڑو ءَ ابید دگه کس نه اَت که 1737 ءَ سندھ ءِ ھاکم بوت[39]۔ په اندری تیابدپیں آزاتیں زمیناں آئی ءِ زُرتگیں رھبند تْرندین بوتگ اَنت۔ آئی ءَ کراچی چه کلمتی بلوچاں پچگِپت ءُ اِدءَ زمین ءِ دِهءُزیر ءَ جیڑه گیشِّی٘نگ بوت که کلمتی باز تاکتوَر اِتنت[40]۔ راستی ءَ سما بیت که اِدءَ چیز رَد پھمگ بوتگ اَنت ءُ (بُندپتری) یکشلی نیست اَت۔ چونائیا پورٹر ءَ اے دمگ ءِ ترءُتاب 1774 تا 1775 ءَ کُتگ اَت۔

ای٘دگه ندکارے ھم نبشته کنت که کراچی ءِ ھاکم کلھوڑو بوتگ اَنت بلئے آ یک تچکیں آسرے ءَ سر نه بوتگ اَنت۔ بُندپتری دپترانی دوبر وانگ ءِ میان ءَ اے گپ ھر رَندءَ دیما کی٘ت که کراچی سندھی ھاکمانی دست ءَ اَت وھدے کلھوڑواں 1737 ءَ ٹھٹھه ءِ سُوبه ھاسل کُت۔

اے پُشدر ءَ کُتگیں پولکاری ءَ، چه ناؤمل ءِ گپاں منانک اِنت که کلھوڑواں کراچی ارزانی ءَ بیدء گھگیری ءَ باج بُرتگ۔ میر علی شیرقانی ءِ کتاب ءَ کراچی ءِ بابت ءَ گپ ھست، آ میاں نورمحمد ءِ زمانگ ءِ واکیاهے ءِ بابت ءَ اے وڑا نبشته کنت:

’’1742 ءَ مظفر علی خان بیگلر بیگی ماں صورت ءَ شاهی سنگار ءِ جوڑ بُوَگ ءِ کارانی چارگ ءَ چه کراچی ءَ گْوست۔ نواب شاه قُلی خان آئی ءِ چارگ ءَ ماں ٹھٹھه ءَ اَتک، آ دو ماه ءَ گیش ھَمِدءَ نشت ءُ پدا واتر بوت‘‘[41]۔

1753 ءَ میاں نورمحمد بی٘ران بوت۔ آئی ءِ چُک محمد مرادیاب خان سندھ ءِ ھاکم بوت۔ پدا میاں غلام شاه ءِ زمانگ بندات بوت۔ رَند ءِ مغلانی زمانگ ءَ تیابدپ ءِ بازیں تمنی سردار تاکتوَر بوتنت۔ کلھوڑوانی زمانگ ءَ ھم اے سرداراں وتی واکداری برجاه داشتگ اَت۔ آسر ءَ کلھوڑواں په سندھ ءِ واکداری ءُ ھمدستی ءَ سرکشیں سردار ای٘ردست کُتنت۔

ھمے زمانگ ءَ کراچی بندرگاه مستر بوتگ اَت ءُ گیشتر ارزشتمند اَت۔ مرادیاب ءُ نورمحمد ءِ زمانگ ءَ بندرگاه تھنا په تجارت ءَ کاربند نه اَت بلکیں زیارتی ماں پاکیں حجاز ءُ ای٘ران ءَ چه ھَمِدءَ شُتنت۔ مولوی محمد جعفر شیرازی یک زمانگے ءَ سندھ ءَ اَت۔ آ مرادیاب ءِ زمانگ ءَ چه وتی ھَند ءَ دیم په ککرلی (Kakrali) ءَ جُنزّت۔ اے زمانگ ءَ ککرلی ءُ مرادیاب ءِ میان ءَ جنگے چست بوتگ اَت۔ اے وڑا محمد جعفر په ٹھٹھه ءَ واتر بُوَگ ءَ کراچی پورٹ ءَ شُت۔ مردمے که نام ئِے محمود اَت، ھمے زمانگ ءَ چه کراچی ءَ گْوستگ اَت۔ دگه یک کماشے شاه نجم الدین چه کراچی بندن ءَ دیم په حج ءَ شُتگ اَت[42]۔

کراچی ءِ سرشون نه تھنا مرادیاب (1755 داں 1757) ءِ زمانگ ءَ رسیت بلکیں ھمزمانگیں بُنزه ھمے لیکه ءِ ھساب ءَ اَنت که اے شھر ءُ بندرگاه کلھوڑوانی دستءَ اِتنت۔ اِشی ءِ گْواهی چه ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی (Dutch East India Company) ءِ جھگیر ماھوئی (Mahue) ءُ بِرھے (Brahe) ءِ رپورٹاں رسیت۔ آ 1757 ءَ ماں کراتجی (Karaatji) ءَ گوں ڈچ تجارتی سنگار ءَ سر بوتنت۔ آ کراچی ءِ بابت ءَ نبشته کننت:

کراچی ماں سندھ ءِ زمین ءَ اِنت۔ اے سورآپ ءِ تلاوگ ءِ کُنڈ ءَ اِنت۔ اِدءَ مھاجن (mahajan) ءُ سندھی نشتگ اَنت۔ مھاجن گوں تجارتی چِستءُای٘راں مُشکول اَنت ءُ سندھی مسقط داں ملابار دریاوردی ءَ۔ آ اورنگا (Auraga) بندن دھریجا ءِ بابت ءَ ھم رپورٹ کننت که ’’دیبل اولسرا سندھی ھاکمے ءِ دست ءَ اَت، بلئے دی٘ر نه گْوست که اِدءِ ھاکم جام دوم (Jam II) بوت۔ اے رپورٹ ءَ واکداریں تاکتانی ستائش نیست اَت[43]۔

سما بیت اے بیان میرقانی ءِ لاڑ (Lar) ءُ دریابار (seashore) ءِ ھالتانی درگت ءَ کُتگیں گپ ءِ پَکّا کنگ ءَ باز ارزشت داریت۔

میاں غلام شاه 1757 ءَ مرادیاب ءِ جاگه ءَ سندھ ءِ ھاکم بوت۔ غلام شاه سندھ ءِ تاکتوَریں ھاکمے اَت۔ کراچی شھر وَ چه ساری ءَ کلھوڑوانی دست ءَ اَت۔

ھمے زمانگ ءَ برٹش ءَ اجازت رَست که ماں سندھ ءَ وتی تجارتی چستءُای٘راں برجاه به داریت۔ ھمے نمدی که غلام شاه ءَ شھر ءُ بندرگاهانی بابت ءَ نبشتگ اِتنت، ھمیشاں کراچی بندرگاه ءِ نام ھم ھوار اَت[44]۔ غلام شاه ءِ زمانگ ءَ اے شھر ءَ مزنیں ارزشتے ھست اَت۔ دھریجا ءِ تیابدپ ءَ ککرلا (Kakrala) آباد اِتنت۔ آ دگه بندرگاهاں چه ھَندی تمنی سردار ءُ کلھوڑوانی میان ءِ کشءُچیل ءَ فائده چست کُت۔ اورنگا بندر ءُ شاه بندر دریا سندھ ءِ روانی ءِ بدل بُوَگ ءَ پد ھلاس بوتنت۔ اے ھالتاں، اے دمگ ءُ بندنانی مردماں لڈِّت ءُ دیم کراچی ءَ دات۔ اے وڑا کراچی شھر گیشتر شاھگان بوت ءُ آئی ءِ ارزشت ھم وَدِّت۔ ھمے وھد ءَ جو٘ن پورٹر دریابارے ءِ شوھاز ءَ عرب زِر ءِ چارگ ءُ پولگ ءِ درگت ءَ اے دمگ ءَ موجود اَت۔ 1890 ءَ الیگزنڈر بائیلّی (Alexander F. Baillie) کراچی ءِ بُندپتر ءِ درگت ءَ پورٹر ءِ سرشون ءَ دنت۔

ھمود ءَ که بوجیگ لنگر اَنت، کراچی ءِ شھر چه اُودءَ پنچ ءُ شش میل ءُ بندن (کھاڑی) ءَ یک میل دُور اِنت۔ اُودءَ اِینچو ھم آپ نیست اَت که کسانیں بوجیگ آچار به کننت۔ اے جاه ماں مھکمیں دیوالے ءَ چاگرد اَت، اُودءَ مزنیں بُرجے (tower) ھست اَت۔ دو توپ ھم اُود ءَ جنوک اَت که شر نه اِتنت…. اولسرا اِدءَ بلوچ جهمنند بوتگ اَنت۔ پدا دیما اے سندھ ءِ بادشاه ءَ اے گُمان ءَ گوں بلوچاں ماں بندنی دمگ ءَ لھتے زمین په اے جاه ءِ بدلءَ داتگ ءُ اے وتی کُتگ که اِدءَ چه ای٘دگه دمگاں گیشتر سفری آسراتی ھست اَت[45]۔

الیگزنڈر بائیلّی ءِ اے گپ جتاجتائیں نگاهاں پرّیسگ بوتگ ءُ اے منانک کنت که بُرز ءَ ھما بادشاه ءِ نام گِرَگ بوتگ آئی ءِ سْیادی گوں مسلم عباسی خاندان (کلھوڑواں) بوتگ که حیدرآباد ءَ نندوک بوتگ اَنت۔ 1768 ءَ جاگه بدل بوتنت که آ زمانگ ءَ حیدرآباد ءِ شھر نیست اَت۔ بگندئے آ وھد ءَ بادشاه غلام شاه اَت۔ اے گپ باید اِنت یات به بیت که کلھوڑواں اے شھر خان کلات ءَ را داتگ اَت۔

بائیلّی ءِ سرشون ءَ ابید، ڈاکٹر نبی بخش بلوچ ءَ ھم پورٹر ءِ نبشتگین ریسءُپرّیس کُتگ اَنت۔ پورٹر 1774-75 ءِ میان ءَ ھمے دمگ ءِ شوھاز ءَ مُشکول اَت۔ البته اے درگت ءَ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ ءَ 1744 ءِ سال داتگ، سما بیت که راست نه اِنت۔ حمیده کھوڑو ءَ ھم نبشته کُتگ که پورٹر ماں 1774-75 ءَ په پٹءُلوٹ ءَ مُشکول اَت[46]۔

البته چه بُندپتری راستیاں اے زانگ بیت که 1772 ءَ میاں غلام شاه بی٘ران بوت۔ آئی ءِ بی٘رانی ءَ پد آئی ءِ بچ میاں سرفراز سندھ ءِ ھاکم بوت۔ ھمے زمانگ ءَ پورٹر عرب زِر ءَ وتی کار ءَ مُشکول اَت، سرفراز کلھوڑو سندھ ءَ ھاکمی کنگا اَت ءُ کراچی ھم آئی ءِ دست ءَ اَت۔ پورٹر نه تھنا سندھ ءِ تیابدپ ءَ بلکیں بلوچستان ءِ دمگاں ھم وتی مھمیں چستءُای٘راں مُشکول اَت۔

اگست 1775 ءَ سرفراز کلھوڑو ءِ ھاکمی ھلاس بوت۔ میر بھرام ءُ میر سوبدار (Sobdar) جَنَگ بوتنت۔ اے زمانگ ءَ سریں خاندانی مردم، میر بجار سندھ ءَ نه اَت بلکیں حج ءَ شُتگ اَت۔ حج کنگ ءَ پد آ ساری ءَ مسقط ءَ شُت پدا وتی ھَند ءَ۔ فری٘رے نامه ءِ ندکار، 1863 ءَ میر یارمحمد اے واکیاه ءِ سرشون ءَ گْوشیت که ’’میر بجار لانچ ءَ کراچی ءَ اَتک، نادرشاه ءِ زمانگ اَت ءُ کراچی ءِ ھاکم خان کلات اَت، پدا آ چه کراچی ءَ دیم په کلات ءَ شُت[47]۔ البته عبدالمجید جوکھیو میر بجار ءِ گِس ءَ واتری ءِ بابت ءَ نبشته کنت ’’آ کیچ (Kech) ءِ راه ءَ په کوهستان (کلات) ءَ در کپت، آئی ءِ اراده اَت که نصیر خان براھوئی ءُ آئی ءِ فوج ءِ پلامرزی ءَ به گریت[48]۔

میر یارمحمد اے واکیاه ءِ ھمزمانگیں شاھدے نه اِنت البته عبدالمجید جوکھیو ھمزمانگیں بُندپترنویسے۔ اے وڑا چه میر یارمحمد ءِ گپ ءَ عبدالمجید ءِ پولکاری پَکّا تر زانگ بوت کنت۔ چونائیا نادرشاه ءِ زمانگ ءَ کراچی ءِ ھاکم نه خان کلات اَت ءُ نی٘که میر بجار په گس ءَ واتری ءَ کراچی ءَ اَتکگ اَت۔ آ چه مسقط ءَ ماں کلات ءَ کیچ ءُ مکران ءَ گْوستگ اَت۔ آئی ءَ چیزے روچ ءَ کلات ءَ داشتگ اَت ءُ سندھ ءَ واتر بوتگ اَت۔ ھمزمانگیں بُنزهانی سرشون ءَ بُرز ءَ اے نبشته کنگ بوتگ که کراچی چه بُن ءَ کلھوڑوانی دست ءَ بوتگ۔

ماں سندھ ءَ وارسی ءِ جنگ چونائیا میاں سرفراز ءِ مرگ ءَ پد مچِّت۔ پدا 1780 ءَ میاں عبدالنبی ءَ میر بجار کُشت۔ عبدالنبی ءِ کُمَک ءَ چه جودھ پور ءُ کلات ءَ فوج اَتک اَنت۔ اے وڑا میاں عبدالنبی پدا تاکتوَر بوت ءُ 1781 ءِ ھونری٘چیں جنگ ءَ پد آئی ءَ وتی ھاکمی ماں سندھ ءَ برجم کُت۔ اے منانک بوتگیں گپے سما بیت که کراچی خان کلات ءَ په ھون ءِ اَوَز ءَ دَیَگ بوتگ۔

اَنچوکه بُرز ءَ نبشته اِنت، 1775 ءِ گُڈسر ءَ میر بجار ءَ حج کنگ ءَ پد سندھ ءَ واتر کُت۔ غلام رسول مھر نبشته کنت که آ وھدی کراچی خان کلات ءَ دَیَگ بوتگ اَت۔ آ نبشته کنت، اے واکیاه ءِ پنچ سال ءَ پد، میاں عبدالنبی ءَ کراچی خان کلات ءَ را کُمَک ءُ پلامرزی ءِ مُز ءَ دات[49]۔ البته ندکار ءِ باید اَت آئی ءَ نبشه بُه کُتیں که اے پنچیں سالاں میاں عبدالنبی ءَ کُجام وھد ءَ کراچی دوبر ھاسل کُتگ اَت ءُ پدا خان کلات ءَ داتگ اِت ئِے۔

آسرال

کراچی ڈسٹرکٹ دائم سندھ ءِ بھرے بوتگ۔ پدا مغل دؤر ءَ اے ’کراٹشی‘ ءُ ’کراشی‘ ءِ نام ءَ زانگ بوتگ۔ اے ’کلاچی‘، ’کولاچی‘ یا ’کراچی‘ ءِ نام ءَ ھم زانگ بوتگ۔ بلئے اے گپ منانک بوتگ که شھر ءِ ھستیں نام ’کراچی‘ ماں ھژدھمی کْرن ءِ بندات ءَ نامدار اَت ءُ آ زمانگ ءَ سندھ ءِ سرا مغلانی ھاکمی اَت۔ اے شھر ءِ بُنیاد ای٘رکنوک سندھ ءِ تمن اَنت۔ اے پُشدر ءَ ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی ءِ جھگیرانی نبشتانک مھکمیں شاھد اَنت که آیاں مرادیاب خان ءِ زمانگ ءَ کراچی شھر ءُ بندرگاه دیستگ اِتنت۔ ھمے وڑا ناؤمل ءِ بیان اے گپ ءَ پَکّا کنت که: اے شھر ءِ بنیاد ای٘رکنوک ماھیگّر اِتنت، دریاوردی آیانی زند ءِ روچانی تیلانک دَیَگ ءِ وسیله اَت ءُ مھاجن ءُ تاجراں اے شھر گیشتر دیمروی دات که آیانی آمدنی ءِ وسیله تجارت اَت۔

ھما دور ءِ ھمزمانگیں بُندپترنویس میر علی شیرقانی ءَ اے گپ زاھر کُتگ که کلھوڑواں په آمدنی ءِ گِرَگ ءَ لاڑ ءُ دریاب ءِ بازیں دمگاں باز جھد کُتگ بلئے آئی ءَ کراچی ءِ بابت ءَ ھچ نبشته نه کُتگ۔ اِشی ءِ متلب اِنت، کلھوڑواں کراچی بےتواری ءَ گپتگ۔ اے درگت ءَ ناؤمل ءِ اے گپ ھم پَکّا بیت که اے شھر کبزه کنگ بوتگ۔ جو٘ن پورٹر ءِ کراچی ءِ بابت ءَ نبشتگیں چیز ھم بےارزشت نه اَنت۔ بازیں کوّاس نبشته کننت که آ 1744 ءَ ماں کراچی ءَ اتکگ، البته راستی اِش اِنت که پورٹر اے دمگ ءَ سی سال رَند 1774 ءَ اتکگ۔ اے وڑی ءَ سال 1744 ءِ بنیاد ءَ شھر ءِ بُندپتر ءِ درگتءَ مانگیشِّتگیں سال چه وتا ھلاس بنت۔

1737 ءَ وھدے مغلاں ٹھٹھه میاں نورمحمد ءَ دات، آ وھدی کراچی کلھوڑو ھاکمانی دست ءَ اَت۔ ھَندی ءُ ھمزمانگیں بُندپتری سَنَد منانک کننت که کراچی شھر ءُ بندرگاه داں میاں نورمحمد ءِ زمانگ ءَ بِگر داں میاں عبدالنبی ءِ دؤر ءَ کلھوڑوانی ای٘ردست اَت۔ تھنا 1781 ءَ کراچی خان کلات ءَ دَیَگ بوتگ۔ کلھوڑوانی زمانگ ءَ عبدالبنی ءِ دومی دؤر ءَ اے شھر ءَ نه تھنا رُدوم گپت ءُ آباد بوت بلکیں بندرگاه ءَ ھم دیمروی کُت۔ اے شھر ءَ یک شریں صنعتی ربی٘دے (سسٹمے) نه بوتگ۔ ھَندی تجارتی لانچاں ماں کیچ، کاٹھیاواڑ، بمبئی، ملابار، بندرعباس ءُ زنجیبار ءَ لنگر کُتگ[50]۔ اے شھر بس سی٘نزده سال ءَ کلات ءِ بوتگ۔ سندھ ءِ تالپُور ھاکماں 1795 ءَ اے شھر چه خان کلات ءَ پچگپت۔ تالپُورانی زمانگ ءَ اے شھر ءُ بندرگاه ءَ وش وش ءَ دیمروی کُت۔ گُڈسرءَ برٹش ءَ اے شھر ءِ سرا کبزه کُت ءُ 1843 ءَ اے شھر سندھ ءِ کپیٹل جوڑ بوت۔

«»«»«»

رجانکار: امین ضامن بلوچ

ھُورتوان: ڈاکٹر عاصم زھیر ءُ اسحاق خاموش

شِنگکار: دودمان شنگکار کیچ

شنگ: راجمان ۱۰۔ جولائی ۲۰۲۴

Humera Naz. "The Early History of Karachi City: An Exploration." Pakistan Historical Society. Journal of the Pakistan Historical Society 69, no. 4 (2021): 69-88.

---

[i] بُندپتری واکیاهانی راست نبشتهیں رپورٹ۔

[ii] ھما شهر که جتاجتائیں مُلک ءِ مردم اِش مان۔

[iii]۔ بگی٘ری، بدی ءُ شِدت ءَ گوں دِگر ءِ بگی٘ر ءَ تاکت ءِ کار بندگ

[iv]۔ پاد آیگ ءَ نی٘لَگ ءُ لگتمال کنگ

[v]۔ تباه ءُ بربادی

---

[1] Sabiah Askari, Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 (Cambridge Scholars Publishing, 2015), p. 74.

[2] Hamida  Khuhro  and  Anver  Mooraj (eds)  Karachi:  Megacity  of  our  Times Karachi, Oxford University Press1997, pp. 11-12.

[3] Abdul Rauf Khan, “Ancient Settlements in Karachi Region” Dawn, Karachi 21July 1968, p6

[4] Azimusshan Haider, History of Karachi, with special reference to Educational, Demographical and Commercial developments from 1839 to 1900 AD (Karachi: 1974)

[5] Sindh, Studies Historical, Vol. I, pp. 311-314.

[6] M. Hanif Siddiqi (Trans.), Yaddashten (Memoirs), (Hyderabad: Sindhi Adabi Board, 1968), pp. 53- 54.

[7] Sindh, Studies Historical, Vol. I, pp. 311-314.

[8] Nusrat Abro, Roshnion ka Shehar Karachi (Karachi, City of Lights), p. 8.

[9] Alexander Francis Baillie,  Kurrachee  Past, Present and Future  and Anvaru Pirzado,  Cultural  Heritage  of  Sindh,  Karachi,  Peacock  Publishers,2015,  pp. 16,17.

[10] Ghulam Rasool Mehr, Tarikh-i-Sindh (Kalahora Period), Vol. II (Hyderabad: Sindhi Adabi Board, 1963), pp. 196, 262 & 395.

[11] History of Karachi, p. 2.

[12] Muhammad Usman Damohi, Karachi in the Mirror of History (Karachi: Royal Book Company, 2016), p. 24.

[13] See Tarikh-i-Sindh (Kalhora Period)

[14] Mir Ahmed Yar Khan Baloch, Inside Balochistan (Karachi: Royal Book Co., 1975), p. 76.

[15] Akhund M. Siddique, Akhbar al-Abrar, Urdu Trans by Mir Gul Khan Naseer (Quetta: Nisa Traders, 1982), p. 37.

[16] Rai  Bahadur  Hattu  Ram,  Tarikh-i-Balochistan  (Lahore:  Sang-e-Meel Publication, 1907), p. 107.

[17] Inside Balochistan, p. 80.

[18] Mir Ali Sher Qan’i, Tuhfat al-Kiram (Hyderabad: Sindhi Adabi Board,1971), pp. 262-265.

[19] Irfan Habib, An Atlas of the Mughul Empire, Reprint, Map 5A (Delhi: OUP, 1982), pp. 15-16.

[20] Yaddashten (Memoirs), p. 54

[21] Tuhfat al-Kiram, p. 267.

[22] Ibid., pp. 261-262.

[23] Ghulam  Rasool  Mehr,  Tarikh-i-Kalhora,  Vol.  I  (Hyderabad:  Sindhi  Adabi Board, 1958), p. 196.

[24] Mir Ali Sher Qan’i, Tuhfat al-Kiram, pp. 267. [There was a series of battles between  Abdullah  Khan  Barohi  and  Noor  Mohammad  Kalhoro  in  1731.  Dr. Azeem ush-Shan Haider writes that before this, Karachi was under the control of the  Barohis  and  during  the  same  year,  victorious  Mian  Noor  Mohammad Kalhoro gained this city from Khan of Qalat. (Ref. History of Karachi, Karachi, 1974, p. 58)].

[25] Tuhfat al-Kiram, p. 268

[26] Akhbar al-Abrar, pp. 55-56.

[27] Inside  Balochistan,  p.  38.  [Malik  Mohammad  Saad  Dhawar  writes  in  this regard that: “The region of western Sindh, which is usually known as ‘Kachhi’ including Khan Garh and Shahdadpur came under the control of Mir Mohabbat Khan.  (Ref.  Balochistan Tarikh ki Roshni me, p. 465). This is an inappropriate statement about the occupation of this region by the hands of Nadir Shah, the King  of  Persia.  Secondly,  this    place  was  actually  Shahdad  Kot,  not  Shahdadpur.]

[28] Lockhart, Nadir Shah, Reprint (Lahore: 1976), p. 161.

[29] Mohammad  Hussain  Quddusi,  Nadir  Nama  (Anjuman  A’asar-i—Milli Khurasan, 1339), p. 178.

[30] Tarikh-i-Kalhora, Vol. I, p. 395. [Regarding the lands of Sindh acquired as blood  wit,  Ghulam  Rasool  Mehr  has  provided  with  some  very  interesting arguments.  He  says  this  is  not  appropriate  to  consider  it as death-penalty, whereas Abdullah Khan himself began the fight and was killed in the battlefield. Such kind  of  killings,  in  any  case,  does  not  require  any  sort  of  khoon  baha  or compensation.  Nadir  Shah  wanted  to  reward  the  people  who  were  loyal  to  him. Ultimately,  the  burdens  of  this  recompense  laid  on  Sindh.

[31] Ibid.,Pages from Ch-15 to 18.

[32] Yaddashten (Memoirs), pp. 57-58.

[33] Akhbar al-Abrar, op.cit ,pp. 71-72.

[34] Karachi in Mirror of History, p. 30

[35] Robert A. Huttenback,  British Relations With Sind, Reprint, Karachi, Oxford University Press,2007,pp1,2.

[36] An Atlas of the Mughul Empire, Map 5A, pp. 15-16.

[37] Yaddashten (Memoirs), pp. 54-55.

[38] Tuhfat al-Kiram, p. 267.

[39] Sindh,  Studies Historical, p. 372.

[40] Sindh,  Studies Historical, pp. 312-313.

[41] Tuhfat al-Kiram, p. 267.

[42] Mir,  Ali  Sher  Qani  Thattawi,  Maqalat  al-Shuara,  ed.  Syed  Hussamuddin Rashidi  (Jamshoro:  Sindhi  Adabi  Board, 1958), pp. 741 and 807.

[43] William Floor, The Dutch East India Company and Diewel Sindh  (Karachi: Central and West Asian Studies, University of Karachi, 1993), pp. 57-59.

[44] H. T. Sorley, Shah Abdul Latif of Bhit, Reprint (Karachi: 1966), pp. 55.

[45] Alexander F. Bailliee. Kurrachee; Past, Present & Future. (Karachi: OUP, 1997), p. 21.

[46] Tarikh-i-Kalhora,  Vol.  II,  p.  651.  [This  reference  has  been  taken  from  the ‘Frere Nama’, which   is still unpublished.]

[47] Abdul Majeed Jokhio, Tarikh-i-Balochi, Trans. Dr. Khizar Noshahi (Karachi: 1996), p. 32. [Azeem al- Din Thathwi, a contemporary of Abdul Majeed Jokhio also  corroborates  this  statement.  (Azeem  Thathwi,  Fath  Nama,  ed.  Sher Mohammad  Nizamani  (Hyderabad:  Sindhi  Adabi  Board,  1967),  pp.  42-  43.) Mirza  Kalich Beg is also of the same opinion and ignores  the statement of Mir Yar Mohammad. (Ref. Mirza Kalich  Beg, History of  Sindh, Vol. II,  reprint  1902, p. 171.)]

[48] Tarikh-i-Kalhora, Vol. II, p. 779.

[49] S. P. Chablani, Sindh ki Iqtesadi Tarikh (Economic History of Sindh), Trans. Siraj ul Haq, Vol. 2  (Hyderabad: Sindhi Adabi Board, 1968), p. 94. [Note: When the Report of John Porter was published in  1787, the names were suggested as; Remarks on the Balochee, Brodia, and Arabian Coasts.]

[50] Ibid p. 94