Liberal Democracy

راجمان رجانک

لبرل ڈێموکرێسی: دُور چارێں نوبتاں

پروفێسر هربنس مُکھیا

اَنچوکه مروچی ما لبرل ڈێموکرێسی ءِ فکر ءِ لهتێں رَستگێں بهراں پهمێں، اے فکر تچک ءَ بُن ءَ روبرکتی اِنت ءُ اِشی ءِ بندپتر هم لُک اِنت؛ لهتێں اێدگه بُنبھر (element) جهانی رِدءَ مستر ءُ دُورسرێں گْوستے دارنت۔ مروچاں بالِگێنانی ووٹ دِیّگ ءِ ھک ءِ بنیاد ءَ تِیلبندێں (periodic) باز گَلی (multi-party) آزات ءُ برابرێں گچێنکار په لبرل ڈێموکرێسی ءَ کارامدێں چیدگ اَنت، اے میراس ءَ بُنءَ گْوستگێں دوسد یا سئےسد سالاں ماں روبرکتی راجماناں رُدوم گِپتگ، بالِگێنانی ووٹ دِیّگ ءِ ھک ءَ انگتاں سد سال نه اِنت۔ دومی نیمگا، ڈێموکرێسی ءِ لهتێں لێکهی ءُ فکرّهبندێں (ideological) ھدّ وڑوڑێں سِکێن دارنت ءُ ماں وڑوڑێں شِکلاں لێکهی ءُ فکرّهبندێں سِکێنانی زاهری، شاهگانێں زمینیءُزمانی پُشدرے ءَ وتی تها جاه دنت۔

لبرل ڈێموکرێسی ءِ تلب

        a. نفر ءِ گوں آزاتی ءَ ماں ذاتی (personal)، کسبی (professional) یا سیاسی پێسلهاں بهر زُورگ۔ اے گُفت گوں ھاموشی ءَ نفر ءِ پێسله‌ ‌سازی ءَ چه هر وڑێں گِرءُدار ءَ آزات کنگ ءِ ارزشت ءَ نشان کنت، اے گِرءُدار کهولی بیت، ادارهی بیت یا راجمانی به بیت شَرّ؛

        b.  مهلوک ءِ هساب ءَ جوڑکُتگێں کانونے ءِ وسیله ءَ رهبندێں برابری ءِ مانزمانی؛ ءُ

        c.  نفری آزاتی ءَ گوں اِبادِت ءِ وسیله ءَ سێکیولرزم برجاه دارگ ءُ اے وڑێں آزاتی ءِ رکێنگ ءِ اِستانی پلامرزی۔

بےشک لبرل ڈێموکرێسی ءِ دگه بازێں پهنات هم هست، دێما ما دُراهێں پهناتانی بدلءَ لهتێنانی سرا تْران کنێں؛ بلئے من لوٹاں که بندات ءَ همێشاں بیان به ‌کناں۔

راست اِنت که نفر ءِ وڑوڑێں گِرءُدارێں سانکلانی سِندگ یک انوگێں چیزے ءُ کساس دُراهێں راجماناں وڑوڑێں ھالتاں گِرءُدار روچءمروچی هم بُوَگا اِنت۔ نفرپسندی (individualism) ءُ کپیٹلزم ءِ یکرَنگی چو یک بےکِچّه ئێں رهبندے ءَ نه تهنا فلسفهے ءَ بلکێں رواجے ءَ زُورگ بوتگ۔ گُمان اِنت که کپیٹلزم ءَ هر نفر ءَ معاشی، سیاسی ءُ ذاتی آزاتی داتگ که چِدءُپێش چه وتا یک وجودے نه اَت بلکێں یک کهولے (family)، آل (community) ءُ راجمانے ءِ باسکے (member) اَت۔ نفری آزاتیانی ءُ کپیٹلزم ءِ میان ءِ سْیادی ءِ گیشّێنگ بگندئے چه وتا سوال مه‌ داریت، سرجمێں دنیا ءِ بندپتر هم شاید اِنت نفر وڑوڑێں سانکل سِندان اَنت ءُ په وتا جاهے ٹاهێنگا اَنت۔ ءُ اِدءَ ما وتی هیال ءَ نێکه مزنشانێں نفر ءُ نه نوکێں زمانگ ءِ سرا گْور کنگاێں۔

برابری ءِ جێڑه ھر هساب ءَ مانگیشِّتگێں جێڑهے۔ راست اِنت که مهلوکی رهبند (public law) ءِ بُوَگءَ پد هم ماں روبرکت ءَ برابری ءَ په رهبندی رِدءَ پێم بُوَگا کم کم ءَ پێشرفتی (progress) کنان ءَ کرنے ءِ سفر بُرتگ، اے پێچءُتابێں راه ءَ بازبراں ڈێموکرێسی ءِ لهتێں لێکه سازاں پِینگ مان کُتگ که نێزگار ءُ ناواننده ءُ راجمانی هزگار برابر مه بنت؛ اے هم راست اِنت که گْوستگێں راجماناں درجه بندی مزنێں کساسے ءَ هست اَت، اِشی ءَ جوازے اے وڑا دِیّگ بوتگ اَت که بهرءُبانگی چه رب ءِ نیمگا اِنت۔ پداهم ماں بندپتر ءَ وڑے نه وڑےءَ راجمانی برابری ءِ سِکێن ءِ کرار دم په ساهت بوتگ اَنت۔

جتاجتائێں راجمانانی بندپتر گوں یک یا اێدگه دینی یا سیکیولر درشان ءَ په انسانی برابری ءِ اومان ءَ پُر بُوَان اِنت: بُدھزم (Buddhism)، عیسائیت، اسلام، سِکھزم (Sikhism) ءُ مارکسی سوشلزم همے اومان ءِ رِدءَ ملمه اَنت ءُ هر یکے ءَ راجمان الکاپ ءَ بدل کُتگ اَت۔ اے راست اِنت که برابری پسندێں (egalitarian) فکرّهبند دینی به بنت یا سیکیولر، ءُ هما جُنز که همے راه ءِ رندگیر اَنت، آیاں راستێں وڑے ءَ هچبر راجمانی برابری برجم نه داشتگ، بلئے په چیری درجه ئیگاں بُرزی درجه ئێں جنز ءَ جاه پیداک کنگ ءَ سوبمند بوتگ اَنت۔ په راجمانی برابری ءِ جُستءُپد ءِ اے تلباں نفری ءُ اێدگه راجمانی تاه (unit) اَنچوکه کهول، آل ءُ اێدگر ءَ یک دومی ءِ بگێر ءَ نه اوشتارێنت اَنت؛ آیانی ھدّ دینی یا راجمانی آلانی دێم ءَ نفر ءِ اێردستی ءِ شوهاز اَت۔ ماں ششمی کرن پێش میلادی (BC) ءَ همالیه ءِ کوه ءِ دامن ءَ بُدھزم دێما اَتک، بْرهمنانی دودانی بگێر ءَ چو جهانی زھرشانی یے ءَ چارگ بوت که بْرهمناں انسان ءِ پیداک بُوَگ ءِ بنیاد ءَ نابرابری ءِ نه تهنا تبلگ کُتگ بلکێں همے پیدائشی نابرابری ءِ سرا کاربند بوتگ اَنت۔ ماں بُدھی سانگھا[1] (sangha) ءَ دین منسبێں مَنْک (monk) برابر اَنت، آیانی پێشی پُشت چارگ نه بیت، البته دُراهێں مَنْک مردێن اِتنت، بُدھزم جێنڈر (gender) برابری ءِ ترپدار جوڑ نه بوتگ اَنت۔ توحیدی سِپَت ءِ واهندێں اێدگه دیناں – عیسائیت، اسلام، سِکھزم – هم په اێرجیگێں مهلوک ءَ برابری پسندی ءِ تلب کُتگ۔ یکّێں ھُدا کُل انسانانی پیداک کنوک اِنت، آئی ءِ دَرءَ دُراه برابر اَنت ءُ آ دُرستانی ھُدا اِنت۔ راست اِنت، ماں لهتێں تاکتوَرێں وڑءُپیماں، توحیدی دین ءِ پجّار منوگرانی میان ءَ برابری ءَ برجمداریت ءُ چو دُرستانی یکجاه کنوکے ءَ مانیت که پیدائش، مالءُدولت، بستار، ذاتءُزُریات ءُ اێدگه همے وڑێں اندری پرکءُپێراں مانّیاریت۔ پداهم اے دُراهێں دینی آل ماں کلیسا (Church)، مَسِیت ءُ گُرُودوارا (Gurudwara) ءَ اِبادت کنگ ءِ وهد ءَ په نام برابری ءِ سرا کاربند اَنت بلئے چه وتی فکرءُلێکهاں گونکپتگێں نابرابری اِش هلاس کُت نه کُتگ۔

بلئے برابری ءِ اومان تهنا په اێرجیگاں یک جُستءُپد یا شوهازے نه بوتگ۔ بندپتر ءِ وسیله ءَ اے جُستءُپد یا شوهاز ءَ چونائیا سرھکانی (privileged) وتی سرھکی ءِ یله کنگ (renunciation)، چه وتی دُراهێں دنیائی مڈّیاں انکار ءُ سێری ءِ بدل ءَ واری، تاکت ءِ بدل ءَ مردمگِری (humanity)، اێرجیگی ءِ بدل ءَ مهر ءِ واهگ هم نشان کُتگ۔ یله کنگ ماں هر دین ءَ یک تاکتوَرێں زھرشانی یے که مزنگندی ءُ زوراوری، چه وسیلهاں بےبهری ءِ ھَک ءَ نه اِنت، وسیله معاشی به بنت شَر، ربێدگی یا ارواهی به بنت شَرّ۔ اے پماں بےارزشت نه اِنت که یله کنگ ءِ تاکت ءَ برابری ءِ اکرار کنگ ءِ تلبے ءَ به ساڑائێں، اے کار نه په همایان اِنت که بےمال ءُ بےتاکت اَنت بلکێں په همایان اِنت که هر وڑا بُه لوٹنٹ مال ءُ تاکت ءَ کار بست کننت۔ برابری ءِ شوهاز یک انسانی ھُبے که راجمان ءِ بُرزترێں درجه ءَ ساڑی ئێں لهتێں مردمانی دلگوش کنگ ءَ هوار راجمان ءِ نابرابری ءِ دائمێں دیمپاناں هم دلگوش کنت، بلئے اے شوهاز ماں بیچارگیءُتنگدستی ءَ پیداک بوتگێناں ھُبے نه مانیت۔ گوتم یک بادشاهے اَت، بادشاهی هونے اَت، آئی ءَ هر چیز یله دات ءُ بُدھا جوڑ بوت۔ اِستان ءِ بگێر ءَ صوفیانی زھرشانی گوں اِستان ءَ همگْرنچی ءِ نه منَّگ ءِ سورت ءَ زُورگ بیت، پمیشکا آیانی زھرشانی هر وڑێں سرھکی ءِ ھلاپ اِنت۔ سُلطان یا دروێش ءِ دوبهری (dichotomy)، اگاں دگه نه بلئے ادبداری ءِ ھدّءِ، صوفی فکر ءِ بُنجاه اِنت۔ یک آل، دین یا اێدگه چیزے ءَ گوں همگْرنچی دوئێں سرانی بازێں پرکءُپێراں نِزور کنت۔ هماکه راجمانی پرکءُپێر ءِ جَهلی پله ءَ اَنت، آ گوں همے همگْرنچیانی وسیله بُرزی نیمگا سفرے گِندنت، ءُ هما که بُرز ءَ اَنت آ په شریدارێں دینی یا آلی پجّار ءِ اێدگه شِکلاں وتی زنداں نْدریگ یا کُربان کنگ ءِ بنیادءَ  ماں زند ءَ ’ھانوادهێں مانایے‘ ءِ سنچ ءَ سما کننت نئێکه په وتا گوں مالءُمتاهاں آسودگێں زند ءَ سرجننت۔ 1960 ءِ دَهک ءَ چے گوێرا (Che Guevara) ءُ فیڈل کاسٹرو (Fidel Castro) سرجمێں دنیا ءَ په گچینی نْدریگێں ورناهاں بامرد اِتنت؛ په لبرلێں امریکه ءَ آ شِدتێں انارکِسٹ اِتنت که یک مھکم ءُ مَنِّتگێں راجمانی ءُ سیاسی آرڈرے ءِ نامھکم کنوک اِتنت۔ آیاں لبرل ڈێموکرێسی ءِ دُراهێں بنیادی فکرءُگُمانانی سر تاب دات که لبرل ڈێموکرێسی ءِ بنیادی کار نفر چه اێدگه سنگێنێں کراراں کَشَّگ ءُ آئی ءِ بالادستی اَت۔ انارکِسٹانی نِزّ ءَ آیاں هوار اێدگه سنگێنێں کرار نفر ءِ سرھک کنگ ءِ بگێر ءَ وتی جند ءِ وسیلهاں گوں ڈێموکرێسی ءِ برجمدارگ ءِ سِتکے دارنت۔ آیا بیدء گوں اِشی ءَ پێڑگ ءَ لبرل ڈێموکرێسی اے جێڑه ءَ گیشّێنت کنت ءُ گوں وتی گُمان ءَ کار به داریت که سرجمێں دنیا ءَ آئی ءِ آسرێں سوبمندی اَلّمی اِنت؟ جهانی سوبمندی ءِ گُمان چونائیا چه آئی ءِ جند  ءِ یکپێمی ءِ وتسازێں بستار ءِ برورد اِنت که مردمگری ءِ تجربه کتگێں ڈێموکرێسیانی دێما آیگ ءِ وڑوڑێں بندپتراں کَروجیت؛ بستار ءِ یکپێمی یک گُروناکی یے ءَ گوں همسنگ بیت که هر وڑێں دگه رنگانی هلاسی ءِ آکبت ءَ سرجمێں دنیا ءِ سرا وتی رهبنداں مُشیت۔

سیکیولرزم ءِ لێکه هم گێشتر گوں روبرکت ءِ دامن ءَ بندگ بیت ءُ مَنِّتگێں وڑے ءَ اِشی ءِ مانا اِنت دین ءِ چه سیاسی چِستءُاێراں جتا بُوَگ یا کنگ۔ وهدے جناح ماں نیشنل اسمبلی ءَ 11 اگست 1947 ءَ گُشتانک دیان ءَ باور کناێنت که ماں پاکستان ءَ هر یکے وتی دین ءِ مَنّگ ءَ آزات بیت ءُ اے درگت ءَ اِستان هچ دین ءِ پلامرزی نه کنت، آئی ءَ تچک ءَ سیکیولرزم ءِ روبرکتی فکر ءِ ھرجاپ کُتگ۔ بلئے اے فکر ءَ وتی گچینی بندپتری[2] سفرے ءَ ماں روبرکت ءَ ردوم گِپتگ که اُودءَ عیسائی کلیسا ءَ پێسله سازێں کِردے بوتگ، اِشی ءِ پدکِرد ءَ گھگیری یے دین ءُ اِستان ءِ جتا کنگ ءِ فکر ءَ پیداک کُتگ، زرباری ایشیا (South Asia) ءِ بندپتر سیکیولرزم ءِ دێما آیگ ءِ جتائێں راهے ءَ مارا پِرّینیت۔

ماں زِرباری ایشیا ءِ کْوهن ءُ میانی دؤر ءِ بندپتر ءَ دین یک تاکتوَرێں راجمانی زورے اَت، ماں اِستان ءِ کارگُزاراں دائما اِشی ءِ دست الکاپ ءَ مان بوتگ۔ راست اِنت که هندوزم (Hinduism) ءِ گْورا یک هم ’الهامی‘ بُنجاهی سیاهگے (central text) نیست نئێکه یک پێگمبرێں سرے که یکپێمێں سِپَتے ءِ شُبێن ءَ گوں آ همسنگئِے بُه کُتین اِتنت، نئیکه هندوزم ءُ اسلام ءِ گْورا چو تاکتوَرێں ادراهے ءَ بُنجاهی کلیسایے بوتگ که وتی تْرندێں درجه بندێں گَلے (organisation) ءُ آزاتێں وسیله داریت، اِشانی نه بُوَگا هندوزم ءِ کِرد ماں اِستان ءِ کارگُزاراں تنک کُتگ۔ ماں میانی دؤر ءِ یورپ ءَ کلیسا مسترێں جاگیردار اَت، زمین ءِ سےبهراں چه یک بهرے ءِ هُدابُند اَت، اِشی ءِ گْورا پادریّانی مزنێں گَلے هست اَت، آیانی کار کلیسا ءِ مِلکِت، زکاتءُدَهک ءُ اێدگرانی برابر کنگ اَت۔ اِشی ءَ ابید سرجمێں هشکِنات (continent) ءِ مزنێں واننده پادری اِتنت، چه اِشی ءَ زانشتی وسیله تچکءَ همایانی دستان اِتنت۔ ماں پُشت در پُشتی خاندانی ھاکمانی بندات ءِ کزا یک دو پدریچاں وانگ ءُ نبشته زانتگ۔ کلیسا ءَ په هر یک مردم ءُ کهولے ءَ هوار مردمانی همروچیگێں زند ءِ ھَدّ ءَ رهبند ٹاهێنتگ۔ بلئے زِرباری ایشیا ءَ چوشێں هچ نه بوتگ که اُودءَ پنڈتاں چو مُلّایانی وڑا وتی بندوبست وت کنگی اَت یا وَ اِستان ءِ مددِمعاش یا انعام ءِ وڑێں ھێراتانی مھتاج اِتنت۔ زرباری ایشیا ءِ آبادی کدی یک وڑین نه بوتگ، نه یک دینی گفتمانے، نه اِستان یا راجمانے دُرستانی سرا ھاکم بوتگ۔ زرباری ایشیا ءِ شاهگانێں باز رنگێں آبادی ءِ کساس چه اے راستی ءَ کنگ بیت که ماں دنیا چوشێں دمگے نیست که اُودءَ بندپتری رِدءَ لڈءُباری ءُ الگار (invasion) ءِ یکشلێں رێچے گندگ بوتگ۔

وهدے اسلام گوں وتی ھُدا ءِ لێکه ءَ ماں کسانهشکِنات (subcontinent) ءَ زاهر بوت اِشی ءِ ابادت ءِ وڑءُپێم چه اُودءِ رواج گِپتگێناں الکاپ ءَ جتا اَت، گُمان اَت که مزنێں جێڑهے سرکشیت۔ جێڑه وَ چِست بوت، گچینی وڑے ءَ ماں جنگولێں تبکانی میان ءَ ءُ جنگ ءِ پِڑ ءَ باز ھونریچی بوت۔ بلئے اسلام ماں هندوستان ءَ گوں  میان رودرتکی (Middle Eastern) جوش ءَ نه اَتکگ اَت که کفر ءَ هلاس کنت۔ ماں کسانهشکِنات ءَ مسلمانانی آبادی ءِ بهرءُبانگی ءِ چارگ بےکارامد نه اِنت، چه اِشی ءَ تهنا اے زانگ بیت که ماں میانی دؤر ءِ هندوستان (بندپترنویساں اے گالبند ءِ کارمرز کنگ یله داتگ) ءَ ’اسلام ءِ زھم‘ یا ’مسلم‘ اِستان ءِ گُمان ءَ دین ءَ برگشتگ ءُ مسلمان بُوَگ ءِ گپ چپ بیت۔ مُسلمانانی جُلگه ئێں آبادی کسانهشکِنات ءِ کشءُگْور ءِ چار جاهاں بوتگ اَنچوکه ماں گوریچان ءَ کشمیر ءَ، انوگێں پاکستان، بنگله دیش ءُ کێرلا (Kerala) ءِ مُلێبار (Malabar) دمگ ءَ۔ اے دَمگ چونائیا هم ’مسلم‘ اِستان ءِ سیاسی جاه بوتگ اَنت بلئے بُنجاه نه بوتگ اَنت۔ کێرلا ’مسلم‘ اِستان ءِ دستاں دائم دُور بوتگ البته کرناٹک ءُ آندھرا بوتگ اَنت۔ اے اِستان ءِ مُهیمتِرێں هَند ماں رودرتک ءَ پنجاب، دهلی، یو پی ءُ بِهار ءَ مسلمانانی آبادی چه پانزده درسد ءَ نه گْوستگ۔ اے هم گْوشت کنئے، ’مسلم‘ اِستان ءِ تاکت ءُ برگشتگ ءُ مسلمان بُوَگ ءِ میان ءِ تناسب برابر نه اِنت۔ یک اَنچائێں هسابے ءَ 1830 ءِ دَهک ءُ 1941 ءِ میان ءَ ماں هندوستان ءَ مسلمانانی آبادی پنجاه درسد گێش بوتگ وهدے برٹش کالونیل ھاکمی اِدءَ مھکم بوتگ۔ بِشَپ هێبر (Bishop Heber) ءَ 1820 ءِ دَهک ءِ گُڈسرءَ نبشته کُتگ که هر شش هندوستانیانی تها یکے مسلمانے اَت، همے گپ اِیڈورڈ تھورنٹن (Edward Thornton) ءَ  1854 ءِ گزێٹر ءَ هم همے وڑا نبشته اِنت؛ 1941 ءِ بےبهرێں هندوستان ءِ گُڈی مردم شُماری ءَ مسلمانانی آبادی بیستءُپنچ درسد اَت، چه هر چار هندوستانی ءَ یکے مسلمانے اَت۔ اے گیشِّتگ که ماں هندوستان ءَ ’مسلم‘ اِستان ءِ سرا نامسلماناں مسلمان کنگ ءِ الزام چه یک آسی ئێں دینی جوشے ءَ دُور اَت۔

دگه یک الکاپ ءَ گیشِّتگێں راستالے (fact) اِش اِنت که ھاکم ءُ جنگول تبک ءِ میان ءَ هونریچی ءِ ساهتاں جنگ گێشتر چه هردوئێں نیمگاں چو دینی رنگ ءَ کنگ بوتگ بلئے راجمانی ایمنی پد نه منتگ۔ ماں هندوستان ءَ پنچ ءُ نیم کرن ءَ گیش ’مُسلماناں‘ ھاکمی کُتگ، یک هم ٹَکی (communal) شورشے ءِ نشان نه رسیت، بلئے ماں هندوستان ءَ ءُ بگندئے همے هساب ءَ ماں پاکستان ءُ بنگله دیش ءَ آ اوں نوکێں سیکیولر اِستان ءِ پُشتءُپناهی ءَ اے وڑێں واکیاه دوسد رَند ءَ گێش بوتگ۔ اولی رَند ءَ گوں سنگینی ءَ ٹکی شورش هندو ءُ مسلمانانی میان ءَ 1713-14 ءَ ماں احمدآباد ءَ، اے درگت ءَ مئے گْورا پِرگِپتگێں سبوت هست، فرخ سیّار (Farrukhsiyar) ءِ ھاکمی ءَ بزاں ’مسلمانانی‘ ھاکمی ءِ هلاسی ءِ نوبتاں بوتگ ءُ (مسلمانێں) فوجدار (faujdar) ءَ دو روچ ءِ توکءَ شِدت داشت۔ شدت ءِ اے کِسّه ءِ نه زانگ چون گیشّوار بوت کنت؟

اِشی ءِ گیشّواری بگندئے ماں دو کارتێپان (factors) اِنت: یکّے ءِ درگتءَ بُرز ءَ گپ جَنَگ بوتگ آ ’مسلم‘ اِستان ءِ تهر اِنت که وتی جواز اِش گێشتر چه اسلام ءَ زُوران ءَ لهتێں مردماں مسلمان کنان ءَ هم هندوستان ءِ آبادی ءَ مسترێں بهر ءِ برگَشت کنگ ءِ مزنێں ھُبے نه داشتگ؛ دومی، دو دیم په دیمێں ھُدا ءِ لێکه ءِ جێڑه ءِ یکتاهێں وڑے ءَ هندوستانی توجیل (solution) اَت۔ مُلّا ءُ پنڈتاں وتی زانت ’وتی‘ ھُدایانی مَستری ءِ منانک کنگ ءَ کاربست، لس مهلوکێں ناواننده ءُ نیم وانندهێں بھکتی (Bakhti) اولیا ءُ صوفیانی شێئراں ھُدا ءِ یک نوکێں لێکهے ردوم گِران اَت که جهانی ھُدایے ءِ لێکه ءَ الله ءُ ایشوَر ءِ جاگه گِپت۔ اے وڑا ھُدا ءِ نام ءِ سرا بوتگێں هونریچی لس مهلوک ءِ میان ءَ مھتل بوتگ۔ اے لیکه ءِ یکتاهی ءُ مهانداری هما وهد ءَ راھتے جوڑ بیت وهدے ما مارِێں که ماں یکّێں دینی آلاں اَنچوکه عیسائیت ءِ جتاجتائێں پِرکهانی میان ءِ شِدتاں میان دؤر ءِ یورپ مانپتاتگ اَت۔

اِدءَ سیکیولزم ءِ یک جتائێں پهمے دێما کێت که اِشی ءِ بنیاد دین ءُ اِستان ءِ جتا کنگ نه اَت بلکێں اِستان ءِ کار دُراهێں دینانی یک هساب ءَ بِھ کنگ اِنت۔ وهد ءِ همراهی ءَ لس مهلوک ءِ توار ماں بُرزێں ماڈیاں جَکسِّت۔ ابوالفضل که مغل شهنشاه اکبر ءِ دربار ءَ مزنێں زانتکارے اَت، آ یک جهانی ھُدایے ءِ منوگرے اَت ءُ هما اێر جتگ اَنت که آیاں مسترێں ذات الله ءُ ایشوَر کُتگ ءُ بهر کُتگ۔ اکبر ءِ جند ءَ هم عیسائی گاڈ (God) ءُ اسلامی الله ءِ پرک نه مَنِّتگ۔ انگریز مسافر تھامس کوریَٹ (Thomas Coryat) ءَ 1612 ءُ 1617 ءَ هندوستان ءَ سفر کُتگ، آئی ءِ رِدءَ اکبر وتی تیوگێں زند ءَ تهنا یک رَندے وتی مات ءِ ھبر ءَ ناھبر بوتگ۔ آئی ءَ اکبر گْوشتگ اَت که اِنجیل ءَ هرے ءِ گردن ءَ دْرنجێن ءُ هر ءَ آگره ءِ دمکاں بِه جَن ءُ گلێن پرچاکه پرتگالیاں قرآن کُچکے ءِ گردن ءَ دْرنجِتگ ھُرمُز (Ormuz) ءِ شهرک (town) ءَ جنان کُتگ ءُ گلێنتگ۔ ’بلئے آ پرے ھبر ءَ ناھبر بیت ءُ گْوشیت که اگاں گوں قرآن ءَ چوش کنگ ماں پرتگال ءَ شَرّێں کارے نه اِنت بلئے ھرابێں کار ءِ جواب ءَ ھرابێں کارے ءِ کنگ ءَ کس بادشاه نه بیت، چونائیا کجام هم دینے ءِ کم شرفی ھُدا ءِ کم شرفی اِنت۔

هستێں لبرل ڈێموکرێسی اے وڑا یکپێم اِنت که اے وت یورپ ءُ مردمگِری ءِ دُورسرێں بندپتر ءَ بوتگێں دُراهێں وڑوڑێں تجربهاں هلاس کنت۔ لبرل ڈێموکرێسی ءِ سرکِردهێں سِپَتاں چه یکے آئی ءَ چه لس مهلوک ءِ اێردست ءُ اێرجیگ کنگ ءِ ’تهارێں اهد (dark ages)‘ ءَ درآیگ اِنت، آ اَهد بےپهمندگی، وھمءُوسواس (اے گالبند په دین ءُ دینداری ءِ هساب ءُ زُورگ بوتگ) ءُ بالادستی ءِ اَهد اَت که آ دؤر ءِ معاشی، راجمانی زند ءُ ھاکمی کنگ ءِ وڑءُپێمانی جوڑشتاں پیداک کُتگ ءُ رواج داتگ اِتنت۔ رَند رُژنافکرێں اَهد (Post-Enlightenment) که چه پێش ءِ اَهد ءَ پهمندگی ءَ دێماتِر اِنت اشی گُمان ءُ منزل سرجمێں جهان ءَ سوبمندی اِنت، چونائیا گْوستگێں دوسد ءُ پنجاه سالاں اثباتیت (Positivism) ءِ دێما آیگ ءُ مھکم بُوَگ ءِ وسیله ءَ ماں روبرکت ءَ گوں تاکت ءَ کاربندگ بوتگ اَنت (که پدا سرجمێں دنیا ءَ)۔ اے اوں گاری اِنت که رَند رُژنافکرێں پهمندگی ءُ گچینی وڑے ءَ اثباتیت که سائنس ءُ ٹکنالوجی ءِ جهانی مھکمی ءِ پێشگْوشی یے کُتگ، اِشاں گوں ’تهارێں اَهد‘ ءِ دینی ’وھمءُوسواس‘ ءَ بهمانگی اڑے نه داشتگ، انگتاں آیانی میان ءَ بازێں چیز یک وڑ اَنت۔ اولسرا میانی دؤر ءِ عیسائی دینزانتی ءَ بندپتر ءِ یک جهانی سرسوبهی (universal whole) ءِ جبید بستگ که راستی ءَ دُراهێں بندپتر رب ءِ واهگ ءَ دَرا کنگا اَنت که کُلێں جهانے چاگرد کُتگ۔ عیسائی دینزانتی ءِ ’راستی‘ سرسوبه ءُ جهانی اَت۔ اے فکر ءَ اے چیز پیوست اَت که سِتک ءِ اێدگه هر ربێد ءِ ’ناراستی‘ ءِ هلاس کنگ عیسائیت ءِ جهانی سوبمندی اِنت۔ ماں یورپ ءَ رَند رُژنافکرێں اَهد ءِ پهمندگی ءِ هر شِکل بزاں سائنس ءِ دێما آیگ، اِشی ءِ راجمانی میراس ءَ بِگر داں اثباتیت، مارکسزم یک سرسوبه ئێں جهانی راستی یے ءِ ٹاهێنگ ءُ پێشدارگ ءَ بےبھر نه بوتگ اَنت ءُ پمیشکا آیانی فکری تلب ءَ سرسوبه ئێں جهانی سوبمندی ءِ گُمان هست بِلّےکه آ چه هما دینزانتی ءَ بێرگا جتائێں راستیاں وتی فکر ءِ بهر کننت۔ همے گُمان ءِ جند لبرل ڈێموکرێسی ءِ رَستگێں فکراں هم هست که لبرل ڈێموکرێسی ءِ فکر ءَ نوزدهمی ءُ گێشتر بیستمی کرن ءَ اثباتیت ءِ شاهگان بُوَگ ءِ نوبتاں رُدوم گِپتگ۔

یک مزنێں بگندئے جْوانترێں چکاسے ماں باز گَلی چاگردے ءَ په لبرل ڈێموکرێسی ءِ شِنگءُتالانی ءَ وهد وهد ءِ سرا گچێنکاریانی برجاه دارگ اِنت۔ بالِگێنانی ووٹ دِیّگ ءِ ھَک اِستان ءِ دُراهێں باسکانی برابری ءِ رهبندی مانزمانی ءِ وسیله اِنت که آ اوں روبرکت ءِ پێشرفت کُتگێں ڈێموکرێسیاں نوکی هفت ءُ هشت دَهک اِنت۔ آیا ھکءُدل اے یک جائزێں چکاسے؟ ماں گچێنکاری ءَ پنجاهءُیک درسد ووٹ گِپتگێں گَل اێدگه چِلءُنُه (49) درسدانی سرا ڈیموکریٹک جوازے چون داشت کنت؟ بلئے پدا هم دنیا ءِ کجام هم ڈیموکریٹک ربێدے ءَ پنجاهءُیک درسد ووٹ گِرَگ یک دیوانگێں واهگے، درهساب زرباری افریکه ءِ وڑێں کسان اُمرێں ڈیموکریٹک مُلکے ءَ؛ گێشتر ھالتاں هما گَل که سرکار بیت، آئی ءِ ووٹ باز نه بنت بلکێں آئی ءِ دیم ءَ اوشتاتگێں اێدگه گَلانی کم گِپتگێں ووٹاں چه کمو گێشتر بنت۔ اے چێرێں گپے نه اِنت که جارج بُش (George W Bush) ءَ اولی رَند ءَ په امریکه ءِ سرمستری ءَ گچێنکاری ءَ بهر زُرت، آئی ءِ ووٹ آئی ءِ مکابل ءِ گِپتگێں ووٹاں چه کمو گێش اِتنت ءُ آ سرمستر گچێن بوت، امریکه وتا چو ڈێموکرێسی ءَ اَنچێں ماڈلے کنت که اێدگه دُراهێں اُستمان فوجی دزمانجنی ءِ تُرس ءَ (پدا هم) اَلّما اِشی ءِ رندگیری ءَ کننت۔

لبرل ڈێموکرێسی ءَ همراهێں معیشتے هم هست، اے چیز آئی ءَ گێشتر ارزشتمند کنت: اے گوں مارکیٹی معیشت ءُ کپیٹلزم ءَ سالمێں همگْرنچی داریت۔ ’پێشرفتی ءِ فکر‘ (idea of progress) هژدهمی کرن ءَ ماں یورپ ءَ سهرا بوتگ ءُ داں بیستمی کرن ءَ وتی بالادستی ءَ مھکم کنان ءَ اِشی ءَ گْوستگێں سے سد سالانی بندپتر ٹاهین٘تگ اَت۔ پێشرفت چونائیا چیزانی پیداوار ءِ شاهگان بوؤکێں کساس، آیانی دائم ردوم گرگ ءُ نپ ءِ گێشی – کپیٹلزم ءِ ارواه اَنت، همیشانی رِدءَ پهمگ بوتگ۔ مارکیٹ ءُ کپیٹلزم ءِ بالادستی ءُ لبرل ڈێموکرێسی ءِ مانا یک اِنت، گُمانے همیش اِنت که لبرل ڈێموکرێسی همے وڑێں بالادستێں راجماناں سوبمندی ءِ منزل ءَ سر بیت۔ دومی گُمان اِش اِنت چه مارکیٹ ءَ مسترێں برابر کنوک نیست، اِشی ءِ پلامرزی چندێں معیشتدان ءُ سوسیولوجسٹاں کُتگ؛ بندپتر آیانی گپانی چَپ ءَ گچینی وڑے ءَ چه گْوستگێں دو سد سالاں دگه سَبَکے ءِ شون ءَ دِیّگا اِنت، اے سَبَک ءَ پدر کُتگ که مارکیٹ راجمانانی میان ءَ پرکءُپێر پیداک کنگ ءُ یکے ءِ سرا دومی ءِ بالادستی ءِ برجاه دارگ ءِ نیمونے ءَ اِنت۔ اے برابری ءُ ڈێموکرێسی ءِ دێمابرگ ءِ بدلءَ آیاں دارگ ءُ مھتل کنت؛ یک سرسوبه ئێں نابرابری یے سازیت۔ دومی لام (Second World War) ءَ ساری نوں اِشی ءَ دو کرن بُوگی اِنت که په اِیمپریلزم ءُ کالونیلزم ءِ مھکم کنگ ءَ نیمونێں تاکتے ءَ بوتگ۔ مارکیٹ هما نیمون هم بوتگ که همیشی ءِ وسیله ءَ اِستاناں دزمانجنی (intervention) ءِ پێسله کُتگ ءُ ماں یک اُستمان یا سرجمێں آلم ءَ مارکیٹ ءِ شاهگانی ءِ بستگێں راهانی پَچ کنگ ءَ زور جتگ۔ مروچاں ما اِستانی دزمانجنی ءِ گواهێں که مارکیٹ ءَ چه آئی ءِ تباهکارێں مهیمجویاں رکێنگ ءَ راجمان ءِ هستێں وسیله همیشی ءِ دَێناں داتگ اَنت۔ امریکه ءِ سرمستر ءُ کانگریس ءَ چیزے سال ساری هفت سد بلین ڈالر ءِ کسانێں بهرے مارکیٹ ءِ ھلاێنوکاں داتگ ءُ گێشتر دِیّگا اَنت۔ تیوگێں دنیا ءِ لبرل ڈیموکریٹک اِستاناں امریکه ءِ رندگیری کُتگ۔ اِدءَ آزاتێں مارکیٹ ءَ اے اجازت نیست اَت که گوں آزاتی ءَ کار به کنت۔

بندپتری رِدءَ اِستان په ’آزاتێں مارکیٹ‘ معیشت ءِ کارگرگ ءِ راهاں گیشّینیت ءُ دزمانجنی کنت، ءُ آلمی رِدءَ پیشداریت که اَجبێں چیستانے (paradox) لبرل ڈێموکرێسی ءُ اِشی ءِ بێرک دارێں استمانانی میان ءَ ھست که چِدءُپێش اے چیستان زاهر نه بوتگ۔ یک نیمگے، اِشی ءِ جهانی سوبمندی ءِ تلب باید اِنت دنیا ءِ هر بهر ءَ همے وڑێں ھکومتاں وش اَتک به کنت؛ دومی نیمگا، کامل ءَ ھُکمانێں (authoritarian) تاکتانی اے وڑێں ھکومتانی جاه ءِ گِرَگ ءِ پُشت ءَ کارگُزارێں ڈێموکرێسی ءِ سرا پیشرفتی ءَ کاربندێں هما ملکانی اَنچوکه امریکه ءُ انگلینڈ ءِ یا همیشانی پلامرزێں ھکومتانی دست مان، یکدَر ءَ همے چیستان ءِ یاتاں دنت۔ اێران ءَ مصدق ءِ ھکومت لبرل ڈێموکرێسی ءِ اَکسے اَت، وهدے آئی ءَ 1950 ءِ دَهک ءَ مُلک ءِ پیداوارێں تیل اُستمانی (nationalized) کُتنت، امریکه ءُ انگلینڈ ءَ مُلک ءِ سرا اُرُش کُت ءُ آئی ءِ ھکومتی ھلاس کُت۔ اَنچوکه ماں چِیلے (Chile) ءُ انڈونیشیا (Indonesia) ءَ ڈێموکرێٹک رِدءَ گچێن بوتگێں سرکار پینوچێت (Pinochet) سُوهارتو (Suharto) ءِ وڑێں ازلی زورشاناں روبرکت ءِ بےلگامێں کُمک ءَ زور هلاس کُتنت پرچاکه آ سرکار  پُرجوش اِتنت که وتی مُلکاں کاملێں کپیٹلزم ءُ کاملێں سوشلزم ءِ میان ءَ وتی جند ءِ گچێن کُتگێں دیمروی ءِ راه ءَ به گێجنت۔ سیکیولر وڑێں عراقی ھکومت روبرکتی ڈێموکرێسیاں جورکاں دات که آ سعودی عرب ءِ وڑێں تھیوکریسیانی کُمک ءَ چَکءُپد نه بوتگ اَنت که اُود ءَ جنینانی ووٹ دِیّگ ءِ ھَکّ ءَ بِل آیاں گاڑی ھلاێنگ ءِ اجازت نیست۔

اِدءَ منی نکته ماں ناوشێں ھالتاں شاد بُوَگ نه اِنت، بلکێں من بنیادی سوالے پُرساں: لبرل ڈێموکرێسی ءِ جهانی کنگ ءِ سوبمندی ءِ تلب ءِ کجام بهر دنیا ءِ یک بهرے ءَ کارءَ اِنت بلئے پدا هم دنیا ءِ ایدگه بهراں په ڈێموکرێٹک ھکومتانی ھلاس کنگ ءُ آیانی جاه ءَ زورێں ھکمانێں ءِ برجمدارگ ءَ جاه پیداک کنگا اِنت؟ ماں هاکمی ءِ نوبتے ءَ اِستانانی ’استمانی تماهانی (national interests)‘ بالادستی اِشی ءِ یک گُشاد ءُ شَرّێں جوابے، اَنچوکه امریکه کنت۔ بلئے تچک ءَ وهدے ’استمانی تماه‘ گوں لبرل ڈێموکرێسی ءِ جهانی ءُ مهکمێں جوازاں پیم مه بنت، گڑا آ کجام لیکهی اَێب اِنت که ’استمانی تماهاں‘ لبرل ڈێموکرێسی ءِ تاوان دِیّگ ءَ نه داریت؟ ءُ آئی ءِ مهکمی ءِ بُنزِه چی اَنت که لبرل ڈێموکرێسی ءَ اجازت دینت جهانی کدرانی ترپداری ءَ دمگی تماهاں به بندیت؟

یک جهانی نگاهے ءِ رادمنتگی (objectivity) ءُ آسری ءِ اثباتێں گُمان ماں لبرل ڈێموکرێسی ءَ گوں سوبمندی ءِ کارامدی ءَ ماننت، اِدءَ اے نگدی نگاه ءَ تپّاسگ لوٹیت، رنگ رنگێں نگاه جاه دِیّگ لوٹنت ءُ گوں پلامرزی ءَ وت ما وتی اوپار (tolerance) گێش کنگی اِنت که اُودءَ مردمگری ءِ دُراهێں بهرانی بندپتری ءُ ربیدگی تجربه یک شریدارێں کاررِدے ءِ بهر به بنت ءُ انسانی باندات ءِ وڑوڑێں پهنات به ماننت۔ مارا اے هم کنگی اِنت که په ڈێموکرێٹک سکێن ءِ شُناسگ ءَ مزنێں ھدّے ءَ ادارهی شِکلاں دیمروی بِدیئێں ءُ اِشی ءِ بهر هم بِه بئێں۔

مارکسی لیکه ءُ ساری ءِ سوشلسٹ ھکومتانی کاراں بیدء سبب ءَ لبرل ڈێموکرێسی بورژوازی بالادستی ءِ نیمونے ءَ نشان کُتگ۔ ماں روبرکت ءَ زاهر ءَ وَ کپیٹلزم ءُ لبرل ڈێموکرێسی یکّێں وهد ءَ دێما اَتکگ اَنت بلئے اے ناسرجمێں مشاهدهے۔ اَنچوکه وهد ءِ همراهی ءَ سوشلسٹ ھکومتانی بندپتر ءِ مَیار بُوَگ ءَ گوں بورژوا تاکت ءُ معیشت ءِ دێم ءِ داروک نیست، ماں هر راجمان ءَ ءُ آلمی رِدءَ کپیٹلزم ءِ بےلگامێں سوب ءَ هما پهنات هم وتی دستاں زُرتگ اَنت که چِدءُپێش آیانی بابت ءَ کس سهی نه بوتگ۔ دنیا ءِ گێشتر مُلکاں آزات ءُ برابرێں بازگلی (multiparty) گچێنکاری ءَ پدهم مزنێں کساسے ءَ دنیا ءِ آجور کُتگێں دولت چیزے مردمانی دستاں اَنت، هزگار ءُ نیزگار ءِ میان ءِ پرک گێش بُوَان اِنت ءُ تنگدست نادار ءُ بدھال اَنت۔ ما ’نوَدءُنُه درسد اِێں‘ ءِ اوگام بےمتلب نه اِنت ءُ سرجمێں دنیا ءَ همیشی ءِ پُشدر ءَ جاک بوتگ، بلئے گچینی وڑے ءَ آلمی دولت ءِ نابرابرێں بهرءُبانگی ءِ بگێر ءَ ماں روبرکتی ملکاں زھرشانی بوتگ – ماں سرجمێں دنیا ءَ سئے سد مردم اێدگه سئے ارب مردماں چه گێشتر دولت ءِ هدابُند اَنت – که ارباں انسانانی زندگی ءِ سرا لبرل ڈێموکرێسی ءِ اسرانی داستاناں کارنت۔ آلمی رِدءَ ءُ ماں جتاجتائێں ملکاں معاشی پِرکانانی (resources) یکنیمگی بهرءُبانگی وڑوڑێں فورمانی بنگپ اِنت۔ اَنچوکه پرے زیتاں امریکه ءِ سینیٹ بجٹ کمیٹی ءِ باسک برّنی سینڈر (Berrnie Sanders) ءَ 3 نومبر 2013 ءَ اِشی ءِ سرا گپ جتگ: ’اے وهدی وهدے امریکه ءِ مالی دولت ءِ 38 درسد ءِ هدابُند 1 درسد هزگار اَنت، ءُ پدمنتگێں 60 درسد مردم 2.3 درسد ءِ هدابُند اَنت – هما مردمانی گْورا هچ نیست، آیاں چاران ءَ ما بجٹ ءَ برابر کُت نه کنێں۔ 2009 داں 2012 ءَ دُراهێں نوکێں آمدنی ءِ 95 درسد وهدے بُرز ءِ یک درسدے ءِ دستاں شُت، گڑا کروڑانی هساب ءَ امریکه ءَ کارکنوکانی آمدنی کم بوت، اے هما پروگرامانی مهتاج اَنت ما آیاں کم کُت نه کنێں‘۔ سنیٹر سینڈر سُهرجوشێں[3] کمیونسٹے نه اِنت دائم امریکه ءِ بورژوازی معشیت ءُ سیاست ءَ ڈوباریت۔ ءُ پداهم امریکه په مارا لبرل ڈێموکرێسی ءِ شَهمێں رژن اِنت!

آیا لبرل ڈێموکرێسی مارا دُرستاں یکّێں راه ءَ پِرّینیت؟ اگاں اے وڑ بوتێں گڑا مئے گْورا اِشی ءَ ابید دگه هچ گچێن پشت نه کپتگ که اِشی ءِ جند ءَ یله به کنێں ءُ بێرگ ءَ دگه راهے به گِپتێں۔ راست اِنت که آ دنیا ءِ چارکے مردماں هفت دَهک بُوَگی اِنت که اے راه ءِ اے سرا داں آ سر ءَ سفر اِش کُتگ، اِشی ءِ آسر گێشتر ناوشێں بوتگ اَنت۔ پداهم، گوں دُراهێں نزوریاں، مارکسزم په کُلێں انسانی زانت ءِ میراس ءَ انگتاں گوں ارزشتدارێں کِردے ءَ مانیت۔ پرچاکه، اے ایوک ءَ اوشتاتگ ءُ ذاتی (personal) ھاسل اَنچوکه انسان ءِ معاشی رَوِش ءِ یکّءُواھدێں مولّ ءُ بازاری معیشت ءِ معاشی چِستءُاێرانی سرا یکشلا سوال کنان ءَ متبادل هم پێش کُتگ۔ راست اِنت، متبادل ءَ مھکمی ءَ شکلے دِیّگ ءُ متبادلێں راجمانی معاشی ربێدے ءِ دِیّگ ءَ ساری ءِ سوشلسٹ ھکومتانی تجربه گُڈسرا زوال آماچ بوتگ اَنت۔ بلئے انگتاں اے متبادل ءِ پهمگ بےارزشت نه اِنت بِلّے که اِشی ءِ بےسوبی پماں شِگان اَنت۔ مارکس ءَ بندپتر ءِ هستێں پله (stage) بزاں تبکی (class) جهد ءِ بندپتر ءِ هلاسی ماں کمیونزم ءِ ھالت ءَ انسانی محنت ءِ چه پیداواری کاررِد ءَ میزان میزان ءَ ٹکنالوجی ءِ دیمروی ءِ وسیله پێشداشتگ اَت۔ کمیونزم ءَ نێکه پیداوار ءِ شَے (means of production) نێکه محنت ءِ کاررِد ماں ذاتی ملکیت ءَ ماننت، تبکانی ھکومت هلاس بیت ءُ راستێں بندپتر بنگیج بیت۔ اے هما پله بیت وهدے انسان اِینچو بیت که وتی کدرتی بوداں سرجم ءَ کارگِرَگ ءَ بندات کنت۔ اَنچوکه مارکس ءُ انیگلز وتی کتاب ’جرمن اِیڈیولوجی (The German Ideology)‘ ءَ همے گپ چو شائری ءِ هساب ءَ کُتگ، ’ماں کمیونسٹ راجمان ءَ کسی چستءُاێرانی گچینی ھدّ نه بیت بلئے هر یکے وتی واهگ ءِ پَدءَ کجام هم پِڑّے ءَ سوبمند بیت؛ راجمان یکرِدێں (general) پیداوار ءَ په هر کس ءَ گێگءُبرابر کنت ءُ من مکن نباں که مرچی یک کارے ءُ باندا دگه کارے به کناں، سُهب ءَ شِکار به کنت، نیم روچ ءَ ماهیگ کُشی، بیگاه ءَ دلوت دارگ، شام ءَ پد اَنچێں فکرے ءَ گوں نگد کنگ که نه وتا شِکاری سرپد بُوَگ، نه ماهیگ کُشے، شپانک یا نگدکارے‘۔

دلجم بُو، اے واب ءِ وڑێں ندارگے اَت که سینٹ آگسٹینی (St Augustinian) بهشت ءِ فکر ءِ وڑا نه اِنت، البته مارکس ءُ اینگلز ءَ راسبند (logic) ءِ رِدءَ اِشی ءِ رندگیری کُتگ۔ بلئے اگاں اے وابے نه اَت، پداهم ما ٹکنالوجی ءِ دیمروی ءُ انسانی محنت ءِ هلاسی ءَ آستو آستو گِندگاێں که اے سفر ءِ روان کَله کلهے اِینچ اِینچ ءَ اِنت۔ بگندئے، مارکس ءِ جند ءِ راسبند ءِ رندگیری ءَ، ٹکنالوجی ءِ پێشرفتی ءِ سُستی هما راجمانی سْیادیاں گوں گیشّوار بوت کننت که اِشی ءَ مھتل کنگا اَنت۔

بلئے، آیا مارکسی رهبندانی رندگیری ءَ ساری ءِ سوشلسٹ ھکومتانی زوالێں تجربهاں په معاشی پیداوار ءَ یک متبادلێں مولّے ءِ (یا بگندئے مولّانی) شوهاز ءَ یله کنگ شَر اِنت؟ آیا ما ناکامێں دلے کپیٹلزم، بازاری معیشت ءُ دولت ءِ ذاتی آجُوری ءِ جهانی سوبمندی ءَ به منّێں که اِشاں لبرل ڈێموکرێسی ءِ جهانی سوبمندی ءِ راه بستگ ءُ اێدگه بندپتری تجربه هلاس کُتگ اَنت؟  راست اِنت که دنیا ءِ جتاجتائێں دمگ وڑوڑێں تجربه ءُ چوتارربێدی (pluralism) ءِ جاه بوتگ اَنت ءُ اوپار (tolerance) آیانی مڑاهداری ءِ بهر اَت۔ بگندئے اے په مردمگری ءَ بےکدر نه اِنت که هما تجربهاں دوبر ساٹیت ءُ آیانی چوتارربێدێں (pluralistic) تب ءَ به داریت۔ بگندئے اے هم په مردمگری ءَ کدر داریت که همنچو آئی ءِ سوبمندی اِش دل ءَ داشتگ اَنت، آئی ءِ بےسوبیاں هم به داریت – اے هما سَبَک اِنت که اِشی ءِ دربرگ ءَ کپیٹلزم جاڑی نه اِنت۔ بلئے مردمگری ءِ چند بهراں لهتێں سَبَک دربُرتگ۔

اگاں مارکسی لیکه ءُ سوشلسٹ کار ’بورژوازی ڈێموکرێسی‘ ءُ راستێں سوشلزم ءِ دوبهری ءِ سرا بندگ بوتین اَنت که اِشانی میان ءَ شریدارێں بنیاد نیست، گڑا لهتێں نوکێں تجربه که آیاں مارکسی لیکه ءُ لبرل ڈێموکرێسی کار گِرنت اَنچوکه ماں امریکی ملکاں بازگلانی آزات ءُ برابرێں گچێنکاری، بایدێں ما نوکێں تجربهاں شرتر کنگ ءِ شرت ءَ هر دوئیناں بدل به کنێں۔ ماں لیکه ءَ ما گوں راجمانی ریسءُپرّیس ءِ کسان بلئے جْوانێں وزمداریاں چه هچبر پیم نه بوؤکێں (انچوکه) – تبک ءُ تبک، نسل ءُ نسل، دین ءُ دین، جنیڈر ءُ جینڈر ءِ دیم‌په‌دیمی ءَ – دُور اَتکگێں که اے په راجمانی زانتکار ءُ سائنٹسٹانی بازێں ٹولیاں چه زمانگاں ریسءُپرّیس کنگ ءِ دلدوستێں ازباب اِتنت؛ مروچی ما گێشتر هما مکامانی مهتاج اِنت که یک دْرچ اَنت، اِشانی جیڑه وت ما وتا یک نه اَنت، بلئے اُودءَ وڑوڑێں بهر نابرابری ءَ تاکت ءُ پِرکان دارنت، پدا هم یک دومی ءِ دُژمن نه اَنت ءُ اُودءَ هر بهر وتی تاکت ءُ پِرکاناں گێش کنگ لوٹیت که اێدگه بهراں گوں یک وڑا دیم په دیم به بیت۔ هچبر پیم نه بوؤکێں گیشّواری (explanatory) توان ءُ بدلی ءَ اَنچێں یک جاهے ءَ کاریت که اُودءَ چیز تباه بنت – 1789 ءِ فرانسی آشوب، 1917 ءِ روسی آشوب ءُ اێدگه – اے گیشّواری کاروند (framework) ماں دْرچ ءِ اندر ءَ جیڑه ءُ بدلی ءِ هر نشان ءَ چاریت۔ وی ایس نئیپال (V S Naipaul) ءِ کتاب ’ A million mutinies‘ جیڑه ءِ مزنێں کساسے ءَ وڑ وڑێں رنگے ءَ بُوَگ ءُ توان ءِ وڑ وڑا زاهر بُوَگ ءِ بنگپ ءِ گیشّێنگ ءَ ستا کرزیت۔ زِر ءِ هر تْرمپ ءُ کتره بےچول نه اِنت که آئی ءَ بائند مه پرمائیت۔ مروچیگێں شاهیگانێں زھرشانی اے نگاه ءِ برانزداتگێں نه اَنت که یک تبکے ءِ جاه ءَ دگه تبکے بیارنت، بلکێں گچێنکاری ءِ ھک یا لبرل ڈێموکرێسی ءِ وسیله ءَ ماں جوڑشت (structure) ءَ دولت ءُ دُراهێں پرکانانی دوبر بهرءُبانگی ءِ واهدار اَنت۔

ماں لهتێں زِرباری (South) امریکی دمگاں سوبمندی آیانی مُردگ نه بُوَگ ءِ گواه اِنت۔ ما اے داتگێں ربێد ءَ دیمروێں بدلی ءِ اسرمند کنگ ءَ سیاسی تاکت ءِ کِرد اَلّمی اِنت۔ ماں وِنِزویِلا (Venezuela) شاوِز (Chavez) ءَ مارا پێشداشت که لس مهلوک ءِ تماه ءُ پرواهانی رکینگ ءَ لازُم نه اِنت کپیٹلزم ءُ آئی ءِ سیاسی باسک بزاں لبرل ڈێموکرێسی هلاس کنگ ءِ پیشگْوشی به بیت۔ بلئے لازُم اِنت که کپیٹلزم ءِ پێشرفتی ءِ فکر دارگ به بیت اَنچوکه نپ ءِ گێش کنگ ءِ نیّت ءَ کدرتی پرکانانی پلپانچی ءَ دستانی نه دارگ، دارگ به بیت۔ راست اِنت که شاوِز ءَ ماں وِنِزویِلا ءَ کپیٹلزم ءِ ردوم ءِ راه نه بستگ اِتنت، بلئے آئی ءِ گْورا لس مهلوک ءِ تلب چه نپ ءِ گێشی ءَ دیماتر اِتنت۔ اِیکواڈور (Ecuador) ’شَرّێں زند (buen vivir)‘ ءِ لیکه ءَ شرتر کنگا اِنت که مردمءَ چو گِراکے (consumer) ءَ زند دارگ ءِ فکر ءَ جَهل جَنَگا اِنت که مردم ءَ چو گِراکے ءَ زند دارگ نه تهنا په راجمان ءَ تاوان اِنت بلکێں په آبءُھوا ءَ هم، زند ءِ دلواه کنگ ءِ توجیل اِش اِنت که گوں آبءُهوا ءَ همسنگ بُوَگ ءُ بها گِرَگ ءِ سوبمندی ءِ تلباں برابر کنگ۔ په اِشی ءَ زندسوشلزم (Biosocialism) ءِ وڑێں جْوانێں گالبندے دێما آرگ بوتگ۔ ماں اِیکواڈور ءَ گوں هما سنگینی ءَ زندسوشلزم ءِ رندگیری بوتگ آ رهبندی رِدءَ په زندگ مانگ ءَ آبءُهوائی ھکانی شُناسگ ءِ گواه اِنت، چِدءُپێش دنیا ءَ چوش نه بوتگ۔ همے چیز آیاں شهریانی (Citizens’ Revolution) آشوب گْوشتگ۔ ماں بولیویا (Bolivia) ارجنٹینا (Argentina)، یوروگوائے (Uruguay)، چیلے (Chile) ءُ برازیل (Brazil) ءَ بازێں نوگێجێں (innovative) تجربه کنگ ءِ جُهد بُوَگا اِنت، اِشاں مارکیٹ یا گچێنکارێں ڈێموکرێسی ولگْوج نه کُتگ۔ بنیادءَ اِشاں جهگیری (representative) ڈێموکرێسی ءِ جاه ءَ شریداری ڈێموکرێسی (participatory) برجمداشتگ، که پارلیمان ءُ همیشی ءِ برابرینے ءِ تِیلبندێں گچێنکاریاں گوں هلاس یا بندات نه بیت۔ شریداری ڈێموکرێسی ءَ ماں لهتێں ملکاں په لس مهلوک ءَ الکاپ ءَ جاه پیداک کُتگ که اِستان ءِ شونداتاں (policy) به ترّیننت، باز وهد ءَ مهلوکی زھرشانی ءُ پێسلهانی مهلوکی تپّاس ءَ اِستان ءَ وتی کُتگێں پێسله کوتاه کُتگ اَنت۔ اے اِستان همے دنیا ءَ اَنت، بلئے آیاں کجا جُنزگی اِنت، راه گیشِّتگ۔ اے په آزاتی ءِ شوهاز ءَ ڈێموکرێسی ءِ مانزمانی ءَ ھُکمانێں ھکومتانی زوالی ءُ آزاتێں مارکیٹ ءِ هلاسی ءَ جُنزگا اَنت – نه تهنا ووٹ ءِ آزاتی، بلکێں اێدگه دُراهێں آزاتی، چه دُراهێں آزاتیاں مسترێں آزاتی شرفدارێں زند ءِ آزاتی۔ مئے مروچیگێں دنیا همیش اِنت، دێما چون بیت مردم هچ گْوشت نه کنت۔ بلئے دُور چارێں نوبتاں سما بیت که یکرندے پدا مردمگری ءِ برابری پسندێں تلب وڑے نه وڑے ءَ رنگے نه رنگے ءَ بائند کننت۔

آسرال

من وتی دلیل ءَ گْونڈ گِراں ءُ آسر کناں: لبرل ڈێموکرێسی ءِ هستێں لیکه بازگلانی گچێنکاری ءُ یک وڑێں آزات بازارێں معیشت ءَ گوں بندوکی ءِ سبب ءَ تنک کنگ بوتگ – باز وهد ءَ اے ڈێموکرێسی ءِ هر فکر ءِ کلاگ بندگ اِنت – سما بیت همیشی ءَ الکاپ ءَ رواج گِپتگ، ھمے برے برے چه کسے ءِ گچێن ءَ چِست بیت ءُ برے عراق ءُ افغانستان ءَ بمب جَنَگ ءِ نیمون ءَ۔ بنیاد ءَ اِشی ءِ یک وڑی ءُ ھدّبستگێں نیمونی کِرد ڈێموکرێسی ءِ درگت ءَ مردمگری ءِ چه زمانگاں کُتگێں تجربهانی الکاپێں رنگ رنگی ءَ هلاس کنت۔ اِشی ءِ گُمان بستگێں جهانی سوبمندی که فکری به بیت یا زورانسرێں، په بےکِچّهێں راستی ءُ جهانی سوبمندی ءِ سرا اِشی ءِ بالادستی ءِ برجمدارگ ءَ میان دَور ءِ دینی گُماناں سکێن دنت۔ بےکِچّهێں راستی ءِ سرا یک تاکتے ءِ ھاکمی ءِ فکر آئی ءَ اَلّما اێدگه دُراهێں هنر ءُ راستیانی بےریائێں دژمن کنت، گوں آیاں نه کُٹّوکێں جنگے ءَ پێش کپیت دان٘که آ اِشی ءِ یک رنگێں راستی ءَ نه مَننت۔ مردمگری ءِ تجربه ءِ یک رنگ نه بُوَگ اینچو ارزان نه اِنت که کجام هم یکرنگی یے ءِ دێما ببا دِیّگ به بیت، اے یکرَنگی سیاسی بیت شَر، معاشی، ربێدگی یا دینی بیت شَرّ۔ اے وڑ کنگ بزاں باگءُبوستان ءِ یله کنگ ءُ کبرستان ءِ زُورگ اِنت۔

رجانکار: امین ضامن بلوچ

شِنگکار: علم و ادب پبلیشرز کراچی

شنگ: راجمان 4۔ جنوری 2018

پروفێسر مُکھیا ءَ اے نبشتانک ارتقا انسٹی ٹیوٹ آف سوشل سائنسز ءُ حمزہ علوی فاؤنڈیشن ءِ ماں کراچی ءَ برجم داشتگیں دوازدهمی حمزه علوی لیکچر سیریز ءَ  30نومبر 2013ءَ ونتگ۔

Prof. Harbans Mukhia, Liberal Democracy: Some Long Duration Perspectives, Irtiqa Institute of Social Sciences, November 2013.

---

[1] ریخته ءَ سانگھا نبشته اِنت دگه انٹرنیٹ سوشونے ءَ اے سَنگھا نبشته اِنت۔ اِشی ءِ مانا اِنت دینی یونین یا آرگنائزیشن۔ همے گالبند سیاسی رِدءَ هم یونین ءُ آرگنائزیشن ءِ مانا ءَ کارمرز بیت۔

[2] بندپتر ءِ گالبند په هسٹری یا تاریخ ءَ چه عبدالصمد امیری ءِ نبشتانک ’’گلانی بُن دپتر‘‘ ءَ زُرتگ که مارچ 1990 ءَ ماهتاک بلوچی ءَ شِنگ بوتگ۔