Ideal Liberalism: The Foundation of Capitalistic Reason

 دِلواهیں لبرلزم: کپیٹلزم ءِ فکری بنیاد

امین ضامن بلوچ

1

اے نبشتانک ءَ ما چاریں که لبرلزم لهتے بنیادی چیزاں تپّاسان ءُ آیاں ارزشت دیان ءَ ماں راجماناں چو سیاسی لیکهے ءَ جاه دِیان اِنت۔ ھمے چیزاں که لبرلزم تپّاسان ءُ ازرشت دیان اِنت، چه آیاں بنیادی چیز وتواکی (autonomy) اِنت که نفری بنیاد ءَ آزاتی ءَ دلبڈی دیان ءَ بےمُهتاجیں (independent) آکبت ءِ نام ءَ نفر ءَ چه ھر وڑیں انبارشت[1] (cumulative) ءَ آزات کنان ءَ تهنا وتی ذات ءِ ارزشت ءُ وت بیسهی ءِ درس ءَ دیان ءَ دِلواهیں (ideal) بستار ءُ جاهے ءَ سر کنگا اِنت که اُودءَ یک نفرے ءِ جهت ءَ نفر چه دُراهیں فکری ءُ جسدی دزمانجنیاں (mental and physical interferences) آزات بیت ءُ چو آزاتیں نفرے ءَ گوں دِلواهیں بستارے ءَ ماں دِلواهیں جاهے ءَ وتواک بیت۔

2

ماں راجماناں وتواکی ءَ دلواه کنان ءَ لبرلزم جاه کنان اِنت۔ اے درگتءَ نفری بُوَگ (انفرادیت) وتواکی ءِ شرّتریں شکل زانگ بیت که دائم مانِت کنت ءُ انسان ءَ دِلواهیں زندمانے ءِ واھند کُت کنت۔ اے نْیام ءَ لبرلزم چونائیا روبرکتی سیاسی زندمان ءِ دو (2) رواج گِپتگیں آزاتیانی پْروشگ ءَ پد نفری بستار ءَ چه ھر نفر ءُ ھمک تُرس ءَ آجو کنان ءَ دِلواهی ءِ وشی ءَ سر کنت۔

چونائیا روبرکتی سیاسی فکر اوڈیپس ءُ پرومیتھین آزاتیانی کدر ءَ کنت۔ بلئے لبرلزم اے دوئیں رَوِشاں نه منیت، بلکیں لبرلزم ءِ گْورا دانائیں نفر آزاتی ءِ سرا جْوانیں وڑے ءَ کاربند بوت کنت۔

اَنچوکه اوڈیپس (Oedipus) رَوِش (attitude) یک غمجتیں نوبتے که ھُدا ءِ رھبند ءُ انسان ءِ آزاتی ءِ جنگ اِنت۔ انسان گوں وتی میرانیں جُهداں چه وتی بستگیں بهت ءَ آجو بُوَگ لوٹیت که ھدا ءَ په آئی ءَ بستگ۔ انسان ءِ آجوئی ءِ بنیاد ھما انکار اَت که اوڈیپس ءَ کُتگ اَت۔ بلئے انکار ءَ پَد ھم، گوں آئی ءَ بوت ھما که تالهه ءَ نبشته اَت۔ اوڈیپس آزاتی ءِ آسر ھمیش اِنت که په نفر ءَ گچین ءَ ھچ نیست۔ بلئے په نفر ءَ آزاتی ءِ زاھر ءُ دْرنگازگ ءَ ارزشت ھست، البته اے دْرنگاز ءِ آکبت وش نه اِنت، اَنچوکه اوڈیپس ءِ آکبت شَرّ نه اَت۔ پرومیتھین (Promethean) رَوِش ھمیش اِنت که آزاتی ءِ آسر ءَ انسان ءَ تکلیف ءَ ابید دگه ھچ نه رسیت پمیشکا آزاتی یک پُرمَڑاهیں سرگینی یے۔ اَنچوکه پرومیتھس ھمے سرگینی ءَ سَگیت۔ فاؤسٹ[2] (Faust) پَد جنت که انسان ءِ ادبداری ھما چیز ءِ تها بند اِنت، آ بندیں مڑاهداری ءِ یکدَریں ھمسر ھما پرومیتھین کُنش اِنت۔ اے کُنش ءِ رِدءَ کُدرت (nature) چه انسانی ھذمت ءَ مستر نه اِنت ءُ اے کُنش (بُن اسل ءَ) چه ھر وڑیں رسمی رھبنداں بےنیاز اِنت[3]۔ پرچاکه کدرت په انسانی ھذمت ءَ ٹهینگ بوتگ[4]۔ ھمے ھذمت ءِ پلامرزی ماں نوکیں نیشن اسٹیٹاں گْواجِنانی (resources) کاربندی ءِ درگتءَ سِلاهبندیں لشکرانی ساجو ءُ گیگ کنگ ءَ گوں بیت[5]۔

3

لبرلزم انسانی آزاتی ءِ جْوانیں وڑے گی٘گ ءُ یک په یک ءَ آئی ءِ پَلگارگ ءِ نام اِنت[6]۔ اگاں لبرلزم ءَ آئی ءِ جند ءِ تها گیشءُگیوار به کنئے گڑا آ شاهگانیں ربی٘دگی فرمانداری یے (broad cultural allegiance) گْوشگ بیت[7]۔ بُندپتری رِدءَ اے فرمانداری ءِ بنیاد فرانس ءِ آشوب ءِ تها پَدجَنَگ بنت[8]۔ بلئے اے ربی٘دگ ءَ فکری یکشلی یے چه رینے ڈیکارٹ ءِ فلسفه ءَ رَستگ که انسانی زندمان ءَ فکری پهمے (rational comprehension) ءِ تها کاریت۔ فکری پهم ءِ رِدءَ انسان ءِ ھر ھما کار که آئی ءَ آزات بُوَگ ءَ نی٘لگا اَنت، آ دُراهیں وتواکی (autonomy) ءِ دِلواه (ideal) کنگ ءَ گوں کور (negate) بنت۔ بلکیں دانائیں سرپدی ءِ بنیاد ءَ بُندپتری پَلّه ھم سرگْوز کنگ بنت۔ نوں، ھمے دانائیں سرپدی ءَ گوں سیاست به بیت یا معیشت، دُراه گوں فکری پهم ءَ وتواکی ءَ دِلواه کننت۔

لبرلزم ءِ رِدءَ نفر ءِ وتواکی نی٘که زورشانی (autocracy) ءُ نی٘که ماں ربیت ءَ مانیت۔ ھر دوئیں نفری وتواکی ءِ راهاں بندنت۔ البته اے دوئینانی ھلاس کنگ ءِ راه ھمیش اِنت که فکری پهم ءُ اوپار (tolerance) جْوانیں وڑے ءَ دیما آرگ به بنت، ءُ ھمیشانی ستا کنگ به بیت۔ فکری پهم ھما وھد ءَ مانیت، وھدے فکر ءِ دنگ شوھازگ به بیت۔ ڈیکارٹ ءِ فلسفه ءَ اولسرا نفر فکر ءِ دنگ گْوشتگ۔ نفرے ءِ بُوَگ ءِ مانا اِنت چہ ای٘دگراں شُناسِتگیں وڑے ءَ یکتاہ بُوَگ (distinct)[9]۔ اے وڑا ھر انسان ءَ فکری پهم ءُ اوپار ءَ گوں نفرشناسے بُوَگی اِنت پرچاکه نفرشناسی یک ادبداریں جُورے (category)[10] که مهکمیں وڑے ءَ دائم پربارویں آزاتی (negative freedom) ءِ نیمگا مانتریت۔ اے وڑا لبرل ربی٘دگ ءِ شُناسِتگیں وڑے ءَ یکتاہیں پُشتے مانیت[11]۔

لبرلزم په کپیٹلزم ءَ سیاسی شکلے دو رنگ ءَ جوڑ بیت۔ اول: چوکه کپیٹلزم فکری پهم ءَ گوں معاشی وتواکی ءَ دِلواه مَنیت ءُ ھمیشی ءَ دِلواه اوں کنت۔ کپیٹلزم په وتی ربی٘د (سسٹم) ءِ روا کنگ ءَ آزاتیں وڑے ءَ چیز سازیت که انگریزی ءَ اے کاررِد (process) فری اِنوِنشن گْوشگ بیت[12]۔ آزاتیں وڑے ءَ سازِتگیں چیز ءَ چه نفری بُوَگ ای٘کُمیں وڑے ءَ (generously) مانیت۔ بزاں آزاتیں ایجاد ءَ گوں نفر ھر وڑا وتی نفری آزاتی ءَ په نفری آزاتی ءِ گیشی ءَ ساجو بیت، کپیٹلزم په آئی ءِ واھگانی کاربند بُوَگ ءَ راه ءُ در ٹهینان کنت، اگاں نفر ءِ ھر کار ءِ پَد ءَ مزنیں شَرّی په گیشتریں مردماں به مانیت گڑا۔ پرچاکه وتواکی ھر انسان ءِ ھما واھش اِنت که انسان ءِ ای٘دگه واھش ھمے وتواکی ءِ واھش ءِ رِدءَ چارگ ءُ تپّاسگ بنت، بلکیں انسان ءِ بُن اسلی تب ھمے وتواکی اِنت ءُ اِشی ءَ ابید ھچ[13]، چونائیا وتواکی ءِ جند انسان ءِ مستریں واھش ءُ وشی اِنت۔ اے درگتءَ وتواکی ءِ مَنِّتگ ءُ کارمردیں (پرکٹیکل)[14] مُز وشی (pleasure) اِنت۔ وشی یک نیمگے وَ لبرلزم ءِ ھُنّرگِریں (mechanical) تهر اِنت ءُ دومی نیمگا وشی دائم جیڑه ءَ ارزان کنت ءُ پی٘ش داریت که انگریزی ءَ reductive تهر گْوشگ بیت۔ اے وڑیں وشی ءِ جهگیری جے ایس مِل ءُ بینتھم ءَ کُتگ۔ چونائیا مَل ءُ بینتھم ءِسرشاتیں فلسفه (utilitarianism) انسان ءِ ھر ھما کِرد ءِ پلامرزی ءَ کنت که په انسان ءَ سرشاتی ءُ وشدلی کاریت۔ ھمے سرشاتیں فلسفه لبرلزم ءَ په کپیٹلزم ءَ یک مَنِّتگیں شکلے کنت ءُ پیش داریت۔ بلکیں ھمے فلسفه ءِ رِدءَ انسان ءِ راجمانی ءُ سیاسی سْیادی گیشءُگیوار بنت ءُ گوں یک سائنسی بیانے ءِ ٹهینگ ءَ انسان ماں راجمان ءُ کُدرت (nature) ءَ جاگه دَیَگ بیت۔

اے درگتءَ نفر ماں راجمان ءَ یک ءُ سرجمیں وجودے گُمان کنگ بیت، ءُ اے ھما وجود اِنت که انسانی راجمان اگاں ھمے ’یک  ءُ بلئے سرجم‘ ءِ رِدءَ چارگ به بیت گڑا سرجمیں راجمان پجّارگ بیت[15]۔ وھدے چیز کامل ءَ گوں نفر ءِ وتواک کنگ ءَ ٹهینگ به بنت، گڑا کارمردیں رِدءَ مَنِّتگیں (substantively) راجمانی مڑاه ءُ ادبے جوڑ بیت[16]۔ ماں اے راجمان ءَ نفر ءَ په مانگ ءَ لازم وتواک بُوَگی اِنت ءُ بائد اِنت که دِگر ءِ مڑاهداریں وتواکی ءَ به سگیت ءُ اوپار به کنت۔ اے وڑا  ماں لبرل راجمان ءَ وتواک نه بُوَگ نفر ءَ میاربار کنت ءُ دِگر ءِ وتواکی ءِ نه سگگ، چیزانی فکری رِدءَ ناپهمگ اِنت۔ گْوشت کنئے که ماں لبرل راجمانے ءَ وتواکی ءِ فرض ءُ اوپار ءِ بائد[17] ءَ ایدگه دُراهیں انسانی کاراں چه گیشتر ارزشت رسیت ءُ اے په ھر نفر ءَ ای٘دگه ھر کار ءَ دیماتر بنت[18]۔ اے لبرلزم ءِ ھما شکل اِنت که فلسفی اِشی ءَ ’یک بلئے کاملیں ربی٘دے‘ گْوشنت۔ ڈیکارٹ، کانٹ ءُ چارلس ٹیلر ءَ لبرلزم ءِ ھمے شکل مهکم کُتگ اَت۔

دومی: لبرلزم ءِ سیاسی شکلے ءَ مهکم بُوَگ ءِ رھبند۔ اے لبرلزم ءِ ھما رھبند اِنت که انسانی راجمان ءِ کارءُکِرد، جوڑشت (structure) ءُ دیمروی ءِ درگتءَ چوشیں لیکهے نه داریت که لیکه جیڑگ به بیت بلئے آئی ءِ سرا ماں اے زاھریں دنیا ءَ کار کنگ مه بیت۔ اے رھبند ءِ رِدءَ چارگ بیت که انسان چنچو سیاسی ءُ راجمانی تهرانی رِدءَ گی٘گ بیت۔ اے تهرانی سْیادیانی زانگ ءُ انسان ءِ سیاسی آزاتی ءِ وشی ءُ تماشایانی تپّاسگ۔ اے لبرلزم ءِ چؤتاری (pluralistic) شِکل اِنت۔ لبرلزم ءِ اے شکل ءِ مهکم کنگ ءَ جو٘ن رالز ءَ وتی سیاسی فلسفه پی٘ش کُتگ۔

لبرلزم ءِ سیاسی جوھر ھمیش اِنت که شَهری آزاتیاں گوں زِمہ داریں سرکارے ٹهینگ به بیت که اُودءَ اَنچیں راجمان به بنت که اُبی٘س ءُ گُشادیں سرکارے ءِ برجاه دارگ ءَ اِستان ءَ جوابده به بنت که آ سرکار وتی تها جْوانیں وڑے ءَ گی٘گ به بیت ءُ آئی ءِ تها وتواکی به مانیت۔ اگاں په اے کار ءَ ماں راجمان ءَ گنجیں جو٘ازَت (sufficient capacity) به بیت گڑا[19]۔

ڈیکارٹ گْوشیت که لیکه سائنسی رنگ ءَ مهکمی ءَ بِه مانیت، اے درگتءَ گپ پدا چه ازل ءَ بندات کنگ لوٹیت‘[20]۔ چه ازل ءَ بندات کنگ ءِ مانا اِنت انسان ءِ گْورا بے گُمان بستگیں زانت، ءُ زانت ءِ بُنزِه یکے (بزاں ذات اِنت) که اے یکءُٹِک بزاں immovable point and firm اِنت۔ نفر ءَ چه ’فکر کنگءَ کس سست نه کنت ءُ نه داشت کنت۔ اے یک سوگہ ءُ پکّهیں گپے‘[21]۔نفر ھچے نه اِنت ابید یک فکری چیزے ءَ[22]۔ فکر بزاں سسا، زانت، پهمگ یا دانائی …. اے رِدءَ نفر یک راستیں چیزے ءُ راستیں وڑا فکر کنت۔ بلئے نفر ءَ اے ھم زانگ لوٹیت که آ یک اَنچیں چیزے که فکر کنت۔ اے رِدءَ آ شک کنت، پهمیت، اکرار، انکار کنت، واھگ داریت، رَد کنت ءُ گُمان ھم بندیت[23]۔ آ فکری چیزے ءِ رِدءَ کساس ھر چیز ءِ سرا شک کنت، لهتے چیزاں پهمیت، اکرار کنت (اگاں) ھمے یکّی٘ں چیز راست اِنت (گڑا) ای٘دگراں چه انکار کنت[24]۔ ما یک سوگہیں ءُ شُناسِتگیں یکتاہی رھبندے ءِ بابت ءَ اکرار کنیں که مئے اکرار سوگہ ءُ شُناستِگیں وڑے ءَ یکتاہ به بنت….ءُ ھر ھما چیز که آئی ءَ نفر سوگہ ءُ شُناسِتگیں یکتاہی ءِ رِدءَ درک به کنت، آ راست اِنت[25]۔ آ شرتر ءُ گیشیں زانگ ءِ واھگ داریت ءُ آئی ءِ واھش اِنت که آ رَد مه کپیت ءُ پدا ھرچی تجربی بنیاد ءَ زاھر اِنت آ ھمایانی سرا ھیال ءَ گْور کنت[26]۔ اے دُراه ھمے راستی ءَ پکّه کننت که نفر ھست[27]۔ آ چه اِشی ءَ انکاری نه اِنت که اے فکر آئی ءِ تها اَنت[28]۔

ڈیکارٹ په وتواکی ءِ دِلواه کنگ ءَ وتی وزمی شَک (methodic doubt) ءَ کار گِریت۔ چوکه شک ماں انسانی ذات ءَ جاه کنت، ءُ ذات ڈیکارٹ ءِ گْورا اَنچیں جوھرے که آئی ءِ سرا شَک بوت نه کنت۔ پمیشکا ھر زانتے که چه انسان ءِ ذات ءَ درکی٘ت، آ زانت ھم چو ذات ءِ وڑا بےشَک بیت۔ اے وڑا ھرچی چه ذات ءَ در کی٘ت آ بےپلّو (neutral) زانگ بیت، پدا چی یا کے بےپلّو اِنت، اِشی ءِ ھُکم ءَ ھم ذات دنت۔ بےپلّو بُوَگ ھیر (good) اِنت ءُ فکر کنگ انسان ءِ ھما ’’بائد‘‘ اِنت که آئی ءَ ببا نه داتگ۔ بےپلّوی فکر ءِ پیداوار اِنت ءُ بائد ءِ مانا اِنت کسی پلامرز نه بُوَگ؛ بزاں بےپلّو بُوَگ (ھما وڑ که کارے ءَ بُوَگی اِنت، ھما وڑ به بیت)۔ اے فکر ءُ بائد په انسان ءَ داتگین نه اَنت بلکیں اے ھر انسان ءَ وت بُن اسل ءَ گون اَنت۔

چوکه ڈیکارٹ وتی وزم ءَ په وتواکی ءِ زانگ ءَ کار گِریت۔ پمیشکا آئی ءِ گْورا وتواکی، فکر ءُ بےپلّوی یکّی٘ں چیز اَنت۔ په اے آسر ءَ سر بُوَگ ءَ که وتواکی ذات ءِ تها مانیت، چوکه ذات بےشَک اِنت۔ اے درگتءَ آ گْوشگ لوٹیت که فکر، بےپلّوی ءُ وتواکی ھم بےشَک اَنت۔ چوکه ذات یکے پمیشکا بےپلّو ءُ وتواک تهنا نفر بوت کنت۔

اگاں لبرلزم ءِ نگاه ءَ بچارئے گڑا ڈیکارٹ ءِ وزم اے وڑا اِی٘ب وار اِنت که سوگہیں زانت ءَ پد شَک اوشتیت۔ وھدے شک اوشتیت بزاں فکر اوشتیت۔ فکر ءِ اوشت ءِ مانا ھمیش بیت که فکر ءَ یکءُٹِکیں درجہے رستگ۔ اے یک ءُٹکیں درجہ ءِ رَسگ ءِ مانا اِنت ھیر ھمے درجہ ءَ گوں بستگین یا بندوک اِنت۔ ھیر ءِ بندوکی ءَ جو٘ن رالز ءِ وڑیں لبرل زانتکار وتواکی ءِ ببا دَیَگ ءِ نام ءَ دنت۔ ڈیکارٹ ءِ گْورا شک کنگ چونائیا فکر کنگ اِنت، ءُ فکر کنگ یک اَنچیں انسانی سِپتے که انسان چه اِشی ءَ دزکَش بوت نه کنت۔ وھدے شَک یکءُٹکیں درجہ ءَ پد بُه اوشتیت، بزاں فکر ببا دَیَگ بوتگ۔ فکر اِنت که مردم ءَ انسان کنت۔ فکر ءِ ببا دَیَگ ءِ آسر ھمیش بیت که انسان ءَ وتی انسان بُوَگ ببا داتگ۔

اے وڑا ڈیکارٹ ءِ ھیر چه ساری ءَ بستگین اِنت۔ ذات ءَ ابید چیزے ءَ زَگریں زانگ چونائیا کورپهمی اِنت؛ ءُ زانگ ءِ مانا اِنت نفر وتواکی ءَ زانت، بزاں نفر ءِ گْورا وتواکی ءِ جْوانیں وڑے ءَ گیشّی٘نتگیں رُجے (form) ھست۔ اے وڑا وتواکی ءِ دائمی امکان اوشتنت۔ اے جیڑه ءِ لبرل توجیل ھمیش اِنت که انسان آزاتی ءِ پربارویں لیکه ءَ بُه زُوریت۔ بلئے جنجال اِش اِنت که ڈیکارٹ ءِ وزم ءِ رِدءَ آزاتی ءِ اے لیکه ھم یک اَنچیں لیکهے که لهتے چیزانی دُراهیں بُنبهرانی (element) بابت ءَ رھبندے دنت که انگریزی ءَ comprehensive doctrine گْوشگ بیت۔

ھمے ریچ ءَ اگاں ما جو٘ن اسٹورٹ مِل ءِ فلسفه ءَ بِه چاریں، گڑا ولیم لِلّے ءِ رِدءَ آئی ءِ لیکه اے گوں پنچیں نکتهاں شَرّی ءِ سرا گیشّیت:

1.        واھش تهنا وشدلی (pleasure) ءِ بیت

2.       چوکه مردم بُن اسل ءَ وشدلی ءِ واھش دارنت پمیشکا وشدلی واھش کرزیت

3.        ھر کسی وشدلی په آئی ءَ شَرّ اِنت پمیشکا چونائیا وشدلی په ھر کس ءَ شَرّ اِنت

4.        مردم واھش دارنت که آیاں ایدگه چیز ھم بِه رَسنت بلئے آیاں ھم په وتی وشدلی ءِ وسیله ءَ گِرَنت

5.        اگاں کسے دو وشدلیانی اے وڑا لوٹوک به بیت که ھر دوئیناں الکاپ ءَ سرپد اِنت گڑا ما اے گْوشت کنیں که ھما وشدلی ءِ آ گیشتر لوٹوک اِنت آ چه ای٘دگراں کدر ءُ اَنجار (standard) ءِ رِدءَ دیماتر اِنت[29]۔

جے اِیس مِل وشدلی ءَ په انسان ءَ دِلواه کنت۔ وشدلی گوں وتواکی ءَ رسیت۔ یک آزاتیں انسانے ءِ واھش (desire) وشدلی ءَ ابید دگه ھچ نه بیت، ءُ ھمے وڑا وشدلی ءِ واھش انسان ءَ وتواک کنت۔ پرچاکه وشدلی انسان ءِ بُنکی واھش اِنت که په آئی ءَ ھیر ءِ لیکهے۔

چونائیا مِل وشدلی ءِ لی٘که ءَ گوں وتواکی ءِ دِلواهی ءَ کارمردیں رنگے دنت ءُ آئی ءَ راجمان ءِ تها کاربند کنت۔ آ ھمے سرپد بیت که ھمنچو وشدلی ءِ امکان گیشتر بنت، ھمنچو وتواکی ھم گیشّیت ءُ زاھر بُوَان بیت۔ بلئے وشدلی ءِ گیشِّتگیں کدر ءُ اَنجار نیست که ھمیشی ءَ انسان دیما به کنت ءُ ای٘دگه وشیاں بِه تپّاسیت۔ اے وڑا انسان نفری بُوَگ ءَ گوں آزات اِنت که نوکیں آزاتیانی بِه گیشّینیت ءُ دیما بیاریت بلکیں ھر نفر په وتواکی ءِ برجاه دارگ ءَ نوکیں رھبند وت ٹهینت کنت۔ اے کار ءَ انسان ھما وھد ءَ کُت کنت وھدے انسان ءِ گْورا کپیٹل به بیت۔

چوکه مِل ھم ماں کپیٹلسٹک راجمانے ءَ معاشی ءُ سیاسی پاؤر ءِ دوبر بهرءُبانگی ءِ جیڑه ءَ پیڑِتگ[30]۔ پمیشکا آ ھم وشدلی ءَ یک بستگیں شکلے کپیٹل ءِ رنگ ءَ دَیَگ لوٹیت۔ مِل وتواکی ءَ دِلواه وَ سرپد بیت بلئے ھمے وتواکی ءِ رِدءَ انسان ءَ بائد اِنت که وتی وشدلی ءِ نوکیں امکاناں شوھاز به کنت۔ آ آزاتی ءَ په وشدلی ءَ کار بندیت۔ البته آ گْوشیت که په وشدلی ءَ وتواکی ببا دَیَگ نه لوٹیت۔ اے وڑا وشدلی آئی ءِ گْورا چو ھیر ءَ مانیت ءُ وتواکی چو بائد ءَ۔ اے رِدءَ نفر وتی ھیر ءَ ھر وڑا به لوٹیت، ھما وڑا ٹهینگ ءَ کسی مهتاج نه اِنت۔

امانوئیل کانٹ وتواکی ءَ اے وڑا دِلواه کنت که نفر ءَ فکر ءُ آزاتی ءِ سرا یکین کنگی اِنت۔ فکر ءِ بنیاد ءَ کانٹ نفر ءَ اے وڑا آزاتی دنت که انسان دائم وتی کار کنگ ءِ اراده (will) ءَ جهانی به کنت۔ پدا ھمیشی ءِ رِدءَ ھُکم ھم نفر ءَ کنگی اِنت، ءُ ھمیشی ءِ تها ھُکم ءِ بُنزِه (source) ھم نفر ءِ وتی ذات اِنت۔ پرچاکه انسانی سسا ءِ دوازده جُور (category) اَنت۔ وتواکی سسا ءَ مانیت، ءُ وتی ذات ءَ چه ڈنّ ءِ دنیا ءِ ھر راستیاں گوں اگاں ما ھمگْرنچیں، اے راستیانی جوڑ کنگ ءَ مستریں کار انسانی سسا ءَ پیلو کُتگ۔ اے وڑا سسا ءِ سرا ابید ادب ءُ مڑاهداری ءَ ھچ چیز ھژدری ءَ کاربند نه بیت۔

چوکه کانٹ ءِ گْورا وتواکی فکر ءُ دانائی ءِ مانزمان اِنت، پمیشکا وتواکی سرھَک (privilege) اِنت ھم، که وتواکی چه نفر ءِ ای٘دگه دُراهیں کاراں دیماتِر اِنت۔ اے رِدءَ ھمے زانگ بیت که کانٹ ءِ گْورا وتواکی بائدے نه اِنت بلکیں سرھَکی چونائیا ھیر ئیگ اِنت۔ پدا ھیر ھم کانٹ ءِ گْورا چه ساری ءَ بستگین اِنت که آ فکر ءَ وتواکی ءِ بنیاد ءَ چارءُتپّاس کنت۔ ھمے سبب ءَ آئی ءِ گْورا اے ھیر ءَ ابید دِگه ھیر نیست که آ گچین اِش به کنت۔ اے ھساب ءَ وتواکی ءِ دائمی امکان چو اے وڑا کم بُوَان بنت که اگاں چیزے په یکے ءَ گیشِ٘تگیں وڑے ءَ راست اِنت، گڑا بائد اِنت په ای٘دگراں ھم راست به بیت، پرچاکه آئی ءِ راست بُوَگ گوں ادب ءُ مڑاهداری ءَ ھژدری بوتگ۔ گوں ھمے ھژدری ئیں مڑاهداری ءَ ھیر ءِ رُج وت انسان ءِ دیما زاھر بیت۔ اے وڑا نفر ءَ وتواک کنگ ءِ بنیاد اِشی ءَ ابید ھچ نه بیت که آئی ءِ نفری بُوَگ برجاه دارگ به بیت۔ انسان وھدے وتواکیں نفرے بیت، گڑا آ وت یک مولءُمرادے جوڑ بیت۔ اگاں انسان وتی ھمے جوھر ءَ [که آ وت یک مُرادے] ببا به دنت، گڑا بزان که آئی ءَ وتی وتواکی ببا داتگ۔

اے دُراهیں گپانی پَد ءَ کانٹ ھمے گْوشگ لوٹیت که تهنا نفر ءِ بائد اِنت که بُه گْوشیت ھیر چی یے، چون اِنت ءُ چون نه اِنت۔ بلئے ھیر بائد اِنت جهانی به بیت۔ ھیر ءَ جهانی کنگ ءُ بندوک کنگ ءَ پد ھیر بُن اسل ءَ چه ساری ءَ بستگین بیت۔ چوکه ما بُرز ءَ اے گپ جتگ که کانٹ ءِ گْورا بُن اسل ءَ وتواکی سرھک اِنت ءُ وتواکی بائدے نه اِنت بلکیں ھیرے۔ اے وڑا ھیر ھم ساری ءَ بستگین اِنت، پرچاکه آ فکر ءَ وتواکی ءِ بنیاد ءَ چارگ ءُ تپّاسگا اِنت۔ ایشی ءِ آکبت ھمیش اِنت که وتواکی ءِ دائمی امکان دیما نه ماننت۔

چارلس ٹیلر ءِ رِدءَ ماں لبرل راجمانے ءَ آزاتی ءِ پتّیں ءُ پربارویں لیکه گوں اے بَستَن ءَ تپّاسگ بنت که نفر چه دِگر ءِ دزمانجنیاں آجو به بیت…. دِگر بزاں دِگه مردم یا مردمے، گورنمنٹ ءُ کارپوریشن …. اے وڑا آزاتی وتی تها وت بزاں بیدء دِگر ءِ شریداری ءَ بیان بوت کنت[31]۔ البته پَتّیں آزاتی ءِ بنیاد ءَ اے بوت کنت که مردم په رزا یکجاه به بنت ءُ په ھر یکے ءَ آؤکیں ساھتانی امکان یک ھساب ءَ ٹهینگ به بنت که ماں ھمے یکجاهیں زند ءَ آزاتی به مانیت[32]۔ چارلس ٹیلر ءِ نِزّ ءَ اے وڑیں آزاتی انسان ءَ ھمود ءَ رسیت که آ راجمان تبک یا کلاس مه داریت۔ اے وڑیں راجمان ءَ آ آفیشل کمیونزم گْوشیت[33]۔ ٹیلر ھمے سرپد بیت که وھدے آیاں (په برابری ءِ برجاه دارگ ءَ) راجمانے درکار بیت گڑا آ راجمان ءَ چه تبکاں آزات کنگ لوٹنت، چه اِشی ءَ زوراکی ءَ آزاتی ءِ نام ءَ جوازے اے وڑا رسیت که مردم آزات اَنت ءُ اے درگتءَ مردمانی سرا زور کنگ بیت که آ آزات به بنت[34]۔ ٹیلر ءِ نگاه ءَ پَتّیں آزاتی اے وڑا کمیونسٹاں ھراب کُتگ۔

البته پربارویں[35] آزاتی ءِ ھراب کُتگیں شِکل اِش اِنت که آزاتی ءِ مانا اِنت دری، جسدی ءُ کانونی بندِشانی نه بُوَگ…. اے درگتءَ نفر ءِ بے مهتاجی چونائیا آزاتی ءِ دیمپانی (defense) زانگ بیت….اے وڑا ھمے گپ دیما اتکگ که انسان بُن اسل ءَ وتا وت زانوکیں ھستی، بزاں انسان اَنچیں ھستی یے که وتی ذات ءَ زانت۔ په وتی ذات ءِ زانگ ءَ آئی ءَ کسی مهتاج نه بُوَگی اِنت، بلکیں آ وتا گوں آزاتی ءَ وت زانت کنت[36]۔اگاں کسے وتی ذات ءِ زانگ ءَ دِگرے ءِ مهتاج به بیت، گڑا آئی ءِ تها اندری تُرس ءُ رَدیں سمایے ودی بیت[37]۔ وتی ذات ءِ زانگ چونائیا ھما گچین اِنت که انسان ءَ آزاتی ءِ نیمگا بارت[38]۔ وھدے کسے وتا زانت، گڑا آ سرپد بیت که آئی ءِ اندر ءَ ھم زندان ھست که آزاتی ءِ راه اِش بستگ اَنت۔ ھمے زندانانی پْروش آئی ءِ آزاتی زانگ بیت[39]۔

ھمایانی گْورا آزاتی چونائیا وتی ذات ءِ زانگ اِنت۔ اگاں کسے وتی ذات ءَ نه زانت، بزاں آ آزات نه اِنت (پرچاکه) انسان ءِ بُن اسلی تاکت چونائیا وتی ذات ءِ زانگ اِنت[40]۔ ٹیلر اے آزاتی ءَ پربارویں آزاتی ءِ سو٘بیں لیکه گْوشیت۔ اے لیکه ءِ رِدءَ انسان ءِ گْورا دو سو٘ب (opportunuity) ھست۔ اول : آ چے کُت کنت۔ دومی : په کنگ ءَ آئی ءِ واستا چے چیز ساجو اِنت یا ساجو اَنت ءُ اے کارانی کنگ ءَ انسان ءِ گْورا گچین دائما مانیت[41]۔ بزاں چو نه اِنت که انسان ءَ اے کار زورے کنگی اَنت۔ پمیشکا پربارویں سو٘بی آزاتی (opportunity concept of negative freedom) آزات بُوَگ ءِ گنجیں (sufficient) نوبتے زانگ بیت[42]۔

پربارویں آزاتی ءِ چوشیں ھم شکلے ھست که آزاتی داں ھدے ءَ لشکر ءِ ذاتی کِرد (partial collective self-role) ءِ تها ھوار بیت۔ بلئے اے درگتءَ وتی ذات ءِ سرا پربارویں (direct) کنٹرول ھست ءُ ھر کس ھمے کنٹرول ءَ تمرین (exercise) به کنت۔ پمیشکا اے پربارویں تمرینی آزاتی (exercise concept of negative freedom) گْوشگ بیت۔ ٹیلر ءِ رِدءَ انسان وتی ذات ءَ گوں تمرینی آزاتی ءَ نیمگ ءُ منزلے دات کنت که آزاتی ءِ تها آ وتی ذات ءَ سرپد اِنت، چه ذات ءَ بےسما نه اِنت، مڑاهداریں پرکءُپی٘ر داریت ءُ وتی ذات ءِ گِرءُدار ءَ زانت[43]۔ وتی زانگ ءِ پَد ءَ نفر ھما وڑا وتی نفری بُوَگ ءَ زانت ءُ پهمیت، بی٘رگءَ ھمے وڑا آ کمیونٹی ءِ تها ھم زانگ ءُ پهمگ بیت۔ اے گپ ءِ مانا ھمیش اِنت که آئی ءِ سما رَدیں سمایے نه اِنت بلکیں ساپ ءُ شُناسِتگیں وڑے ءَ یکتاہ اِنت۔ ’اے ھساب ءَ نفر آزات اِنت که وتی زندمان ءَ اَنچو بِه گیشّینیت که آئی ءِ نشانے به مانیت‘[44]۔

اے درگتءَ اسل چیز پدا ذات اِنت۔ بزاں نفر ءِ ماں آل (کمیونٹی) ءَ ھم بائد ھمیش اِنت که وتی ذات ءَ گیشءُگیوار به کنت۔ ءُ ھمے گیشءُگیواری ءَ اگاں آل به منیت، گڑا بِه زان که آئی ءَ وتی ذات شَرّ ءُ راستیں وڑے ءَ گیشءُگیوار کُتگ۔ بُن اسل ءَ آل ءِ کار ھم ھمیش اِنت که په شَرّ ءُ راستیں گیشءُگیواری ءِ جاگه دَیَگ ءَ ساڑی به بیت۔

البته چارلس ڈیچرٹ (Charles R. Dechert 1967-2002) ءِ رِدءَ ’روبرکتی دنیا چہ گْوستگیں پنچ سد سالاں آل ءِ تها ذاتی آزاتی (personal freedom) ءِ جدلیات ءِ سرا کار کَنَگا اِنت ءُ آزاتی ءِ اے تب روبرکتی عیسائی دین ءَ گوں ھمگْرنچ اِنت ءُ چه ھمود ءَ پیداک اِنت‘[45]۔ اے درگتءَ بُن اسلی تاکت ذات گْوشگ بیت پمیشکا گْوشنت که ’تاکت ذاتی اِنت که ذات ءِ دلجمی تاکت ءِ رھشونی ءَ کنت‘[46]۔ بلئے چونائیا ’انسان یک سیاسی ءُ راجمانی ساهدارے۔ ماتے آئی ءَ پیداک کنت ءُ آل ءِ تها آ ودی بیت۔ جسدی ءُ ربی٘دگی رِدءَ آ رُدیت، ءُ بیدء اِشاں انسان نه مانیت‘[47]۔ انسان ماں ھمے آل ءَ وتی نفری بستار ءَ شَرّی ءِ سرا سرپد بیت۔ اے درگتءَ آئی ءِ آزاتی ءِ ھد گیشّی٘نگ بنت ءُ ھمے ھَدّانی تها آئی ءِ آزاتی مانیت ءُ ممکن بیت۔ چونائیا انسانی آزاتی ’مکن ءُ مَنِهانی‘ ته ءِ آزاتی اِنت۔ اے ’مکن‘ وھد ءُ جاه ءِ ھساب ءَ بندوک اَنت که زندگیں وجوداں جوڑ کُتگ اَنت ءُ ھمے وجود ماں ھستیں آل ءُ ربی٘دگ ءَ گوں ’لوٹ ءُ نه لوٹاں‘ شریداری کننت[48]۔ پمیشکا ’انسانی آزاتی چارءُناچاری ءِ اَنچیں آزاتی یے که وتی تها ’مکن‘ ھم داریت‘[49]۔ اندری ’مکن‘ انسان ءِ سرا مُشگ بنت ءُ آئی ءِ جسدی چاگرد ھم گوں ھمے ’مکناں‘ بندگ بنت۔ پدا اے مزنیں ادبداریں ’ مکنے‘ ءَ ھر وڑا مان کنگ بنت۔ چه اشی ءَ ھمے مکن راجمان ءِ تها ماننت[50]۔ اَنچوکه پرومیتھین رَوِش اِنت۔ البته انسانی تب ءِ تها راجمانی ادبداری ءِ لهتے بنیاد اَلّما زاھر بنت…. ھیر ءُ واھگداری چونائیا بُندپتری بنت که انسان ءَ ھمے سرپد کننت که آئی ءَ چون پیش آیگی اِنت۔ ھمے کاررِد ماں یک راجمانے ءَ کارکنگ ءِ درگتءَ اَلّمی زانگ بنت[51]۔

ماں آل ءَ سے چیز انسانی ذات ءِ ارزشت ءُ اسٹیم ءَ شکلے بخشنت ءُ آئی ءَ یک یک ءَ گیشّینان ءَ آئی ءِ ھدّاں بندنت، اے سَئیں چیز نفر ءِ کار، سار (perception) ءُ واھش اَنت[52]۔ البته مردمانی بےسمائیں چِستءُ ای٘رانی شکلاں گیشّیننت گوں۔ بلکیں انسان ءِ بےھدیں امکانانی تها په آئی ءِ زانگ ءَ آئی ءِ کرداں یک په یک ءَ گیشّینان ءَ اے نشون ءَ دینت که دیم ءَ آ چی کُت کنت[53]۔ پرچاکه وتی واھگ ءِ پَد ءَ ھر مردم وت ءَ ساچیت، ءُ اے وڑا آئی ءِ باندات یک مڑاهداریں وجودے بیت[54]۔ پمیشکا گْوشنت که آل وتی میرانیں باسکانی بَروَرد ءَ نمیران اِنت[55]۔

چوکه اے کُرتن ءِ آسر آل ءِ رندگیری اِنت پمیشکا نفر ءِ رندگیری نه بیت۔ چه اے وڑا وتواکی بندوک بیت۔ آل ءِ رندگیری پمیشکا بیت پرچاکه نفر یک زبانے ءَ فکر ھم کنت۔ زبان یک لسانی ھدّے ءِ تها بیت، اَچ ھمود ءَ ودی بیت، دیمروی کنت ءُ یک شکلے گِریت۔ ھمے ھد ءِ تها دو کار بیت۔ یکے: چیدگ، آواز ءُ اَکس یک بستگیں لیکهے ءِ رِدءَ زاھر بنت، ءُ دومی: پدا ھمیشی ءِ تها ھرچی که تْران بُوَان اِنت، ھمے تْران ءِ وسیله ءَ مانا ءُ آئی ءِ چیدگ گیشّینگ بنت۔ ھر دوئینانی سْیادیاں چه نفر ءِ نفر بُوَگ گیشّیت۔ اے وڑا ماں آل ءَ یک نفرے وڑ وڑیں ھیر ءِ لیکهانی تها زندگ اِنت۔ ھمے نوبتاں یک زورداریں ھیرے ای٘دگه ھیراں چیردست کنت۔ پدا ھم انسان ماں آل ءَ په وتواکی ءَ شریدار بیت گوں۔ اے درگتءَ کس دومی ءِ وتواکی ءَ ھراب نه کنت۔ بلکیں آل نفر ءَ وت لوٹیت که وتواکی ماں آل ءَ رسیت۔ بزاں، آل نفر ءَ وتواک کنت۔ وھدے ھمے وڑا وتواکی برجاه دارگ به بیت، گڑا مردم وت ماں وتا ھیر ءَ شُناس اَنت۔ اے شُناسگ ءِ سفر اے وڑا برجاه دارگ که نفر وت گیشّینیت ءُ وتا ھُکم کنت که آئی ءَ اولسرا چے کنگی اِنت۔ چوکه نفر ماں آل ءَ یک تچکیں کشکے ءَ سفر نه کنت، بلکیں بُندپتری سفرے ءَ وڑ وڑیں کِشکاں گْوزان بیت ءُ تیار بیت۔ اے رِدءَ آئی ءَ وتی رُدوم گِپتگیں فکر، شخصیت، وتی ذات ءِ ھُکم چه ای٘دگه چیزاں، آ ھم آزات بُوَگ ءِ نیّت ءَ اولسرا گیشّینگی اَنت۔ اے وڑا یک آلے ءِ مزن شانیں ھیر (hyper good) گوں دومی ئیگاں پمیشکا ھمدپ نه بیت پرچاکه مزن شانیں ھیر وتی بُندپتری سفر ءِ اندر ءَ رُستگ ءُ برابر بوتگ۔

پدا ھم، ھیر نفری بُوَگ ءَ گوں پمیشکا وتواک بیت که ھیر چونائیا وشدلی ءَ گیش کنت۔ ھما ھیر که انسان ءِ دل ءَ گیشتر وش کنت، گڑا ای٘دگه ھیر ھمیشی ءِ تها جاگه کننت۔ بلئے اے وڑ بُوَگ ءِ جیڑهے ھست۔ ھما ھیر که ای٘دگه ھیراں وتی تها جاگه دنت چه اِشی ءَ نوکیں ھیر ءِ دیما آیگ ءِ امکان ءِ جند ھلاس بنت۔ پمیشکا چه اے جیڑه ءَ رَکگ ءَ انسان ءَ اَنچیں پجاری سمایے (identity consciousness) لوٹیت که انسان نه وتی ھیر ءِ لیکه ءَ بِه زانت ءُ نه وتی راجمانی بستار ءَ۔ چه اِشی ءَ نه ھیر بندوک بیت ءُ نه بائد۔

جو٘ن رالز (John Rawls) چونائیا نه لوٹیت که سیاسی لیکه مزنیں کساسے ءَ اے وڑا کاربند به بیت که وھدے آئی ءِ تها انسانی زند ءِ تهنا ھما کدر ھوار کنگ به بنت که په لیکه ءِ جند ءَ کدر دارنت[56]۔ ھمیشی ءَ رالز Comprehensive Doctrine گْوشیت۔ ایشی ءِ مانا ھمیش اِنت که شُناس بوتگیں کدر ءُ مڑاهداری یک لیکهے ءِ تها ھوار به بنت[57]۔

آ بُندپتری لبرلزم ءَ په سیاسی کنگ ءِ درگتءَ ازلی بنیادی ھَک ءُ آزاتیانی اکرار ءَ اَلّمی لیکیت ءُ ھمیشاں چه ای٘دگه دُراهیں چیزاں گیشتر ارزشت دنت[58]۔ اے درگتءَ آئی ءِ ’جسٹس ایز فیئرنس‘ ءِ لیکه ءِ تها ما پنچ فکر گندیں که اے وڑا اَنت:

1.        فکری رِدءَ ھیرواهی (goodness) ءِ فکر

2.       بنداتی ھیرانی فکر

3.        ھیر ءِ رزا (permissible) ءُ لیکهانی اَنچیں فکرے که زند ءِ ھر پهنات ءَ بِه ساٹیت

4.        سیاسی مڑاهداریانی فکر

5.        جْوان ءُ گی٘گیں سیاسی راجمانے ءَ ھیر ءِ فکر

اے بنیاد ءَ رالز گْوشگ لوٹیت که مارا بیدء یک کاملیں رھبندے ءَ دُرستاں چه گیشتر ارزشت ھَک ءِ لیکه ءَ دَیَگی اِنت۔ آ وتی نبشتانک ’ The Priority of Right and Ideas of the Good‘[59] ءِ تها اے لیکه ءَ اے وڑا گیشّینیت که ’بےای٘بیں برابری په رزائیں زندمانے ءَ ھدءُدراں چو اے وڑا ٹهینیت …. که اداره ءُ سیاسی مڑاهداری شهریانی اُمیتاں مه پْروشنت بلکیں آیانی امیتانی رِدءَ به بنت۔ اداره ءُ سیاسی مڑاهداری ھما وھد ءَ جائز بنت وھدے شَهری سرجم ءَ فرمانداری ءِ جْوان ءُ کارامدی ءِ اکرار ءَ کنان ءَ په مول ءُمُرادے ءَ وتی ھذمت ءَ پیش به کننت[60]۔

اے وڑا سیاسی برابری وتی تها وت گنجیں جاهے داریت که آئی ءِ تها زندمان یک نْدریگیں پلامرزی یے(devoted support) گِپت کنت۔ اے رِدءَ برابری ھداں گیشّینیت ءُ ھیر کِشکاں۔ اے کار ءِ پَد ءَ ھَک ءُ ھیر ءِ کدر په یک دومی ءَ گیش کنگ بنت۔ بزاں برابری ءِ سیاسی لیکه په شهریاں اَنچیں جاهے به داریت که آ ھیر ءِ فکرانی اکرار ءَ به کنت[61]۔ اے لیکه ماں جمهوری راجمانے ءَ مهلوکی سیاسی ربی٘دگ (public political culture) ءِ تها چارگ بیت[62]۔

رالز ءِ رِدءَ سیاسی لبرلزم انسان ءِ بنیادی گَزَرانی فکری اُمیت (reasonable expectation) ءَ گوں یکرِدیں ھیر ءِ سیاست اِنت۔ ’اے درگتءَ اگاں درکار بیت گڑا ای٘دگه ھیر ءِ فکر ھم گیشءُگیوار کنگ بنت‘[63]۔ نفر ھمے فکری اُمیت ءَ گوں بنداتی ھیراں شُناسیت ءُ اشاں فکری ھیرواهی ءِ بنیاد ءَ پهمیت ءُ سرپد بیت۔ ’بنداتی ھیر ءِ مانا اِنت، یک الکاپ ءَ گی٘گ ءُ برابریں راجمانے ءَ مهلوک ءِ ھر ھما شَرّیں اکرار که سیاسی برابری ءِ بابت ءَ اَنت، ھمے اکرارانی پلامرزی کنگ‘[64]۔ اے درگتءَ شَرّیں اکرار اِش اَنت:

1.        ’بنیادی ھَک ءُ آزاتی

2.       آزاتی ءِ جنز ءُ کسبءُکار ءِ آزاتیں گچین

3.        ماں سیاسی ءُ معاشی ادارهاں راجمان ءِ بنیادی پیمءُربی٘دانی ذمہ داریں بسات ءُ بستار ءِ درگتءَ اولسریں گچین ءُ آیانی زِکَت ءُ تاکت

4.        آمدنی ءُ دولت

5.        شرف مندی ءِ راجمانی بنیاد‘[65]

اے نْیام ءَ ’اِستان (state) ءِ کار ھمیش اِنت که شَهریانی فکری اُمیتاں گیش چه گیش پیلو کنان ءَ انسانی زانت ءَ دیمروی ءُ رُدوم بِه دنت‘[66]۔ اے کار ھما وھد ءَ بیت وھدے اِستان یک بستگیں ھیرے مهلوک ءِ سرا مه مُشیت بلکیں ھما فکراں بُه شوھازیت که په شَهریاں ھیر اَنت۔ اے رِدءَ په اِستان ءِ ذمہ دار کنگ ءَ گوں سیاسی رِدءَ دانائیں فائده ءِ فکر یا ھیر گچینی وڑے ءَ بندوک بیت۔ بلئے رالز ھیر ءِ اے وڑا بندوک کنگ ءَ وش نه اِنت، آ اِستان ءَ پابند کنت که شهریانی ھیراں پیلو به کنت۔ اے وڑا اِستان ھمرِد ءَ راهءُرھبندی (procedural) بیت بلئے ھیر نه بیت۔

چونائیا یکرِدیں (general) ربیتانی کاربندی ءِ تها یکشلیں کدرانی بُوَگ ءَ چه ھیر گوں ھمرِدی ءَ راهءُرھبندی نه بیت[67]، بِلّے که آ کدراں مردم وتواکی گْوشنت۔ البته اے کدر دُراهیں فکری دَرسان (case) ءَ ھست اَنت، ءُ ھر فکری دَرسان گوں دومی ءَ سْیادی یے داریت۔ ھمے وڑیں کدر په نه ٹهی٘تَگیں گُپت ءُ اکرارانی میان ءَ اَمرے (ھکم) ءِ بندگ ءَ جْوانیں ھمرِدیں راه ءُرھبندے ٹهینیت۔ اے جْوانیں وڑے ءَ ٹهینتگیں ھمرِدیں راهءُرھبند چونائیا اِستان ءِ ذمہ داریانی نام اِنت۔

اے درگتءَ اِستان ءِ ذمہ داری اِش اَنت: شَهری یے ءَ ھر ھیرے که په وتا گچین کتگ ءُ آ ھما ھیر ءِ اکرار ءَ کنت۔ اے رِدءَ اِستان شهریاں سَدک به کنت آ ھمے ھیر ءَ شَرّتر ءُ جْوانتر کنگ ءَ ھوار ھرکس ءَ موه دنت که آ وتی ھیر ءَ شرتر ءُ جْوانتر به کنت۔ اے وڑی ءَ اِستان وت یک کدرداریں لیکهے نه داریت ءُ ھمیشی ءَ ھر شهری ءِ زند ءِ تها مان نه کنت ءُ نه نفر ءِ گچینی ھیر ءِ لیکه ءِ پلامرزی ءَ کنت۔

راست اِنت که اِستان گوں ھمرِدیں راهءُرھبندے ءَ مانیت، بلئے ھیر یا وتواکی ءَ نشان کُت نه کنت[68] پرچاکه ھیر یا وتواکی ءِ مانگ ءَ ادبداریں بائدانی گیشِّتگیں شکل گوں ھکم ءَ نه مانیت ءُ نه که گیشِّتگیں ادبداریں مڑاهداریانی دلبڈی بیت۔ ماں ھمودءَ که اگاں ھمے ھکم به مانیت ءُ مڑاهداریاں دلبڈی به رسیت، گڑا اے وڑیں اِستان کامل شُناسین (perfectionist) گْوشگ بیت۔

رالز اے گْوشیت که چیزے ءِ ھمنشان بُوَگ ءِ دو سبب اَنت۔ یکے: ھیر یا وتواکی ءِ بنیاد ءَ ادبداریں بائدانی گیشِّتگیں شکل ھکم یا ھکمانی مانگ ءُ دومی گیشِّتگیں ادبداریں مڑاهداریانی دلبڈی۔ اے دوئیں ھمرِد ءَ راهءُرھبندی بُوَگ ءَ گوں ھما وھد ءَ مان اِت کننت وھدے یک کدرداریں لیکهے به مانیت ءُ اے لیکه ھر نفر ءِ زند ءِ مستریں بهر به بیت۔ رالز اے دوئیناں رَد کنت چه اشی ءَ اِستان سیاسی بُوَگ ءَ ابید ھچ بوت نه کنت ءُ سیاسی اِستان ءِ ذمہ داری ھست اَنت (بِه چار بُرز ءِ نشان کُتگیں لائناں)۔

اے وڑا ھیر گوں ھمرِدیں راهءُرھبندے ءَ ھمنشان نه بیت، بزاں ھیر سیاسی رِدءَ بندوک نه بیت۔ اے وڑا ماں جْوان آمودیں راجمانے ءَ ھر نفر یک یکتاہیں نفرے بیت ءُ یکتاہیں ھمگْرنچی داریت۔

پرچاکه نه بستگیں ھیرانی واھند بُوَگ ءَ گوں آئی ءَ ھک ھست که آ چونیں ھمگْرنچی داریت ءُ وتی زند ءَ چون گْوازینیت۔ اے درگتءَ اِستان ءِ کار ھمیش بیت که نفری ءُ ھمگْرنچی ءِ ھیراں به رکینیت۔ پمیشکا رالز گْوشیت که سیاسی لبرلزم ءِ تها اولی چیز ’ھَک‘ اِنت که رکینگی اِنت۔

 بےاِی٘ب برابری  / پیاپیں آمود

کانٹ ءُ مِل ءِ فلسفه ءِ رِدءَ نفر وتواکی ءِ کدر ءَ گوں اَنچیں رھبندے ءَ شُناسیت که اے رھبند زند ءِ ھر پهنات ءَ چاریت[69]۔ بزاں، کسے دان٘که آیانی ھمے رھبند ءَ مه زانت ،داں ھما وھد ءَ نفر راجمانی سَنّتی (unity) ءُ برجمی (stability) ءِ سیاسی رھبند ءَ سرپد نه بیت[70]۔ آ (بزاں کانٹ ءُ مِل) ھیر ءَ یک فکری لیکهے سرپد بنت ءُ پدا آیانی فلسفه راستی ءِ لیکه ءِ رِدءَ ھما ھیر ءَ گیشّیننت که آ ھیر چونین اَنت[71]۔ اے وڑا آیانی گْورا یک ٹهینتگیں رھبندے ھست که ھمے رھبند ءَ گوں آ ھیر ءِ ھدءُدراں گیشّیننت، ءُ دُراهیں نفر گوں جهانی ھیرے ءَ تپاک ءُ یکدل بنت [72]۔ ھمیش آیانی رھبند اِنت که زند ءِ ھر پهنات ءَ امبازیت۔ البته رالز اے سرپد بیت که اے وڑا آزاتیں جمهوری کلچرے نه مانیت۔ بلکیں آزاتیں جمهوری کلچر ءِ بنیادی چیز ھمیش اِنت که ماں راجمان ءَ نفر گوں ھیر ءِ جهانی لیکهے ءَ زند ءِ گْوازینگ ءَ لاچار مه بنت بلکیں آیانی گْورا وڑ وڑیں ھیر ءِ لیکه به بنت ءُ یک ٹهینتگیں رھبندے په ھیر ءِ لیکه ءِ ھدءُدرانی گیشّی٘نگ ءَ مه مانیت۔اے وڑا نفر ءَ په لازم نه بیت که راجمانی سَنّتی ءُ برجمی ءِ درگتءَ یک رھبندے ءَ سرپد به بیت؛ ءُ نه آئی ءَ اے پَد جَنَگ لوٹیت که آئی ءِ ھیر چونین اِنت۔ بلکیں په آزاتیں جمهوری کلچرے ءَ الّمی اِنت که انسان ءَ اے ھَک دَیَگ به بیت که آ وتی ھیر ءِ گیشّینگ، آئی ءِ بدل کنگ ءُ ھر وڑا بُه لوٹیت آئی ءِ ھما وڑا کنگ ءَ آزات به بیت۔ یک آزاتیں جمهوری کلچرے ءِ تب ھم ھمیش اَنت[73]۔ گوں اے تباں نفر وتواکی ءِ کدراں سیاسی بنیاد ءَ بیدء چوشیں ادبداریں رھبندے ءَ شُناس کنت که آئی ءِ زند ءِ ھر پهنات ءَ وتی تها جاه دنت۔

آزات جمهوری کلچر یک پیمانے (contract) که اِشی ءِ مانا اِنت، اول: کامل ءَ جْوان ءُ نچینیں مراسایے (arranged planning) ءِ رِدءَ په یک گچینی مولءُمرادے ءِ گِرَگ ءَ ھر یکے ءَ ھَک ھم به بیت ءُ آ آزات ھم به مانیت[74]۔ بزاں ’ھر انسانے ءِ گْورا بنیادی آزاتیانی اَنچیں ھَک ھست که یک مزنیں ھدّے ءَ (نفری ھُباں) ڈالچار نه بلکیں امباز کننت که اے بنیادی آزاتی گوں ای٘دگه دُراهیں نفرانی آزاتی ءَ دپ وَرنت‘[75]۔ اے ربی٘د ءِ تها بنیادی چیز برابری ءَ ابید دگه ھچ نه اِنت[76]۔ دومی: (a) راجمانی ءُ معاشی نابرابری اے وڑا ھلاس بنت که په ھر یکے ءَ بےاِی٘ب ءُ پیاپیں آزاتی ءُ برابری ءِ سو٘ب (opportunity) یک وڑا به بنت، (b) پدا اے راجمانی ءُ معاشی برابری په راجمان ءِ کم فائده مندیں مردماں گیش فائده به دارنت[77]۔ بزاں ’راجمانی ءُ معاشی نابرابری اَنچیں وڑے ءَ گیشّی٘نگ به بنت که کم فائده منداں زیاده فائده بِه رَسیت ءُ سو٘ب په ھر یکے ءَ یک وڑا به ماننت[78]۔

برابری ھمیش اِنت که ’راجمانی پیمان ءِ تها مُلمهیں مردم آزات ءُ برابریں انسان اَنت[79] ءُ اِشی ’ءِ تها په آزات ءُ برابر بُوَگ ءَ ھر نفر وتی جند ءِ ھُب (interest) ءِ زِمہ ءَ زُوریت[80]۔ ھر شَهری ءِ گْورا ھیر ءِ لیکه ءِ زُورگ ءِ مڑاهداریں زِکَت ھست۔ بلئے آ یک بستگیں لیکهے ءِ رندگیری ءَ بندوک نه اَنت که آیاں یک گیشِّتگیں وھدے ءَ دَیَگ بوتگ اَنت[81]۔ پرچا که ’پیمان بے بُندپتری اِنت‘[82]۔ اے رِدءَ ھر نفر بائد اِنت که سیتءُنپاں گوں دانائی ءَ به چاریت ءُ ھیر ءِ رندگیری ءَ ھم گوں دانائی ءَ به کنت۔ بزاں ’ھر دانائیں شَهری بُود داریت که وتی واھش ءِ پَد ءَ (وتی ھیر ءِ لیکه ءَ) دوبر به چاریت ءُ آئی ءَ بدل به کنت‘[83]۔ چونائیا ’ھیر ءِ گیشّی٘نگ ءُ آئی ءِ دوبر چارگ ءُ بدل کنگ ءِ جوازَت (capacity) ھیر ءِ لیکه ءِ جوٛازَت گْوشگ بیت‘[84] ۔ اے وڑا ھیر وت یک فکری پرواه ءُ فائدهے ءَ مانیت۔ اے رِدءَ ھیر ماں انسانی زند ءَ بےارزشت نه بیت[85]۔ اے وڑا شَهری وتا آزات ءُ برابر مارنت پرچا که آ ھر مهکمیں اکرارے ءِ بُنزِه وت ءَ سرپد بنت که (اے درگتءَ) ھر چیز ءَ آ وت بُنگِش (originate) کننت۔ بلئے آئی ءِ دُراهیں اکرارانی سرچمگ برابری ءِ سیاسی لیکه بیت[86] که اے لیکه پیمان ءِ تها مانیت۔ پیمان ھما آزات ءُ دانائیں مردمانی میان ءَ بوتگ که وتی ذاتی ھُب ءَ سرپد اَنت[87]۔ پمیشکا اے پیمان ءِ تها ھچ وڑیں ناروائی، جبر ءُ ھمے وڑیں ھچ چیز ءِ گنجائشت نیست‘[88] اے راجمان ءِ تها ھما انبارشت ھلاس کنگ بنت که چیزے دَیَگ ءُ زُورگ ءِ درگت ءَ یک دومی ءَ گوں ٹَهَگ، یک دومی ءِ فائده زانگ بنت۔ اے فائده ماں راجمانے ءَ راجمانی، بُندپتری ءُ کدرتی رَوِشانی آسر ءَ رُستگ اَنت[89]۔ بزاں برابری ھمیش اِنت که ھر نفر ءَ انبارشتاں چه آزات به کنت، ’بِلّے که آ جتاجتائیں راجمانی ءُ بُندپتری ھالت دارنت‘[90]۔

اے برابری پرچیا په ھر کس ءَ مانیت

’بےاِی٘بیں برابری چونائیا یک سیاسی لیکهے۔ برابری ءِ اے لیکه په سیاسی، معاشی ءُ راجمانی ادارهاں یک مڑاهداریں فکر ءُ لیکهے‘[91]۔ بےاِی٘بیں برابری چه اَنچیں ھمشؤریاں بندات بیت که ھر شؤر گوں دومی ءَ ھمدپ بیت؛ ءُ اے ھمشؤری یک سیاسی ربیتے[92] که ھمیشی ءِ تها نفر وتی وجدانی فکراں اے نیّت ءَ گوں یک دومی ءَ بهر کنت که اے دُراه اے ھمشؤری ءِ تها شریدار به بنت[93]۔ ماں اے ھمشؤری ءَ ھما دینی فکر ھم ھوار اَنت که آ آئینی جمهوری راجمان ءِ پلامرزی ءَ کننت[94]۔ مڑاهداری ءِ ھمے لیکه ءِ رِدءَ بنیادی اداره ماں یک راجمانی ھمکاری (cooperation) یے ءَ ھمسَنّتیں ربی٘دے ءِ تها یکجاه بنت[95]۔ چه ھمے آزاتیں جمهوری کلچر ءِ بُوَگ ءَ نفر ’راجمانی پیمان ءِ ربی٘د ءِ تها برابری ءُ آزاتی ءِ کدراں شُناسیت[96] پرچاکه ھمے بنیادی ادارهانی تها آزاتی ءُ برابری ءِ کدر شُناسگ بنت[97]۔

آزاتیں جمهوری کدرانی رِدءَ مردم راجمان ءِ تها بهر زُورنت ءُ وت ماں وتی فائدهانی رِدءَ گوں یک دومی ءَ ھمکاری کننت۔ اے درگتءَ ’ھر وڑیں ھمکاری یے بیت آ ھما رھبندانی رِدءَ بیت که مهلوک ءَ شُناسِتگ اَنت۔ ھمے رھبند آیانی آزات ءُ برابریں کِرداں چه سازِتگ ءُ گی٘گ بوتگ اَنت[98]۔ اے وڑا ھر نفر آزاتیں وڑے ءَ آزاتیں جمهوریت ءِ رھبندانی رِدءَ گوں ای٘دگراں ھمکاری ءَ مُلمه بیت[99]۔ اے ھمکاری ءَ ھر یکے که مُلمه بیت ’آ راجمانی رِدءَ مانیت۔ پرچاکه ھر ھمکار گوں وتی فکری فائده ءُ ھیر ءَ ھمے ھمکاری ءَ گون کپیت‘[100]۔ اے ھمکاری یک اَنچیں سرجم ءُ گنجیں وڑے ءَ نچینیں مراساهانی رِدءَ گچینی مولءُمُرادے ءِ گِرَگ ءِ رھبندے که اِشی ءِ تها نفر ءِ دُراهیں امکان ءُ زند ءِ چِستءُایراں جاگه اِنت[101]۔ اے وڑا آزاتی ءُ برابری گوں راجمانی ھمکاری ءَ ھمگْرنچ بنت۔

---

[1]۔ انسان ءِ جتا جتایں ھُب، فائده، لیکه ءُ ای٘دگه فکراں یک لیکهے ءِ تها جاگه دَیَگ۔

[2]۔ فاؤسٹ ءِ بابت ءَ روبرکتی دودمان اے کِسّه ءَ کاریت که آئی ءَ په دنیائی وشی ءُ بےھدیں زانت ءِ اَوَز ءَ وتی ارواه شیطان ءَ بخشاتگ۔

[3]-Charles R. Dechert. Community and Freedom: The Constraint of Civility, in, Freedom and Choice in a Democracy: Meaning of Freedom, Vol. 1. Edited by Robert Magliola and John Farrelly (Washington: The Council For Research in Values and Philosophy. 2004) pp. 81-82

[4]-Ibid p 82

[5]-Ibid

[6]-John Dunn. Western Political Theory in the face of future. (Cambridge: Cambridge University Press. 1990) p 29

[7]-Ibid p 30

[8]-Ibid

[9]-Ibid p 34

[10]-Ibid p 35

[11]-Ibid p 34

[12]-Ibid p 38

[13]-Ibid p 35

[14] ۔ بلوچی لبزبلد (2017) ءَ کارمرد ءِ مانا اِنت ’’کارءَ آرگ‘‘ (853p. )۔ ھمے مانا ءِ رِدءَ اِدءَ کارمرد پرکٹیکل ءِ مانا زُورگ بوتگ۔

[15]-Ibid p 44

[16]-Ibid p 47

[17]۔ اِدءَ بایَد ءِ مانا اِنت ھما وڑا که کار گیشّینگ بوتگ، کار ھما وڑا لازم به بیت ءُ اے وڑیں لازمی پدا ’حق‘ ءِ مانا ءَ گِریت۔ اے رِدءَ اِدءَ بایَد حق ءِ مانا دنت۔

[18]-Ibid p 48

[19]-Ibid pp. 50-51

[20]-Rene Descartes. Discourse on Method and Meditations on First Philosophy. 3^rd edition Translated by. Donald A. Cress. (Cambridge: Hackett Publishing Company. ?) p 59

[21]-Ibid p 65

[22]-Ibid

[23]-Ibid p 66

[24]-Ibid

[25]-Ibid p 70

[26]-Ibid p 66

[27]-Ibid p 67

[28]-Ibid p 70

[29]- William Lillie. An Introduction to Ethics. (London: Methuen & Co. Ltd. 1957), p. 167

[30]- Abram L. Harris. John Stuart Mill’s Theory of Progress., in, Ethics and international journal of social, political and legal philosophy. Vol. LXVI. No. 3. April 1956, p. 157

[31]- Charles Taylor. What Wrong With Negative Freedom, in, The Idea of Freedom edited by Alan Ryan (Oxford: Oxford Press 1979) p. 175

[32]- Ibid

[33]- Ibid

[34]- Ibid

[35]۔ سیدگنج ءَ لَبز پرباره یا پربارو په direct ءَ کارمرز بوتگ، ما ایشی ءَ اِد ءَ negative ءِ مانا ءَ پمیشکا کارمرز کنگایں، اے آزاتی ءِ ھما لیکه اِنت که هرچی آزاتی ءِ راه ءَ چو اڑاندے ءَ کی٘ت آ چیز کور یا ھلاس کنگ بیت۔ اے نْیام ءَ تچک ءَ آزاتی ءَ دِلواهیں ارزشت ھست په اے آزاتی ءَ ھر چیز سرگْوز ءُ پربارهی ءَ گوں آزاتی ءِ نیمگا سفر کنگ بیت

[36]- Charles Taylor. What Wrong With Negative Freedom, p. 176

[37]- See ibid

[38]- Ibid p. 177

[39]- Ibid p. 178

[40]- Ibid p. 177

[41]- Ibid

[42]- Ibid

[43]- Ibid p. 179

[44]- Ibid p. 177

[45]- Charles R. Dechert. Community and Freedom: The Constraint of Civility, in, Freedom and Choice in a Democracy: Meaning of Freedom, Vol. 1. Edited by Robert Magliola and John Farrelly (Washington: The Council For Research in Values and Philosophy. 2004), p. 81

[46]- Ibid

[47]- Ibid, p. 83

[48]- Ibid

[49]- Ibid

[50]- Ibid

[51]- Ibid, p. 84

[52]- Ibid, p. 83

[53]- Ibid

[54]- Ibid

[55]- Ibid, p. 85

[56]- - John Rawls. The Priority of Right and Ideas of the Good, in, Philosophy and Public Affairs, Vol. 17. No. 4 (Autumn. 1988), p. 252

[57]- Ibid, p. 253

[58]- Ibid, p. 253

[59]- Ibid, pp. 251-276

[60]- Ibid, p. 251

[61]- Ibid, p. 252

[62]- Ibid

[63]- Ibid, p. 254

[64]- Ibid, p. 255

[65]- Ibid p 257

[66]- Ibid p 256

[67]۔ اے وڑا پربارویں تمرینی آزاتی ءِ ھلاس بیت۔

[68]۔ پَتّیں آزاتی ءِ ھلاسی

[69]- John Rawls. Justice as Fairness: Political not Metaphysical, in, John Rawls Collected Papers, edited by Samuel Freeman (London: Harvard University Press. 1999), p. 410

[70]- See, ibid, p. 411

[71]- Ibid, p. 412

[72]- Ibid

[73]- See, ibid, pp. 412-13

[74]- Ibid, p. 392

[75]- Abdul Wahab Soori. Philosophical Analysis of Rawls Theory of Justice, in, Jareeda 34. (Karachi: Bureau of Composition, Compilation and Translation, University of Karachi. 2004), p. 14

[76]- John Rawls. Justice as Fairness: Political not Metaphysical, p. 396

[77]- Ibid p. 392

[78]- Abdul Wahab Soori. Philosophical Analysis of Rawls Theory of Justice, p. 14

[79]- John Rawls. Justice as Fairness: Political not Metaphysical, p. 399

[80]- Ibid, p. 401

[81]- Ibid, p. 404

[82]- Ibid, p. 400

[83]- Ibid, p. 404

[84]- Ibid, p. 398

[85]- Ibid

[86]- Ibid, p. 406

[87]- Abdul Wahab Soori. Philosophical Analysis of Rawls Theory of Justice, p. 05

[88]- Ibid, p. 399

[89]- Ibid

[90]- Ibid, p. 389

[91]- Ibid

[92]- Ibid, p. 390

[93]- Ibid, p. 410

[94]- Ibid, p. 390

[95]- Ibid, p. 389

[96]- Ibid, p. 391

[97]- Ibid, p. 392

[98]- Ibid, p. 396

[99]- Ibid

[100]- Ibid, p. 397

[101]- Ibid